Mẹo dân gian và thắc mắc thường gặp
Nhiều gia đình truyền tai nhau phương pháp ăn hạt bí ngô sống hoặc rang chín để trị giun kim, giun đũa cho trẻ nhỏ lẫn người lớn. Kinh nghiệm dân gian này được áp dụng khá phổ biến ở vùng nông thôn do tính tiện lợi và lành tính.
Tuy nhiên, liệu việc nhai vài nắm hạt bí ngô có thực sự đánh bật được ký sinh trùng ra khỏi đường tiêu hóa hay không? Các nghiên cứu khoa học cho thấy hạt bí ngô có chứa hoạt chất kháng ký sinh trùng, nhưng hiệu lực không thể thay thế thuốc tẩy giun tiêu chuẩn.
Cơ chế tác động của hạt bí ngô
Hạt của các loài thuộc chi Bí đỏ (Cucurbita) như Cucurbita pepo, Cucurbita moschata chứa nhiều nhóm hợp chất thứ cấp có hoạt tính sinh học [1], [2]. Các thành phần này bao gồm alkaloid, flavonoid, tannin, saponin, terpenoid, glycoside và các hợp chất chứa nitơ [1], [3].
Trong số đó, hoạt chất cucurbitin cùng các triterpenoid như cucurbitacin B được xem là nguyên nhân chính mang lại tác dụng kháng giun [1], [3]. Cucurbitin tác động lên hệ thần kinh của ký sinh trùng, làm giảm khả năng vận động và ức chế sự phát triển của trứng cũng như ấu trùng giun [1], [3]. Khi bị giảm khả năng bám dính vào niêm mạc ruột, ký sinh trùng dễ bị đào thải ra ngoài cơ thể theo phân [1], [2].
Dù vậy, các hoạt chất này chủ yếu gây ức chế hoặc làm tê liệt tạm thời chứ khó tiêu diệt triệt để giun sán [1], [4]. Hiệu lực tác động còn phụ thuộc lớn vào nồng độ chiết xuất và loài ký sinh trùng mục tiêu [1], [4].
Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm
Tác động kháng ký sinh trùng của hạt bí ngô đã được đánh giá qua nhiều thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro):
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã kiểm tra dịch chiết hạt bí ngô Cucurbita pepo trên giun tròn Heligmosomoides bakeri và Caenorhabditis elegans [1]. Kết quả thử nghiệm in vitro cho thấy dịch chiết hạt C. pepo có hoạt tính kháng H. bakeri, thể hiện qua việc ức chế quá trình nở trứng, cản trở phát triển ấu trùng và làm suy giảm khả năng vận động của giun trưởng thành [1]. Tuy nhiên, dịch chiết không tạo ra tác động đáng kể nào lên cấu trúc hay vận động của C. elegans [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận dịch chiết cồn và dichloromethane từ hạt C. moschata không hiệu quả trên C. elegans ở các liều đã thử, phản ánh sự nhạy cảm khác nhau giữa từng loài ký sinh trùng [1].
Năm 2022, một nghiên cứu thực nghiệm in vitro đánh giá tác động của dịch chiết hạt Cucurbita pepo lên quá trình tạo phôi của trứng giun đũa lợn Ascaris suum [3]. Nghiên cứu chỉ ra dịch chiết cồn C. pepo xếp thứ ba về hiệu quả ức chế phát triển trứng ở mọi nồng độ thử nghiệm [3]. Nghiên cứu này cũng trích dẫn dữ liệu của Aziz và cộng sự (2018), ghi nhận dịch chiết cồn hạt bí ngô tiêu diệt giun trưởng thành Ascaridia galli ở nồng độ 25, 50 và 75 mg/mL tương đương nhóm dùng thuốc fenbendazole; ức chế phát triển trứng/ấu trùng A. galli ở mức 5–20 mg/mL tương đương thuốc levamisole [3]. Trên giun trưởng thành Ascaris suum, nồng độ dịch chiết 54,5% làm chết giun sau 11 giờ 48 phút, nồng độ 70,5% làm chết sau 7 giờ 48 phút [3]. Tác dụng ức chế nở trứng và giảm vận động ấu trùng A. suum cũng được ghi nhận ở dải nồng độ 62,5–2000 mcg/mL [3].
Một thử nghiệm năm 2009 kiểm tra 3 loại dịch chiết (nước, methanol, dichloromethane) từ hạt Cucurbita moschata trên 4 giai đoạn phát triển của giun tròn ký sinh ở động vật nhai lại nhỏ Haemonchus contortus [5]. Cả ba loại dịch chiết đều có khả năng ngăn chặn phát triển ấu trùng trên 90% (P < 0,001) [5]. Dịch chiết dichloromethane và methanol làm giảm vận động của giun trưởng thành hơn 59,2% sau 24 giờ ủ so với nhóm chứng [5].
