Thói quen ăn hạt và nỗi lo sỏi thận
Nhiều người Việt có thói quen nhâm nhi hạt bí ngô trong những buổi trà chiều hoặc các dịp lễ tết nhờ hương vị bùi béo và giá trị dinh dưỡng cao. Tuy nhiên, đối với những người từng mắc hoặc có nguy cơ cao bị sỏi thận, việc lựa chọn các loại hạt thực vật thường đi kèm nỗi lo sợ về sự tích tụ các tinh thể khoáng chất gây đau đớn.
Người có nguy cơ sỏi thận không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối hạt bí ngô, nhưng không nên ăn quá nhiều cùng lúc. Mặc dù hạt bí ngô có thể hỗ trợ ức chế một số tinh thể khoáng trong nước tiểu, loại hạt này lại cung cấp lượng phốt pho rất dồi dào, đòi hỏi sự thận trọng để tránh mất cân bằng chuyển hóa [1].
Nguy cơ lắng đọng tinh thể bắt nguồn từ đâu?
Sỏi thận là bệnh lý đường tiết niệu phổ biến, ảnh hưởng tới khoảng 12% dân số toàn cầu [2]. Bệnh lý này hình thành khi các khoáng chất trong nước tiểu bị cô đặc và kết tinh thành sỏi rắn qua thời gian [2, 8].
Hai dạng tinh thể phổ biến nhất trong các ca sỏi thận là canxi oxalat (chiếm khoảng 80%) và canxi photphat (chiếm khoảng 15%) [3]. Khi cơ thể hấp thu oxalat từ thực phẩm, hợp chất này không được chuyển hóa mà đào thải trực tiếp qua thận vào nước tiểu [4]. Tại đường tiết niệu, oxalat liên kết với canxi tự do tạo thành muối không hòa tan, từ đó dễ dàng kết tủa tạo sỏi nếu nồng độ quá cao [4].
Quá trình tăng oxalat niệu là yếu tố rủi ro hàng đầu thúc đẩy sự quá bão hòa canxi oxalat trong nước tiểu [5, 8]. Nguồn oxalat trong nước tiểu xuất phát từ hai nguồn chính: khoảng 50% do cơ thể tự tổng hợp từ gan và 50% còn lại đến từ chế độ ăn uống hàng ngày [5].
Tác động của hạt bí ngô qua lăng kính khoa học
Nghiên cứu lâm sàng thực hiện năm 1987 đã đánh giá trực tiếp tác động của hạt bí ngô đối với thành phần nước tiểu [1]. Thử nghiệm được tiến hành trên 20 bé trai trong độ tuổi từ 2 đến 7 tuổi tại tỉnh Ubol, Thái Lan – một vùng dịch tễ có tỷ lệ mắc sỏi bàng quang rất cao [1].
Nghiên cứu được chia làm bốn giai đoạn gồm: giai đoạn kiểm chứng ban đầu, giai đoạn bổ sung oxalat (liều 5 mg/kg thể trọng/ngày), giai đoạn bổ sung hạt bí ngô hoặc orthophosphate (liều 60 mg/kg thể trọng/ngày), và giai đoạn sau điều trị [1]. Nhóm nghiên cứu đã thu thập và phân tích nước tiểu buổi sáng cùng nước tiểu 24 giờ của các đối tượng tham gia để đo lường các chỉ số hóa sinh [1].
Kết quả cho thấy việc bổ sung hạt bí ngô càng kéo dài thì hiệu quả đem lại càng rõ rệt [1]. Hạt bí ngô làm giảm sự xuất hiện của tinh thể canxi oxalat và giảm mức canxi trong nước tiểu [1]. Đồng thời, hạt bí ngô làm tăng các chất ức chế tạo sỏi như pyrophosphate, glycosaminoglycans, tăng lượng kali cũng như phốt pho bài tiết so với nhóm dùng orthophosphate [1]. Nhờ đó, hạt bí ngô được đánh giá là một nguồn tiềm năng giúp giảm nguy cơ sỏi bàng quang [1].
Dù vậy, nghiên cứu này còn những hạn chế lớn. Thử nghiệm thực hiện trên nhóm đối tượng rất hẹp là trẻ em nam tại vùng dịch tễ sỏi bàng quang, chưa đại diện cho người trưởng thành bị sỏi thận nói chung [1]. Bên cạnh đó, liều dùng được kiểm soát chặt chẽ ở mức 60 mg/kg thể trọng/ngày, khác xa với thói quen ăn uống tự do ngoài đời thực [1].
