Nhiều người nghe tên "hàn the ba hoa" thường liên tưởng ngay đến hóa chất làm giòn thực phẩm nguy hại. Sự trùng hợp trong cách đặt tên dân gian dễ gây hoang mang, sợ hãi cho người dùng khi được thầy thuốc kê đơn.
Thực tế, hàn the ba hoa là thảo mộc tự nhiên thuộc họ Đậu, tên khoa học là Desmodium triflorum [1]. Loài cây này hoàn toàn khác biệt với chất hàn the công nghiệp độc hại (muối borax), vốn bị cấm dùng trong chế biến đồ ăn.
Hiểu lầm tai hại từ sự trùng tên dân gian
Trong đời sống, việc các loại thảo dược khác nhau mang chung một tên thương mại diễn ra khá phổ biến [2]. Hiện tượng gọi thảo mộc Desmodium triflorum là "hàn the" dễ khiến công chúng đánh đồng dược liệu tự nhiên với hóa chất borax.
Chất hàn the thương phẩm là khoáng chất dạng muối của acid boric, thường bị lạm dụng bất hợp pháp để tạo độ giòn dai cho giò chả. Việc nạp muối vô cơ này vào người gây tổn thương nội tạng, tích lũy độc tính mạn tính.
Ngược lại, cây hàn the ba hoa là sinh vật sống tự nhiên, thân thảo mọc bò, chứa hoạt chất hữu cơ thực vật điển hình như polyphenol và flavonoid [5, 6]. Việc nhầm tên dẫn đến hai hệ quả tai hại: người cần dùng sợ bỏ qua thảo mộc, hoặc người lạm dụng chất hóa học lại tưởng dùng cây thuốc tự nhiên.
Cây hàn the ba hoa chứa những hoạt chất gì?
Nghiên cứu hóa thực vật cho thấy chiết xuất methanol của cây hàn the ba hoa chứa các hợp chất tự nhiên quý giá, tiêu biểu là nhóm flavonoid C-glycoside [3]. Đây là những chất chuyển hóa thứ cấp thực vật thường gặp ở nhóm cây họ Đậu [4].
Các phân tích định lượng xác định tổng hàm lượng phenolic và flavonoid thô của cây tương đương 36,60 mg catechin và 45,6 mg rutin trên mỗi gram dược liệu [1]. Sự hiện diện của các hợp chất vòng thơm này tạo nên đặc tính sinh học đặc thù của cây [1].
Ở góc độ tế bào, các flavonoid thực vật có vai trò chống oxy hóa, hỗ trợ tế bào trung hòa gốc tự do và giải trừ căng thẳng từ độc tố môi trường [4]. Cây không hề chứa gốc borate vô cơ độc tính như muối hàn the công nghiệp.
Bằng chứng nghiên cứu khoa học về cây hàn the ba hoa
Giá trị sinh học của cây thuốc này đã được kiểm chứng qua nhiều thực nghiệm trong phòng thí nghiệm.
Một công bố năm 2010 đã đánh giá khả năng chống oxy hóa của các phân đoạn chiết xuất từ cây hàn the ba hoa [1]. Kết quả đo lường cho thấy phân đoạn ethyl acetate hoạt động mạnh nhất trong việc dọn dẹp gốc tự do DPPH và TEAC, khi 0,4 mg phân đoạn này tương đương lần lượt 186,6 microgam alpha-tocopherol và 82,5 microgam trolox [1]. Ở thử nghiệm lực khử, 1,25 mg chiết xuất thô cho tác dụng tương đương 61,2 microgam acid ascorbic (vitamin C) [1].
Năm 2023, các nhà khoa học tiếp tục phân lập được 7 hợp chất từ phân đoạn n-butanol của cây, trong đó có 6 hợp chất thuộc lớp flavone 6- hoặc 8-C-glycoside [3]. Ba hợp chất chính thể hiện hoạt tính kháng nấm thực nghiệm invitro chống lại các loài nấm gây bệnh thực vật như Sclerotium rolfsii, Fusarium oxysporum, và Phytophthora palmivora [3]. Riêng hợp chất số 1 thể hiện hoạt tính mạnh nhất chống lại nấm Sclerotium rolfsii với nồng độ ức chế IC50 là 162,1 microgam/mL theo liều lượng [3]. Ở nồng độ 300 microgam/mL, hợp chất 1 và 2 ức chế đáng kể nấm P. palmivora [3]. Ngoài ra, công thức nhũ tương nano kích thước hạt 12,2 nm từ chiết xuất methanol cũng giúp tăng cường ức chế nấm vượt trội so với dịch chiết thông thường [3].
