Nỗi lo mang tên tiền sản giật và hy vọng từ vi chất quen thuộc
Tiền sản giật là một hội chứng đặc trưng bởi tình trạng tăng huyết áp kèm theo sự xuất hiện của protein trong nước tiểu sau tuần thứ 20 của thai kỳ [1, 4, 8]. Hội chứng này ảnh hưởng đến khoảng 2% đến 8% phụ nữ mang thai con so và chiếm ít nhất 5% tổng số thai kỳ trên toàn cầu [4, 8]. Đây là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong ở cả sản phụ lẫn thai nhi, thậm chí chiếm tới một phần ba số ca tử vong ở mẹ và làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch trong tương lai [1].
Nhiều thai phụ thường xuyên tìm kiếm các giải pháp bổ sung dinh dưỡng ngay từ giai đoạn chuẩn bị mang thai với mong muốn phòng ngừa rủi ro này. Trong số đó, folate và axit folic – vi chất vốn nổi tiếng với vai trò ngăn ngừa dị tật ống thần kinh – được rất nhiều người kỳ vọng sẽ giúp kiểm soát huyết áp thai kỳ.
Tuy nhiên, liệu việc tăng cường bổ sung axit folic đơn thuần hay dùng liều cao có thực sự giúp ngăn ngừa tiền sản giật hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn chưa hoàn toàn thống nhất và cần được xem xét một cách hết sức thận trọng.
Cơ chế sinh học: Vì sao folate được kỳ vọng bảo vệ mạch máu?
Về mặt sinh lý, tiền sản giật thường bắt nguồn từ tình trạng giảm tưới máu bánh nhau và tổn thương tế bào nội mô mạch máu [4, 6]. Khi quá trình xâm nhập của các tế bào nuôi vào thành mạch tử cung bị suy giảm, nhau thai không nhận đủ máu để nuôi dưỡng thai nhi [4, 6].
Các nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng axit folic có thể hỗ trợ điều hòa sự xâm nhập của tế bào nuôi và tham gia vào quá trình phát triển hoàn chỉnh của bánh nhau [2]. Đồng thời, vi chất này còn thúc đẩy quá trình tạo mạch máu sinh lý bình thường trong thai kỳ [2].
Bên cạnh đó, việc sử dụng axit folic kéo dài suốt thai kỳ được cho là mang lại tác động tích cực lên chức năng nội mô [2]. Nhờ cải thiện sức khỏe thành mạch, axit folic được kỳ vọng sẽ làm giảm các triệu chứng toàn thân thứ phát do tiền sản giật gây ra [2]. Dù vậy, những giả thuyết sinh học này có chuyển hóa thành kết quả thực tế trên lâm sàng hay không lại là câu chuyện hoàn toàn khác.
Bằng chứng trái chiều: Khi các thử nghiệm lâm sàng đối thoại
Để kiểm chứng hiệu quả thực sự, rất nhiều nghiên cứu quy mô đã được triển khai trên khắp thế giới với các kết quả khác biệt rõ rệt.
Một nghiên cứu đoàn hệ tại Bệnh viện Chăm sóc Sức khỏe Bà mẹ & Trẻ em tỉnh Cam Túc (Lan Châu, Trung Quốc) thực hiện từ năm 2010 đến 2012 trên 10.041 phụ nữ mang thai không có tiền sử tăng huyết áp mạn tính hoặc tăng huyết áp thai kỳ [3]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng viên bổ sung axit folic có tỷ lệ tiền sản giật giảm đáng kể so với nhóm không dùng, với tỷ số chênh (OR) là 0,61 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,43-0,87) [3]. Đáng chú ý, thời gian sử dụng axit folic càng dài trong suốt thai kỳ thì hiệu quả ghi nhận càng rõ nét (giá trị P-trend = 0,007) [3]. Tuy nhiên, xét về phân nhóm mức độ bệnh, mức giảm có ý nghĩa thống kê chỉ xuất hiện ở tiền sản giật thể nhẹ (OR = 0,50, 95% CI: 0,30-0,81) và tiền sản giật khởi phát muộn (OR = 0,60, 95% CI: 0,42-0,86) [3].
