Hàm lượng kali trong đậu đỏ: Lợi cho huyết áp nhưng rủi ro với thận

Nhiều người có thói quen dùng đậu đỏ trong các món ăn hàng ngày để thanh nhiệt và bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, việc sử dụng loại hạt này cho người có vấn đề về huyết áp và chức năng thận cần được nhìn nhận cẩn trọng dưới góc độ khoa học.

Hiện tại, các tài liệu nghiên cứu được cung cấp chỉ ghi nhận tác dụng hỗ trợ hạ huyết áp của chiết xuất đậu đỏ trên mô hình động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận hiệu quả tương tự trên người. Đáng chú ý, các tài liệu này hoàn toàn không cung cấp số liệu về hàm lượng kali trong đậu đỏ, do đó chưa đủ căn cứ khoa học để khẳng định mức độ rủi ro hay lợi ích trực tiếp từ kali của loại hạt này đối với bệnh nhân thận.

Bằng chứng về tác động hạ huyết áp của đậu đỏ

Tác dụng kiểm soát huyết áp của đậu đỏ hiện mới dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật ^[1], ^[2]. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của chiết xuất ethanol từ đậu đỏ trên chuột cống tăng huyết áp tự phát trong 8 tuần ^[1]. Chuột được chia nhóm và cho dùng chiết xuất ở hai mức liều 250 mg/kg và 500 mg/kg thể trọng ^[1].

Kết quả cho thấy cả hai mức liều này giúp giảm có ý nghĩa thống kê huyết áp tâm thu, nồng độ men chuyển angiotensin (ACE), aspartate aminotransferase (AST), alanine aminotransferase (ALT), triglyceride và cholesterol toàn phần so với nhóm đối chứng không điều trị ^[1]. Riêng ở liều 500 mg/kg, huyết áp tâm trương, nồng độ angiotensin II và biểu hiện mRNA của renin đều giảm rõ rệt, thậm chí cho hiệu quả hạ áp tốt hơn so với chiết xuất đậu đen ở cùng liều lượng ^[1].

Một bài tổng quan năm 2022 cũng đề cập chiết xuất đậu đỏ có khả năng giảm mức tăng huyết áp ^[2]. Dù vậy, các bằng chứng này đều dùng dạng chiết xuất cô đặc trên động vật, không phản ánh chính xác tác động khi con người tiêu thụ hạt đậu đỏ nguyên hạt qua chế độ ăn thông thường ^[1], ^[2].

Cơ chế sinh học được ghi nhận từ thực nghiệm

Hệ thống renin-angiotensin (RAS) đóng vai trò trung tâm trong việc điều hòa áp lực máu và cân bằng dịch ^[1], ^[3]. Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra chiết xuất ethanol đậu đỏ ức chế biểu hiện thụ thể và enzyme trong hệ RAS, từ đó làm giảm sản sinh chất gây co mạch angiotensin II ở chuột tăng huyết áp ^[1].

Ngoài ra, bài tổng quan năm 2022 cho biết chiết xuất đậu đỏ có thể tác động đến sự biểu hiện của các protein tổng hợp oxit nitric nội mô (eNOS) và oxit nitric cảm ứng (iNOS) tại động mạch chủ và thận ^[2]. Các chất chống oxy hóa như polysaccharide, polyphenol và tannin ngưng tụ trong đậu đỏ cũng được ghi nhận mang lại hoạt tính sinh học ^[2].

Dù các cơ chế sinh học trên rất tiềm năng, chúng chỉ được quan sát trên mô hình động vật hoặc mẫu mô thí nghiệm ^[1], ^[2]. Hiệu ứng giãn mạch thực tế trên hệ tuần hoàn của người vẫn chưa được xác lập qua các nghiên cứu lâm sàng độc lập.

Thận suy giảm bài tiết kali và nguy cơ tiềm ẩn

Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc tổn thương cấu trúc thận thường gặp khó khăn trong việc duy trì cân bằng điện giải ^[4], ^[3]. Trong nghiên cứu năm 1989 trên 10 bệnh nhân thận đa nang nhiễm sắc thể trội (ADPKD) có chức năng thận bình thường và 10 người đối chứng khỏe mạnh, các nhà khoa học đã truyền dung dịch muối sinh lý trong 4 giờ với tốc độ 6,5 ml/kg mỗi giờ ^[4].

