Đúng hay sai: Quả su su có tính mát, ăn nhiều gây tụt huyết áp?

Bối cảnh và lời đồn quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày

Quả su su là loại rau củ quen thuộc trên mâm cơm của nhiều gia đình Việt Nam nhờ vị ngọt thanh, dễ ăn và dễ chế biến. Trong quan niệm dân gian, nhiều người cho rằng su su có "tính mát", giúp giải nhiệt và lợi tiểu, từ đó dấy lên tin đồn ăn nhiều su su có thể khiến huyết áp tụt dốc không phanh. Nhiều người có huyết áp thấp thường e dè không dám ăn su su vì sợ hoa mắt, chóng mặt.

Thực tế, quan niệm ăn quả su su gây tụt huyết áp nguy hiểm là chưa chính xác. Hiện nay, y văn khoa học chưa ghi nhận bằng chứng nào cho thấy việc ăn quả su su thông thường có thể làm giảm huyết áp đột ngột ở người bình thường. Đặc tính giải nhiệt hay hỗ trợ bài tiết của su su không đồng nghĩa với tác dụng hạ áp mạnh mẽ như các loại thuốc điều trị y khoa.

Cơ chế sinh học: Mối liên hệ giữa lợi tiểu, bài tiết natri và huyết áp

Nhiều người lầm tưởng rằng bất cứ thực phẩm nào kích thích đi tiểu đều trực tiếp làm tụt huyết áp. Để hiểu đúng, chúng ta cần nhìn vào cơ chế cân bằng dịch và các khoáng chất trong cơ thể dưới góc độ y học.

Trong cơ thể, lượng nước và nồng độ muối khoáng có mối quan hệ mật thiết với thể tích tuần hoàn và áp lực lòng mạch. Khi natri bị đào thải ra ngoài, lượng nước dư thừa cũng được kéo theo qua đường tiểu, từ đó làm giảm nhẹ thể tích tuần hoàn và áp lực lên thành mạch máu ^[1]. Sự suy giảm natri trong cơ thể càng nhiều thì mức giảm áp lực thành mạch càng rõ rệt ^[1]. Một chế độ ăn giảm muối ở mức độ vừa phải đã được chứng minh có tác dụng hạ huyết áp tương đương với việc dùng một số loại thuốc lợi tiểu nhóm thiazide ^[1].

Bên cạnh đó, việc bổ sung kali đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa huyết áp ^[2]. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học đã chỉ ra mối tương quan nghịch giữa lượng kali tiêu thụ và tỷ lệ mắc bệnh tăng huyết áp ^[2]. Việc bổ sung kali ở những bệnh nhân tăng huyết áp có thể làm giảm huyết áp ^[2]. Ngược lại, nếu cơ thể bị thiếu hụt kali do chế độ ăn kiêng khem, huyết áp có thể tăng lên ở cả người bình thường lẫn người có tiền sử tăng huyết áp ^[2]. Cơ thể bị thiếu hụt kali còn dẫn tới tình trạng giữ natri và làm mất canxi, từ đó thúc đẩy huyết áp tăng cao ^[2]. Do đó, các thực phẩm giàu nước và khoáng chất tự nhiên chỉ hỗ trợ quá trình cân bằng dịch nội môi chứ không gây tụt huyết áp mất kiểm soát.

Bằng chứng khoa học về thuốc lợi tiểu và chiết xuất thảo mộc

Để hiểu rõ tại sao một loại quả ăn hàng ngày khó có thể gây tụt huyết áp, chúng ta cần đối chiếu với các nghiên cứu thực tế về các chất lợi tiểu chuyên biệt và các thảo dược tự nhiên.

Một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2000 đã thử nghiệm tác động của dịch chiết từ một loại thảo mộc khác là cây tầm ma (Urtica dioica) trên chuột cống đực Wistar được gây mê ^[3]. Chuột được truyền tĩnh mạch dịch chiết trong 1,25 giờ với liều thấp 4 mg/kg/giờ, liều cao 24 mg/kg/giờ, hoặc dùng thuốc lợi tiểu furosemide liều 2 mg/kg/giờ làm đối chứng ^[3]. Kết quả cho thấy huyết áp động mạch giảm tương ứng theo liều dùng của dịch chiết thực vật (giảm 15% ở liều thấp và 38% ở liều cao) ^[3]. Sự hạ áp này đi kèm với sự gia tăng bài niệu (tăng 11% và 84%) cùng sự gia tăng thải trừ natri (tăng 28% và 143%) ^[3]. Khi dùng furosemide, huyết áp giảm 28%, đồng thời lượng nước tiểu tăng 85% và thải natri tăng 155% ^[3]. Tác dụng hạ áp của dịch chiết thảo mộc liều thấp và furosemide có thể hồi phục về mức bình thường sau khoảng 1 giờ, trong khi liều cao kéo dài dai dẳng và biểu hiện độc tính ^[3]. Cần nhấn mạnh rằng, đây là nghiên cứu sử dụng dịch chiết cô đặc truyền trực tiếp vào mạch máu của động vật thí nghiệm, hoàn toàn khác với việc con người ăn thực phẩm thô qua đường tiêu hóa.