Cũng trong nghiên cứu này, việc tiêu thụ lượng folate cao từ chế độ ăn hàng ngày chỉ cho thấy mối liên quan giúp giảm nguy cơ đối với thể tiền sản giật nặng (OR = 0,52, 95% CI: 0,31-0,87 ở nhóm có mức tiêu thụ cao nhất so với nhóm thấp nhất) [3]. Tương tự, một số tài liệu tổng quan ghi nhận rằng việc chỉ bổ sung folate (không kèm đa vi chất) trong 3 tháng đầu thai kỳ có liên quan đến việc giảm nguy cơ tiền sản giật với tỷ số chênh hiệu chỉnh AOR là 0,42 (95% CI: 0,13-0,98) [2]. Một nghiên cứu tiến cứu tại Canada cũng báo cáo việc bổ sung từ 1,0 mg axit folic trở lên mỗi ngày giúp hạ thấp tỷ lệ mắc tiền sản giật, đặc biệt có ý nghĩa ở phụ nữ có nguy cơ cao [2].
Dẫu vậy, các phân tích tổng hợp quy mô lớn lại đưa ra bức tranh thận trọng hơn rất nhiều. Phân tích tổng hợp năm 2016 rà soát 1.224 nghiên cứu và chọn ra 13 công trình đủ điều kiện (gồm 2 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng RCT, 10 nghiên cứu đoàn hệ, 1 nghiên cứu bệnh - chứng) [4]. Dù 2 thử nghiệm RCT ghi nhận tỷ số rủi ro gộp (RR) là 0,62 (95% CI: 0,45-0,87), nhưng số liệu từ 8 nghiên cứu đoàn hệ về tiền sản giật lại cho RR là 0,88 (95% CI: 0,76-1,02), và 9 nghiên cứu đoàn hệ về tăng huyết áp thai kỳ/tiền sản giật cho RR là 0,92 (95% CI: 0,79-1,08) – đều không đạt mức ý nghĩa thống kê [4]. Nghiên cứu này đi đến kết luận rằng hiệu quả ngừa bệnh của axit folic vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn [4].
Một phân tích tổng hợp khác vào năm 2016 thu thập dữ liệu từ 6 nghiên cứu với 201.661 người tham gia cũng ghi nhận kết quả tương tự: axit folic đơn thuần hay vitamin tổng hợp chứa axit folic đều không mang lại hiệu quả giảm nguy cơ có ý nghĩa thống kê đối với tăng huyết áp thai kỳ và tiền sản giật [5]. Đến năm 2024, một phân tích tổng hợp trên 9 nghiên cứu với 107.051 phụ nữ có bổ sung và 105.222 phụ nữ không bổ sung axit folic cũng kết luận rằng việc dùng axit folic đơn thuần không chứng minh được tác dụng giảm nguy cơ tiền sản giật, đồng thời nhấn mạnh hạn chế về chất lượng phương pháp của các tài liệu hiện có [6].
Tại các quần thể dân số cụ thể, sự thiếu vắng tác dụng bảo vệ cũng được ghi nhận. Nghiên cứu trên quần thể sản phụ Đan Mạch cũng như nghiên cứu tại Colombia đều chỉ ra rằng lượng folate bổ sung trước sinh không liên quan đến việc giảm thiểu nguy cơ tiền sản giật [2].
Bổ sung đơn lẻ hay đa vi chất: Đâu là điểm mấu chốt?
Một phát hiện đáng lưu ý đến từ phân tích tổng hợp công bố năm 2018 trên 13 nghiên cứu đoàn hệ và 1 thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng, bao gồm 160.562 phụ nữ có bổ sung và 149.320 phụ nữ không bổ sung vi chất [7]. Kết quả gộp cho thấy bổ sung axit folic không giúp hạ thấp nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ đơn thuần, nhưng có liên quan đến việc giảm tỷ lệ tiền sản giật [7].