Hiệu lực giới hạn, không thay thế thuốc chuẩn
Mặc dù có hoạt tính trên một số giun tròn đường ruột, hạt bí ngô lại thể hiện hiệu lực rất yếu trên các loại ký sinh trùng khác phức tạp hơn.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đánh giá hiệu quả diệt đầu sán sán dây chó Echinococcus granulosus (tác nhân gây bệnh nang sán ở người và động vật) của dịch chiết hạt Cucurbita moschata từ miền bắc Iran [4]. Dịch chiết thủy dịch cồn và dịch chiết ete dầu hỏa ở 4 nồng độ (0,1; 1; 10; 100 mg/mL) được ủ cùng đầu sán trong 5, 15, 30 và 60 phút [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ chết cao nhất của đầu sán chỉ đạt 16% với dịch chiết thủy dịch cồn 1% sau 60 phút, và cao nhất là 4% với dịch chiết hữu cơ 10% sau 60 phút (P = 0,015) [4]. Tác giả kết luận do tỷ lệ chết tối đa chỉ đạt 16%, không đạt tới ngưỡng LD50 (tiêu diệt 50%), nên hiệu lực toàn phần của dịch chiết hạt bí ngô không đủ mạnh để làm thuốc diệt đầu sán [4].
Ngoài ra, các nghiên cứu đạt kết quả khả quan đều sử dụng dịch chiết cô đặc (cồn, methanol, dichloromethane) với nồng độ hoạt chất cao trong môi trường ống nghiệm [1], [3], [5]. Việc ăn trực tiếp hạt bí thô qua đường tiêu hóa không thể tạo ra nồng độ hoạt chất tương đương trong lòng ruột. Vì vậy, hạt bí ngô hoàn toàn không có khả năng thay thế các phác đồ thuốc tẩy giun chuẩn y khoa.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người tin rằng chỉ cần ăn hạt bí ngô là có thể "diệt tận gốc" mọi loại giun sán trong bụng. Đây là nhận thức sai lầm vì hoạt chất tự nhiên chỉ gây ức chế cử động một phần và hiệu quả không đồng đều giữa các chủng ký sinh trùng [1], [4].
Một hiểu lầm khác là hạt bí ngô rang thơm ngon ăn chơi hằng ngày có thể giúp phòng ngừa nhiễm giun hoàn toàn. Khi rang ở nhiệt độ cao, cấu trúc các chất có thể bị biến đổi, và lượng ăn vào dạng thực phẩm thường không đủ ngưỡng hoạt tính dược lý [1], [3].
Không ít người e ngại hạt bí ngô có thể gây ảnh hưởng nội tiết tố nam hoặc nữ khi dùng nhiều. Một nghiên cứu năm 2016 trên dòng hạt bí đỏ Cucurbita pepo L. subsp. pepo var. styriaca cho thấy cucurbitin và dịch chiết hạt không gây kích hoạt thụ thể androgen, thụ thể estrogen hay progesterone ở người, do đó được đánh giá là an toàn cho tuyến tiền liệt [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Hạt bí ngô là loại thực phẩm lành tính, giàu dinh dưỡng chứa lipid, protein, sterol và vitamin [1], [7]. Tuy nhiên, các nghiên cứu kháng giun hiện tại hầu hết chỉ được thực hiện in vitro trên mẫu ký sinh trùng động vật hoặc mô hình tế bào [1], [3], [4], [5]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng đối chứng đầy đủ trên các nhóm nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ nhỏ bị nhiễm giun nặng.
Người đang có triệu chứng nhiễm giun rõ rệt như đau bụng tái diễn, sụt cân, suy dinh dưỡng, ngứa hậu môn kéo dài không nên tự ý dùng hạt bí để tự điều trị. Cần đến cơ sở y tế để được xét nghiệm và chỉ định thuốc đặc hiệu.
Những người có tiền sử dị ứng với các loại hạt hoặc các cây thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae) cũng cần cẩn trọng để tránh phản ứng không mong muốn [2]. Người có bệnh lý nền về tiêu hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng lượng lớn hạt nguyên vỏ.
Cách dùng hạt bí ngô trong đời sống
Nếu muốn tận dụng dinh dưỡng và hỗ trợ tiêu hóa, người tiêu dùng có thể bổ sung hạt bí ngô như một món ăn vặt lành mạnh hoặc trộn cùng salad, ngũ cốc. Khi chế biến, nên ưu tiên hạt phơi khô tự nhiên hoặc sấy nhẹ để giữ lại các vi chất dinh dưỡng và chất béo có lợi [1], [7].
Tuyệt đối không sử dụng hạt bí ngô làm biện pháp y tế duy nhất khi nghi ngờ nhiễm giun sán. Để bảo vệ sức khỏe cả gia đình, việc tẩy giun định kỳ mỗi 6 tháng bằng thuốc tẩy giun theo khuyến cáo y tế vẫn là biện pháp bắt buộc. Hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ để lựa chọn loại thuốc và liều dùng phù hợp với độ tuổi và thể trạng.