Về phương diện thuốc điều trị, một nghiên cứu năm 1962 trên người cho thấy diazoxide (một chất dẫn xuất không gây lợi tiểu) khi tiêm tĩnh mạch liều 3 mg/kg đã làm giảm huyết áp trung bình 26/16 mm Hg ở 7 bệnh nhân tăng huyết áp do làm giảm sức cản ngoại vi, nhưng không làm thay đổi cân bằng muối hay nồng độ natri và kali huyết thanh ^[4]. Khi dùng đường uống liều 0,2 đến 0,5 g/ngày từ 8 đến 50 tuần, thuốc làm giảm huyết áp hơn 15/10 mm Hg ở 26 trên 30 bệnh nhân ^[4].

Trong điều trị suy tim mạn tính, việc lạm dụng hoặc dùng thuốc lợi tiểu liều cao để kiểm soát triệu chứng ứ dịch có thể dẫn đến biến chứng hạ huyết áp nghiêm trọng ^[5]. Một báo cáo ca bệnh năm 2021 ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân 62 tuổi mắc suy tim có phân suất tống máu bảo tồn, huyết áp tâm thu liên tục duy trì ở mức rất thấp 70-80 mm Hg do không thể ngưng các thuốc lợi tiểu ^[5]. Khi huyết áp tụt sâu kéo dài, thể tích nước tiểu giảm xuống dưới 100 mL/ngày, cho thấy huyết áp tụt quá mức do thuốc lợi tiểu mạnh có thể làm suy giảm chức năng bài tiết của thận ^[5].

Phản ứng tự điều hòa của cơ thể chống lại sự tụt huyết áp

Cơ thể con người có hệ thống phản hồi tinh vi để ngăn chặn tình trạng tụt áp khi có sự thay đổi nhẹ về bài tiết dịch qua ăn uống. Hệ thống renin-angiotensin-aldosterone sẽ tự động kích hoạt khi có sự sụt giảm dịch tuần hoàn.

Một nghiên cứu năm 1978 trên 31 bệnh nhân tăng huyết áp vô căn được điều trị bằng thuốc lợi tiểu chlorthalidone trong 2 tuần đã làm sáng tỏ điều này ^[6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng thuốc lợi tiểu kéo dài sẽ kích thích phóng thích renin ^[6]. Sự kích thích renin này đóng vai trò như một yếu tố hạn chế và kìm hãm tác dụng hạ huyết áp của thuốc lợi tiểu ^[6]. Những bệnh nhân có phản ứng kích hoạt renin mạnh mẽ sau khi dùng thuốc hầu như không bị giảm huyết áp, thậm chí huyết áp đôi khi còn tăng nhẹ ^[6].

Nghiên cứu năm 1982 trên 11 bệnh nhân tăng huyết áp dùng thuốc lợi tiểu cũng ghi nhận rằng thuốc lợi tiểu làm giảm thể tích tuần hoàn và cân nặng nhưng lập tức kích thích tăng hoạt tính renin huyết tương và bài tiết aldosterone ^[7]. Chính vì cơ chế bù trừ sinh lý này, lượng nước và khoáng chất bài tiết nhẹ nhàng qua đường ăn uống thông thường hoàn toàn không đủ khả năng vượt qua ngưỡng tự điều hòa của cơ thể để gây ra tụt huyết áp đột ngột.

Ngoài ra, ở người cao tuổi bị tăng huyết áp, sự phối hợp giữa thuốc lợi tiểu và thuốc chẹn beta giúp giảm đáng kể huyết áp tâm thu và tâm trương khi nghỉ ngơi cũng như khi vận động thể lực ^[8]. Các can thiệp y khoa này đều dựa trên liều lượng hoạt chất tinh khiết có kiểm soát, khác biệt hoàn toàn với chế độ ăn uống tự nhiên.