Tuy nhiên, khi các nhà nghiên cứu tiến hành phân tích sâu theo từng nhóm phương thức bổ sung, sự thật mới được làm sáng tỏ: nguy cơ tiền sản giật chỉ giảm đi rõ rệt ở những người sử dụng các loại vitamin tổng hợp có chứa axit folic [7]. Ngược lại, việc uống viên axit folic đơn độc không mang lại hiệu quả bảo vệ có ý nghĩa thống kê [7].
Điều này gợi ý rằng sự phối hợp hiệp đồng giữa axit folic và các vi chất dinh dưỡng khác trong viên đa vi chất có thể đóng vai trò then chốt đối với sức khỏe hệ mạch máu bánh nhau, thay vì chỉ trông cậy vào một mình hoạt chất folate [7].
Cảnh báo từ thử nghiệm liều cao ở thai kỳ song thai
Trước giả thuyết cho rằng dùng liều cao axit folic (>1,0 mg/ngày) kéo dài qua tam cá nguyệt đầu tiên có thể tối ưu hóa lưu thông máu và phòng ngừa biến chứng bánh nhau, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm lâm sàng thực tế [1, 6]. Điển hình là Thử nghiệm Lâm sàng Axit Folic (FACT) - một nghiên cứu ngẫu nhiên đối chứng được tài trợ năm 2009 với sự tham gia của 70 trung tâm sản khoa tại Argentina, Úc, Canada, Jamaica và Vương quốc Anh [1, 8].
Nghiên cứu FACT đặt mục tiêu đánh giá việc dùng 4,0 mg axit folic mỗi ngày so với giả dược trên các thai phụ có nguy cơ cao [1]. Trong một phân tích thứ cấp công bố năm 2022 tập trung vào 462 sản phụ mang song thai từ 18 tuổi trở lên, ở tuần thai thứ 8 đến 16, các thai phụ được phân ngẫu nhiên dùng liều cao axit folic (4,0 - 5,1 mg mỗi ngày) hoặc dùng giả dược [8].
Sau khi phân tích dữ liệu ở 428 phụ nữ mang song thai đủ tiêu chuẩn, kết quả thô ban đầu đã mang lại sự bất ngờ lớn cho các nhà chuyên môn: tỷ lệ mắc tiền sản giật ở nhóm dùng axit folic liều cao lên tới 17,2%, cao hơn đáng kể so với mức 9,9% ở nhóm dùng giả dược (nguy cơ tương đối RR là 1,75; 95% CI: 1,06-2,88; p = 0,029) [8]. Mặc dù khi hiệu chỉnh đa biến, sự chênh lệch này giảm xuống và không còn ý nghĩa thống kê (RR 1,58; 95% CI: 0,95-2,63; p = 0,079), nghiên cứu đã đưa ra kết luận rõ ràng: bổ sung axit folic liều cao không có tác dụng phòng ngừa tiền sản giật ở nhóm mang song thai [8].
Dữ liệu thực nghiệm này là một hồi chuông cảnh tỉnh đối với xu hướng tự ý tăng liều bổ sung vi chất. Việc nạp liều lượng axit folic gấp nhiều lần mức khuyến nghị thông thường không những không tạo ra lá chắn bảo vệ tốt hơn trước biến chứng tiền sản giật mà còn tiềm ẩn những rủi ro sinh học chưa được lường hết [8].
