Chế độ ăn DASH được nhiều người biết đến như một giải pháp hỗ trợ huyết áp và sức khỏe tim mạch thông qua dinh dưỡng lành mạnh [1, 5]. Khi bước vào thai kỳ, không ít phụ nữ tìm kiếm mẫu thực đơn DASH 7 ngày nhằm duy trì huyết áp ổn định và bảo đảm dinh dưỡng.
Tuy nhiên, các tài liệu khoa học hiện có chưa có nghiên cứu thử nghiệm thực đơn DASH 7 ngày dành riêng cho thai phụ; các dữ liệu hiện có về chế độ ăn DASH chủ yếu được khảo sát trên người cao tuổi mắc bệnh tim mạch [7, 8], trẻ em [1] hoặc phụ nữ trưởng thành nói chung [2]. Đối với phụ nữ mang thai, nghiên cứu mô phỏng cho thấy việc áp dụng các hướng dẫn ăn uống thông thường là chưa đủ để đáp ứng nhu cầu vi chất tăng cao trong thai kỳ [3].
Chế độ ăn DASH gồm những nguyên tắc dinh dưỡng nào?
Mô hình ăn uống DASH tập trung vào thực vật, tăng cường trái cây, rau xanh, các loại hạt, ngũ cốc nguyên hạt cùng với sữa ít béo hoặc tách béo, thịt nạc, cá và dầu ăn có lợi cho tim mạch [1]. Chế độ này hạn chế natri, chất béo bão hòa và đồ ngọt [1, 5].
Một nghiên cứu tổng quan phân loại đánh giá mức độ tuân thủ chế độ ăn DASH dựa trên 9 chỉ tiêu dưỡng chất gồm: đạm, chất béo toàn phần, chất béo bão hòa, cholesterol, chất xơ, magie, canxi, kali và natri [4]. Ở nhóm phụ nữ trưởng thành từ 20 đến 50 tuổi tại Iran, việc tuân thủ tốt chế độ ăn DASH có liên quan đến việc giảm mật độ năng lượng khẩu phần và tăng tỷ lệ đa dạng thực phẩm [2].
Nhu cầu vi chất khi mang thai: Nghiên cứu mô phỏng nói gì?
Thai kỳ đòi hỏi những thay đổi đáng kể về chất lượng khẩu phần ăn do nhu cầu phát triển của thai nhi và trao đổi chất của người mẹ [3]. Một nghiên cứu mô phỏng công bố năm 2016 trên 344 phụ nữ Pháp và 563 phụ nữ Mỹ trong độ tuổi sinh đẻ cho thấy: nếu giữ nguyên khẩu phần ăn thông thường khi bước vào thai kỳ, điểm số đáp ứng dinh dưỡng tổng thể (PANDiet) bị giảm từ 3,3 đến 3,7 điểm [3].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng việc chỉ tăng đơn thuần 150 kcal năng lượng hoặc bổ sung các bữa phụ thông thường chỉ giải quyết được một phần khoảng trống dinh dưỡng trong thai kỳ [3]. Do đó, việc áp dụng các chế độ ăn chung mà không có sự cá thể hóa có thể dẫn đến thiếu hụt dưỡng chất thiết yếu [3]. Ngoài ra, một nghiên cứu trên phụ nữ trẻ áp dụng các thực đơn hạn chế năng lượng cho thấy việc cắt giảm khẩu phần rất dễ dẫn đến không đạt nhu cầu khuyến nghị về sắt và kẽm [5].
Nghiên cứu DASH trên các nhóm đối tượng khác
Hiệu quả can thiệp bữa ăn theo chuẩn DASH đã được ghi nhận trên một số nhóm dân số đặc thù. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 1 năm trên 210 người từ 60 tuổi trở lên mắc tăng huyết áp hoặc mỡ máu, việc cung cấp 7 bữa ăn DASH mỗi tuần giúp tăng 20% khả năng đạt mức tuân thủ DASH trung gian sau 6 tháng so với nhóm không nhận suất ăn [7, 8]. Điểm tuân thủ DASH của nhóm nhận bữa ăn tăng từ 1,4 ở thời điểm ban đầu lên 2,3 sau 6 tháng [4].
Ở lứa tuổi thanh thiếu niên, mô hình tương tự DASH được lồng ghép vào hướng dẫn chế độ ăn để xây dựng thói quen tiêu thụ nhiều rau củ, trái cây và cá từ sớm [1]. Tuy vậy, những dữ liệu này phản ánh hiệu quả can thiệp trên người cao tuổi có bệnh tim mạch hoặc người trẻ tuổi, không đại diện cho tình trạng sinh lý của phụ nữ đang mang thai [1, 7].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các tài liệu nghiên cứu hiện tại để lại nhiều khoảng trống quan trọng đối với thai kỳ:
- Chưa có nghiên cứu can thiệp lâm sàng xác lập một khung thực đơn DASH 7 ngày cụ thể bảo đảm an toàn và tối ưu cho thai phụ.
- Chưa có dữ liệu chứng minh liệu việc kiểm soát kali, canxi và magie theo tiêu chuẩn DASH thông thường có đáp ứng đúng chuẩn khuyến nghị vi chất riêng biệt cho từng giai đoạn tam cá nguyệt hay không.
- Chưa rõ mức độ tác động của việc kiểm soát natri theo chuẩn DASH lên sự phát triển của thai nhi và lưu lượng máu tử cung - nhau thai.
Ai nên thận trọng khi muốn áp dụng chế độ ăn này?
- Thai phụ có nguy cơ thiếu máu thiếu sắt hoặc thiếu vi chất: Việc tự ý thiết kế thực đơn thiên về thực vật hoặc siết năng lượng dễ gây thiếu hụt sắt và kẽm [2, 6].
- Thai phụ gặp các vấn đề bệnh lý thai kỳ: Bất kỳ chế độ ăn nào can thiệp đến huyết áp hay lượng khoáng chất (như kali, natri) đều cần được bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng theo dõi sát sao, không nên tự áp dụng theo các mẫu thực đơn trên mạng.
- Thai phụ gặp tình trạng nghén nặng hoặc khó tiêu: Việc tăng đột ngột lượng chất xơ từ rau củ và ngũ cốc nguyên hạt theo chuẩn DASH có thể gây đầy trướng bụng nếu không điều chỉnh dần dần.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Thay vì cố gắng tìm kiếm hay áp dụng rập khuôn một thực đơn DASH 7 ngày chưa được kiểm chứng lâm sàng cho thai kỳ, phụ nữ mang thai nên hướng tới nguyên tắc ăn uống đa dạng [2]. Việc tăng cường rau củ quả tươi, ưu tiên thịt nạc, cá, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế đồ ngọt hay thức ăn chế biến sẵn nhiều muối là hướng đi an toàn và lành mạnh [1, 5]. Mọi điều chỉnh về năng lượng và bổ sung vi chất trong thai kỳ nên được tham vấn trực tiếp từ bác sĩ sản khoa và chuyên gia dinh dưỡng.


