Nhiều người tập thể hình thường tìm đến các dòng thực phẩm bổ sung trước tập luyện (pre-workout) với mong muốn tăng sức mạnh và đốt mỡ nhanh chóng. Trong số các hoạt chất được chú ý, chiết xuất Yohimbe hay hoạt chất Yohimbine nổi lên như một thành phần hỗ trợ tăng hiệu suất mạnh mẽ. Tuy nhiên, việc kích thích cơ thể đạt đến giới hạn trước buổi tập cường độ cao lại khiến không ít gymer lo ngại về nguy cơ quá tải cho hệ tim mạch.

Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy: Việc sử dụng Yohimbine trước buổi tập đòi hỏi sự thận trọng rất cao vì tiềm ẩn rủi ro tim mạch rõ rệt, đặc biệt khi dùng liều lớn hoặc kết hợp sai cách [1]. Dù có thể mang lại một số kích thích sinh lý nhất định, hoạt chất này làm kích hoạt mạnh hệ thần kinh giao cảm, làm tăng giải phóng hormone căng thẳng và có thể dẫn đến các biến cố tim mạch khẩn cấp ở người nhạy cảm [1, 5, 6].

Yohimbe tác động lên cơ thể và hệ tim mạch như thế nào?

Yohimbine là một alkaloid tự nhiên có nguồn gốc từ vỏ cây Corynanthe yohimbe và một số nguồn sinh học khác [2]. Khi đi vào cơ thể, chất này hoạt động chủ yếu như một chất đối kháng thụ thể alpha-2 adrenergic [1, 5]. Cơ chế này trực tiếp thúc đẩy quá trình giải phóng chất dẫn truyền thần kinh noradrenaline (norepinephrine) từ các đầu tận cùng sợi thần kinh giao cảm [1, 5].

Hệ thống thần kinh giao cảm khi bị kích hoạt sẽ đưa cơ thể vào trạng thái "chiến đấu hoặc bỏ chạy" (fight or flight) [1]. Về mặt lý thuyết sinh học, Yohimbine làm thay đổi chức năng tim mạch, chuyển hóa lactate, lưu lượng dòng máu và hoạt động của cơ bắp [1]. Tại các mô mỡ, việc ức chế thụ thể alpha-2 trên tế bào mỡ góp phần thúc đẩy phân giải lipid, giải phóng axit béo tự do (FFA) vào máu trước và sau khi vận động [3].

Tuy nhiên, sự kích thích giao cảm này cũng là "con dao hai lưỡi". Ở liều quá mức, Yohimbine tạo ra trạng thái thừa adrenergic (hyperadrenergic), thường dẫn đến tình trạng kích động, lo âu, tăng nhịp tim và tăng huyết áp [4]. Khi kết hợp cùng áp lực vận động tạ nặng hoặc tập cường độ cao, gánh nặng lên cơ tim sẽ tăng lên gấp bội [1, 6].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận về hiệu suất và phản ứng tim mạch

Một tổng quan khoa học hệ thống năm 2024 đã tổng hợp các bằng chứng hiện có trên người về tác động của Yohimbine đối với các hình thức tập luyện khác nhau [1]. Tổng quan chỉ ra rằng Yohimbine có tiềm năng cải thiện hiệu suất trong các bài tập sức bền, chạy nước rút và tập kháng lực [1]. Cơ chế hỗ trợ này đến từ việc gia tăng hoạt hóa giao cảm, biến đổi huyết động học thích ứng, tăng mức độ tỉnh táo và giảm cảm giác mệt mỏi [1]. Tuy vậy, tổng quan nhấn mạnh Yohimbine là hoạt chất có hiệu lực tiềm tàng rất mạnh nhưng lại có sự biến thiên sinh khả dụng rất lớn giữa từng cá thể, thiếu các khuyến nghị về liều lượng chuẩn mực và khi dùng liều cao đã được ghi nhận gây ra nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng [1].