Kết quả cho thấy phân suất bài tiết kali qua nước tiểu ở nhóm bệnh nhân ADPKD thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng khỏe mạnh ^[4]. Điều này phản ánh sự suy giảm tiềm tàng trong khả năng đào thải kali của ống thận khi thận bị tổn thương ^[4], ^[3].

Tình trạng ứ trệ natri và rối loạn xử lý dịch do tổn thương cấu trúc nang thận cũng là nguyên nhân chính dẫn đến tăng huyết áp ở bệnh nhân thận đa nang ^[3]. Khi chức năng thận suy giảm, việc nạp quá mức các khoáng chất mà thận khó đào thải có thể làm tăng gánh nặng nội môi, dù tài liệu ^[4], ^[3] không kiểm tra trực tiếp việc hấp thu đậu đỏ.

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các tài liệu nghiên cứu hiện có bộc lộ nhiều khoảng trống lớn đối với chủ đề này:

• Không có số liệu phân tích định lượng về hàm lượng kali thực tế trong 100g hạt đậu đỏ hoặc các món ăn chế biến từ đậu đỏ.
• Chưa có nghiên cứu đánh giá mức độ hấp thu kali sau khi ăn đậu đỏ đối với nồng độ kali huyết thanh ở người khỏe mạnh lẫn bệnh nhân suy thận.
• Thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về tác dụng hạ huyết áp của đậu đỏ trên bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát.
• Nghiên cứu can thiệp trên người của đậu đỏ chỉ mới ghi nhận ở sản phẩm đùn hạt đậu đỏ (EABCF) trên 120 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 trong 4 tuần, tập trung vào việc giảm dấu ấn viêm TNF-alpha chứ không đo lường áp lực máu hay kali máu ^[5].

Ai nên thận trọng khi dùng đậu đỏ?

Người mắc bệnh thận tiến triển, bệnh thận đa nang hoặc suy giảm mức lọc cầu thận cần hết sức thận trọng ^[4], ^[3]. Nhóm này có cơ chế bài tiết điện giải bị suy giảm, dễ gặp nguy cơ rối loạn điện giải khi nạp thực phẩm giàu khoáng mà không có hướng dẫn chuyên môn ^[4].

Người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc ức chế men chuyển hoặc thuốc chẹn thụ thể không nên tự ý dùng chiết xuất đậu đỏ liều cao để thay thế thuốc ^[1], ^[3]. Chiết xuất đậu đỏ tác động lên cùng hệ renin-angiotensin, có thể gây biến đổi khó lường nếu kết hợp tùy tiện ^[1].

Người mắc bệnh đái tháo đường týp 2 khi dùng sản phẩm chế biến từ đậu đỏ cần theo dõi phản ứng cơ thể, do nghiên cứu can thiệp 4 tuần cho thấy dù giảm TNF-alpha nhưng có sự gia tăng nhẹ chỉ số viêm IL-6 (p=0.004) ^[5].

Hướng dẫn sử dụng đậu đỏ an toàn

Đậu đỏ là loại hạt cần thời gian ngâm lâu để hút nước trước khi nấu nướng ^[6]. Nghiên cứu công nghệ thực phẩm năm 2024 chỉ ra việc xử lý sóng siêu âm kết hợp ngâm nước có thể cải thiện độ mềm và tốc độ bù nước của hạt, nhưng trong điều kiện gia đình thông thường, ngâm hạt qua đêm trong nước sạch là bước cần thiết để hạt chín đều ^[6].

Người có sức khỏe bình thường nên dùng đậu đỏ ở lượng vừa phải như một phần của chế độ ăn đa dạng, nấu chín kỹ trong các món súp, chè ít đường hoặc cơm ngũ cốc. Người có tiền sử bệnh lý thận không nên tự ý sử dụng lượng lớn nước đậu đỏ rang đặc hay bột đậu đỏ thường xuyên khi chưa tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Đậu đỏ thể hiện tiềm năng hỗ trợ tim mạch thông qua các nghiên cứu chiết xuất trên động vật nhưng chưa đủ dữ liệu lâm sàng ở người. Người có bệnh lý nền về thận hoặc đang điều trị huyết áp cần tham vấn bác sĩ điều trị trước khi thay đổi lượng dùng loại thực phẩm này.