Trước đó, một khảo sát thực nghiệm năm 1975 ghi nhận chiết xuất cồn của cây hàn the ba hoa có hoạt tính trừ giun sán invitro tốt đối với giun đũa người (Ascaris lumbricoides) [5]. Tổng quan năm 2022 cũng nêu bật các flavonoid chiết xuất từ loài này biểu hiện đặc tính kháng khuẩn, chống động kinh, kháng nấm và bảo vệ phóng xạ trong các mô hình nghiên cứu sơ bộ [4].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học
Đa số nghiên cứu về hoạt tính kháng nấm hay diệt giun sán của cây hàn the ba hoa đều mới dừng lại ở mức thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) hoặc trên tác nhân gây bệnh thực vật [1, 8]. Chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người để xác nhận những tác dụng điều trị này như một loại thuốc kê đơn chính thống.
Người bệnh không nên tự ý dùng nước sắc loại thảo dược này để thay thế các loại thuốc kháng nấm, thuốc tẩy giun hoặc thuốc trị co giật đã được y khoa chứng minh. Các nghiên cứu hiện đại tập trung nhiều vào tiềm năng hóa thực vật hơn là chỉ định điều trị tức thì [3].
Nguy cơ nhầm lẫn và pha tạp trên thị trường dược liệu
Trên thị trường thảo dược, sự nhầm lẫn giữa các loài cây cùng chi hoặc việc cố ý pha tạp dược liệu rẻ tiền là vấn đề đáng lo ngại [2, 4]. Cây hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) từng bị phát hiện là thành phần pha tạp thay thế cho vị thuốc Desmodium gangeticum trong bài thuốc Ayurvedic cổ truyền Dashmool [6].
Phân tích di truyền RAPD cho thấy mức độ tương đồng giữa ba loài D. gangeticum, D. velutinum và Desmodium triflorum rất thấp, chỉ số dao động từ 0,21 đến 0,39 [7]. Do đó, người mua thông thường bằng mắt thường rất khó phân biệt dạng cắt lát phơi khô của các cây này nếu không có kiểm định DNA [6].
Ngoài ra, loài cây họ Đậu này trong tự nhiên còn có thể là vật chủ mang virus gây bệnh vàng khảm lá Kennedya (KYMV) [8]. Việc thu hái dược liệu hoang dại trôi nổi không rõ kiểm soát chất lượng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm mầm bệnh thực vật hoặc sâu bọ [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Nghiên cứu độc tính năm 2010 qua đường bơm dạ dày trên chuột cho thấy liều gây chết một nửa LD50 của chiết xuất thô từ cây hàn the ba hoa lớn hơn 10 g/kg thể trọng [1]. Mức này phản ánh độ an toàn cấp tính khá cao trên động vật gặm nhấm [1].
Dù vậy, hiện chưa có dữ liệu lâm sàng an toàn trên các nhóm nhạy cảm như phụ nữ mang thai, mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Người có bệnh nền mạn tính, bệnh gan thận hoặc người đang dùng thuốc tây y chống đông, thuốc thần kinh cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào có thành phần từ cây này. Tuyệt đối không nhầm lẫn tên gọi mà đưa hóa chất hàn the độc hại vào cơ thể.
Gợi ý cách nhận biết và áp dụng thực tế
Khi cần tìm mua hay sử dụng vị thuốc hàn the ba hoa, độc giả cần lưu ý các nguyên tắc an toàn dược liệu:
Chỉ mua tại các nhà thuốc y học cổ truyền uy tín, có giấy phép lưu hành, nguồn gốc xuất xứ rõ ràng để tránh mua nhầm rác thảo dược hoặc cây pha tạp [2]. Cần kiểm tra tên khoa học Desmodium triflorum in trên nhãn sản phẩm để đối chiếu chuẩn xác.
Nếu dùng dạng sắc uống theo chỉ dẫn đông y, cần tuân thủ lượng dùng vừa phải do thầy thuốc quy định, không tùy tiện phối hợp nhiều loại cây lạ chưa rõ tương tác. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu rối loạn tiêu hóa, dị ứng cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế.
Hiểu đúng bản chất giúp chúng ta trân trọng các giá trị thảo dược dân gian an toàn, đồng thời kiên quyết loại bỏ hóa chất hàn the độc hại khỏi bàn ăn gia đình. Việc phân biệt rõ ràng tên gọi sinh học và tên thương phẩm là bước cơ bản nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.