Trước đó, một nghiên cứu thử nghiệm mù đôi, chéo trên 10 nam giới khỏe mạnh năm 1997 đã kiểm tra phản ứng của cơ thể khi dùng Yohimbine trong bài tập thể lực ổn định ở mức 60% mức tiêu thụ oxy tối đa [5]. Kết quả định lượng cho thấy nồng độ noradrenaline trong huyết tương ở nhóm dùng Yohimbine tăng vọt lên mức 8,74 ± 1,53 nmol/l tại phút thứ 6 của bài tập, so với mức 4,58 ± 0.56 nmol/l ở nhóm dùng giả dược [5].

Đáng chú ý, mặc dù lượng oxy tiêu thụ không thay đổi, Yohimbine lại khiến thông khí phổi tăng cao hơn trong suốt quá trình tập và người tham gia cảm nhận mức độ gắng sức, khó thở gia tăng đáng kể so với nhóm dùng giả dược [5]. Hiện tượng tăng noradrenaline lưu hành này được các nhà nghiên cứu cảnh báo là yếu tố liên quan mật thiết đến các tình trạng bệnh lý về khó thở và suy tim [5].

Mặt khác, một nghiên cứu công bố năm 2011 lại đưa ra góc nhìn thận trọng hơn khi khẳng định chưa có bằng chứng thuyết phục cho thấy Yohimbine thực sự đem lại lợi ích trong thể hình, tăng khả năng chịu đựng thể lực hay cải thiện khối lượng cơ thể như nhiều lời quảng cáo [4]. Hoạt chất này có độc tính phụ thuộc vào liều dùng rất rõ rệt [4].

Nguy cơ tổn thương tim mạch và ngộ độc cấp qua các ca lâm sàng

Thực tế tại các phòng cấp cứu đã ghi nhận những ca tổn thương tim mạch và thần kinh nghiêm trọng liên quan đến việc bổ sung pre-workout và Yohimbine [2, 6].

Năm 2020, một báo cáo lâm sàng đã mô tả trường hợp một nữ bệnh nhân 33 tuổi vốn khỏe mạnh, không có yếu tố nguy cơ tim mạch, phải nhập viện khẩn cấp vì tức ngực vùng trung tâm, tiền ngất và khó thở nhẹ [6]. Triệu chứng xảy ra ngay sau khi tập thể dục gắng sức và uống một loại thực phẩm bổ sung trước tập luyện mang tên Alpha Lean-7 [6]. Khi xét nghiệm, chỉ số men tim troponin của cô tăng lên 50 ng/L, đánh dấu tình trạng thiếu máu cơ tim cấp tính [6]. Bệnh nhân phải nằm viện theo dõi 3 ngày trước khi men tim hạ dần và được xuất viện [6]. Vụ việc này gióng lên hồi chuông cảnh báo về các chất có hoạt tính dược lý mạnh trong các công thức pre-workout không rõ ràng [6].

Nguy hiểm hơn, một ca ngộ độc thần kinh và tim mạch cấp tính nghiêm trọng năm 2009 được ghi nhận ở một vận động viên thể hình nam 37 tuổi [2]. Người này đã uống 5 g Yohimbine trong một cuộc thi thể hình tại phòng tập [2]. Chỉ trong vòng 2 giờ sau uống, bệnh nhân rơi vào trạng thái khó chịu, nôn mửa, mất ý thức và co giật liên tục, thang điểm hôn mê Glasgow chỉ còn 3 điểm và phải đặt ống nội khí quản thở máy [2].

Tại thời điểm 2 giờ sau nhập viện, huyết áp của vận động viên này vọt lên mức 259/107 mmHg và nhịp tim đập nhanh tới 140 lần/phút [2]. Nồng độ Yohimbine trong máu đo được ở các mốc 3, 6, 14 và 22 giờ lần lượt là 5.240; 2.250; 1.530 và 865 ng/mL, với thời gian bán thải trung bình là 2 giờ [2]. Bệnh nhân may mắn qua khỏi sau 12 giờ cấp cứu tích cực bằng thuốc hạ áp (furosemide, labetalol, clonidine, urapidil) và thải độc đường tiêu hóa [2]. Trường hợp này cho thấy Yohimbine ở liều cao có thể gây bão giao cảm, tăng huyết áp ác tính và đe dọa trực tiếp tính mạng [2].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng Yohimbe tập gym

Nhiều người tập thể thao tin rằng Yohimbe là thảo dược tự nhiên nên tuyệt đối lành tính. Đây là quan niệm sai lầm, bởi alkaloid tự nhiên này có hoạt tính dược lý tương đương thuốc điều trị và có khả năng tương tác rất phức tạp [1, 6].