Những hiểu lầm thường gặp về thực phẩm "tính mát"

Nhiều người thường đánh đồng khái niệm thực phẩm "tính mát", giải nhiệt trong y học cổ truyền với hiện tượng "hạ huyết áp" trong y học hiện đại. Đây là hai khái niệm hoàn toàn khác biệt.

Thực phẩm giải nhiệt thường chứa hàm lượng nước cao, cung cấp nhiều vitamin và chất xơ giúp tạo cảm giác dễ chịu, thanh nhiệt cho cơ thể trong những ngày nắng nóng. Tuy nhiên, tính chất này không hề đồng nghĩa với việc chúng có khả năng làm giãn mạch hay ức chế tim mạch để hạ áp. Việc ăn một bát canh su su hay đĩa su su luộc chỉ cung cấp nước và vi chất dinh dưỡng, không tạo ra bất kỳ tác động dược lý tiêu cực nào làm huyết áp giảm xuống dưới ngưỡng an toàn.

Một hiểu lầm khác là người huyết áp thấp phải kiêng tuyệt đối các loại rau quả thanh nhiệt như su su, bầu, bí. Nỗi sợ hãi này hoàn toàn không có cơ sở khoa học và vô tình khiến người bệnh cắt giảm các nguồn thực phẩm lành mạnh, dẫn tới mất cân bằng dinh dưỡng.

Ai nên thận trọng khi tiêu thụ su su?

Mặc dù su su là thực phẩm an toàn và bổ dưỡng cho đại đa số người dân, một số nhóm đối tượng vẫn cần lưu ý trong cách sử dụng hàng ngày:

• Người mắc bệnh thận mạn tính: Su su chứa một lượng khoáng chất nhất định. Bệnh nhân suy thận nặng cần kiểm soát chặt chẽ lượng nước và điện giải nạp vào theo hướng dẫn riêng của bác sĩ chuyên khoa để tránh gánh nặng cho thận.
• Người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc lợi tiểu: Bệnh nhân suy tim hoặc tăng huyết áp đang dùng nhiều thuốc lợi tiểu theo đơn cần tuân thủ chế độ dùng thuốc và không nên tự ý thay đổi chế độ ăn quá đột ngột ^[5]. Việc phối hợp nhiều thuốc lợi tiểu vốn đã có nguy cơ gây tụt huyết áp do thuốc, cần được theo dõi bởi nhân viên y tế ^[5].
• Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Ăn quá nhiều su su cùng lúc có thể gây đầy bụng hoặc khó tiêu ở những người có đường ruột yếu do lượng chất xơ dồi dào.

Cách áp dụng su su vào bữa ăn hàng ngày hợp lý

Để nhận được tối đa lợi ích dinh dưỡng từ quả su su mà không phải lo lắng về những đồn đoán không có căn cứ, người tiêu dùng có thể tham khảo các cách chế biến lành mạnh sau:

• Đa dạng hóa cách chế biến: Su su có thể luộc chấm muối vừng, xào với thịt nạc hoặc nấu canh tôm. Hạn chế nêm nếm quá nhiều muối khi nấu nướng vì lượng muối dư thừa là nguyên nhân trực tiếp làm tăng huyết áp và cản trở lợi ích của chế độ ăn lành mạnh ^[1].
• Kết hợp thực phẩm cân đối: Không nên chỉ ăn đơn độc một món su su trong nhiều ngày. Hãy kết hợp su su cùng nhiều loại rau củ khác như cà rốt, nấm, rau họ cải để cung cấp đa dạng vi chất cho cơ thể.
• Giữ vệ sinh an toàn thực phẩm: Gọt sạch vỏ dưới vòi nước chảy để loại bỏ nhựa su su, tránh gây dính nhớt khó chịu cho tay và đảm bảo vệ sinh trước khi nấu nướng.

Tóm lại, lời đồn ăn quả su su gây tụt huyết áp là thiếu cơ sở khoa học. Quả su su là thực phẩm lành tính, giàu dinh dưỡng, hoàn toàn an toàn cho cả người khỏe mạnh và người có huyết áp thấp khi được sử dụng với lượng vừa phải trong chế độ ăn uống cân bằng. Mọi người nên duy trì chế độ dinh dưỡng phong phú, lối sống lành mạnh và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có các vấn đề bất thường về huyết áp.