Hiểu lầm phổ biến về axit folic và huyết áp thai kỳ
Nhiều bà mẹ mang thai thường mắc phải hai hiểu lầm tai hại khi tiếp cận thông tin dinh dưỡng thai kỳ:
Hiểu lầm thứ nhất là quan niệm "axit folic có thể thay thế thuốc điều trị hoặc điều hòa huyết áp". Bản chất axit folic là một loại vitamin nhóm B tham gia vào quá trình phân chia tế bào và tổng hợp vật chất di truyền. Dù một số dữ liệu dịch tễ cho thấy mối liên hệ thuận lợi, axit folic không thể đảo ngược các tổn thương mạch máu nặng một khi bệnh lý đã hình thành và không có tác dụng hạ áp trực tiếp [2, 7].
Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ "càng uống nhiều càng tốt cho thai nhi". Như kết quả nghiên cứu trên các trường hợp mang song thai đã chỉ ra, việc bổ sung liều cao (4,0 - 5,1 mg/ngày) không hề giúp ngăn ngừa tiền sản giật [8]. Cơ thể người chỉ cần một lượng vi chất vừa đủ để duy trì các phản ứng enzyme sinh học; dư thừa quá mức từ các chế phẩm bổ sung tổng hợp liều cao có thể gây lãng phí và tạo gánh nặng chuyển hóa không cần thiết [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Những phụ nữ mang đa thai (như song thai) tuyệt đối không tự ý sử dụng các chế phẩm axit folic liều cao vượt ngưỡng thông thường với mục đích phòng ngừa tiền sản giật khi chưa có chỉ định y khoa [8].
Các thai phụ đã có sẵn bệnh nền tăng huyết áp, bệnh lý thận, đái tháo đường hoặc có tiền sử tiền sản giật trong lần mang thai trước cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và quản lý riêng biệt [1]. Việc sử dụng bất kỳ loại thực phẩm bổ sung nào ở nhóm đối tượng này cũng cần có sự giám sát y tế chặt chẽ, không thể tự ý mua dùng để thay thế phác đồ dự phòng chuẩn.
Hướng dẫn thực hành bổ sung an toàn trong thai kỳ
Để đảm bảo an toàn tối đa cho mẹ và bé, việc cung cấp folate nên được thực hiện một cách khoa học dựa trên nền tảng dinh dưỡng tự nhiên và liều lượng bổ sung tiêu chuẩn:
Tận dụng nguồn folate từ thực phẩm: Ưu tiên chế độ ăn đa dạng với các loại rau lá xanh thẫm (như cải bó xôi, súp lơ xanh), các loại đậu, ngũ cốc và trái cây họ cam quýt [4, 6]. Folate từ thực phẩm tự nhiên rất an toàn và đi kèm nhiều chất xơ cũng như chất chống oxy hóa hỗ trợ mạch máu. Khi chế biến, nên hấp hoặc xào nhanh, tránh nấu quá nhừ làm hao hụt lượng folate tự nhiên.
Sử dụng chế phẩm bổ sung: Với thai phụ bình thường, chỉ nên dùng viên bổ sung vi chất ở mức khuyến nghị chuẩn của y tế. Trong trường hợp sử dụng vitamin tổng hợp cho thai kỳ, nên ưu tiên các công thức cân đối chứa axit folic kết hợp cùng các vitamin và khoáng chất thiết yếu khác theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa [7].
Thời điểm dùng thuốc: Bổ sung đều đặn mỗi ngày, có thể dùng sau bữa ăn để giảm thiểu cảm giác khó chịu ở đường tiêu hóa. Quan trọng nhất, luôn trao đổi rõ ràng với bác sĩ về tất cả các viên uống bổ sung đang sử dụng trong các lần khám thai định kỳ.
Axit folic vẫn giữ vai trò cốt lõi trong việc bảo đảm sự phát triển bình thường của ống thần kinh thai nhi. Dẫu vậy, các bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ căn cứ để khuyến cáo axit folic – đặc biệt là các phác đồ liều cao – như một phương tiện độc lập nhằm ngăn ngừa tiền sản giật [1, 7]. Thai phụ nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, khám thai đúng hẹn và tuân thủ chặt chẽ chỉ định chuyên môn từ bác sĩ.