Một số tài liệu lý thuyết chỉ ra rằng ở liều vừa phải, Yohimbine tự nhiên có thể không làm tăng huyết áp hoặc nhịp tim như các chất kích thích giao cảm mạnh kiểu ephedrine và có thể hỗ trợ đốt mỡ thông qua phân giải lipid [3]. Tuy nhiên, trong thực tế thị trường bổ sung thể hình, Yohimbine thường bị pha trộn vào các công thức "ma trận độc quyền" (proprietary blends) mà không công bố rõ tỷ lệ chính xác [6]. Khi người dùng vô tình kết hợp chung với các chất kích thích khác như caffeine hoặc tăng liều để "tăng cảm giác", độc tính giao cảm sẽ bộc phát nhanh chóng, gây tim đập nhanh, tăng huyết áp và kích động [4, 7].

Nhóm người tuyệt đối nên tránh hoặc thận trọng

Hệ tim mạch phải làm việc hết công suất trong các bài tập tạ nặng hoặc cardio cường độ cao. Do đó, các đối tượng sau không nên tự ý dùng Yohimbe:

  • Người có tiền sử bệnh tim, rối loạn nhịp tim, hở van tim hoặc thiếu máu cơ tim [2, 5].
  • Người bị tăng huyết áp hoặc đang điều trị bằng các thuốc điều hòa huyết áp [6, 7].
  • Người thường xuyên bị lo âu, rối loạn hoảng sợ, mất ngủ hoặc nhạy cảm với các chất kích thích thần kinh [4].
  • Vận động viên chuẩn bị bước vào các buổi tập gắng sức tột độ, dễ bị choáng hoặc khó thở khi vận động [5].

Trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào chứa Yohimbine, người tập cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế, đặc biệt nếu đang có bệnh lý nền hoặc dùng thuốc điều trị.

Hướng dẫn tiếp cận an toàn cho người tập thể hình

Để bảo vệ sức khỏe tim mạch nhưng vẫn duy trì hiệu suất tập luyện, người tập nên thực hiện các lưu ý sau:

  • Kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm: Đọc kỹ bảng thành phần, tránh xa các sản phẩm pre-workout ghi nhãn "hỗn hợp độc quyền" không niêm yết rõ hàm lượng Yohimbine [6].
  • Không tự ý tăng liều: Nếu có sử dụng, bằng chứng cho thấy chỉ những liều thấp mới được cơ thể dung nạp tốt, tuyệt đối không dùng liều cao hoặc lạm dụng để tránh ngộ độc cấp tính [1, 7].
  • Không kết hợp tùy tiện: Tránh tự phối hợp Yohimbine với các đồ uống tăng lực, caffeine đậm đặc hoặc các chất sinh nhiệt khác mà chưa có đánh giá an toàn rõ ràng [3].
  • Lắng nghe cơ thể: Trong buổi tập, nếu xuất hiện cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực, khó thở bất thường, tức ngực hoặc chóng mặt, cần dừng tập ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất [2, 5].

Dùng Yohimbe trước buổi tập thể hình tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với hệ tim mạch do kích thích giải phóng noradrenaline và tăng trương lực giao cảm [1, 5]. Dù mang lại cảm giác tỉnh táo và hưng phấn, người tập không nên đánh đổi sự an toàn của trái tim lấy một buổi tập nhất thời. Một chế độ ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc và tập luyện có lộ trình khoa học luôn là nền tảng bền vững nhất cho thể lực.