Hai mặt của phốt pho và oxalat trong chế độ ăn
Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy hạt bí ngô cung cấp hàm lượng phốt pho rất cao [1]. Dù phốt pho và pyrophosphate trong nước tiểu đóng vai trò ức chế kết tủa sỏi canxi oxalat, việc nạp quá nhiều phốt pho vào cơ thể có thể tiềm ẩn rủi ro chuyển dịch sang nguy cơ tạo sỏi canxi photphat – vốn chiếm khoảng 15% các ca sỏi thận [1, 3].
Bên cạnh đó, các mô hình nghiên cứu trên động vật cho thấy việc mất cân bằng chuyển hóa khoáng chất tại thận có thể gây hại nghiêm trọng [3]. Trong một nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống bị cắt buồng trứng được cho ăn bí ngô bổ sung canxi lactat, lượng canxi tích tụ ở thận tăng cao bất thường [3]. Hiện tượng tích tụ canxi ở thận có thể gây rối loạn chức năng thận, thúc đẩy tạo sỏi và vôi hóa các mô mềm, mạch máu [3]. Hậu quả của sỏi thận không được điều trị bao gồm viêm đường tiết niệu, suy giảm mật độ khoáng xương dẫn đến loãng xương và tăng nguy cơ tiến triển thành bệnh thận mạn tính [3].
Tuy nhiên, vai trò của oxalat từ thực vật đối với nguy cơ sỏi thận cần được nhìn nhận đa chiều. Mặc dù oxalat trong khẩu phần ăn có thể đóng góp tới 50% lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu và khoảng một phần ba số người tạo sỏi có hiện tượng hấp thụ trên 10% tổng lượng oxalat ăn vào, nhưng oxalat đơn thuần không phải nguyên nhân duy nhất [6].
Các dữ liệu từ những nghiên cứu đoàn hệ lớn như Health Professionals Follow-up Study (45.985 nam giới), Nurses' Health Study I (92.872 phụ nữ lớn tuổi) và Nurses' Health Study II (101.824 phụ nữ trẻ tuổi) qua 44 năm theo dõi với 4.605 ca sỏi thận đã làm rõ điều này [7]. Mức tiêu thụ oxalat trung bình là 214 mg/ngày ở nam giới, 185 mg/ngày ở phụ nữ lớn tuổi và 183 mg/ngày ở phụ nữ trẻ tuổi [7].
So sánh giữa nhóm ăn oxalat cao nhất và thấp nhất, nguy cơ tương đối bị sỏi thận tăng khoảng 21-22% ở nam giới và phụ nữ lớn tuổi, trong khi phụ nữ trẻ không thấy mối liên quan [5, 7]. Đáng chú ý, ở nam giới có lượng canxi nạp vào thấp dưới 755 mg/ngày, nguy cơ tương đối khi ăn nhiều oxalat tăng lên 1,46 [4, 5]. Ngược lại, ở những người nạp canxi bằng hoặc trên mức trung bình, nguy cơ sỏi lại giảm xuống [6]. Các tác giả kết luận rằng oxalat trong khẩu phần ăn không phải là yếu tố rủi ro chính đối với sỏi thận [4, 7]. Các khoáng chất khác như kali và magiê cũng hỗ trợ làm giảm nguy cơ tạo sỏi [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thực phẩm thực vật
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ ăn các loại hạt hay thực vật giàu dinh dưỡng là an toàn tuyệt đối. Thực tế, nhiều loại hạt và đậu chứa lượng oxalat khá cao, ví dụ như 11 giống đậu tương có thể chứa từ 0,67 đến 3,5 g oxalat trên 100 g trọng lượng khô, vượt quá khuyến nghị cho người có tiền sử sỏi canxi oxalat [4]. Các thực phẩm như bơ đậu phộng chứa 197 mg, đậu nghiền chứa 193 mg hay đậu lăng chứa 100 mg oxalat mỗi khẩu phần [4].
Một hiểu lầm khác là người bị sỏi thận phải cắt bỏ hoàn toàn các thực phẩm chứa oxalat. Chế độ ăn kiêng oxalat nghiêm ngặt thường khó duy trì vì oxalat có mặt trong hầu hết các loài thực vật [5]. Các phân tích y khoa chỉ ra chế độ ăn DASH giàu kali, magiê và duy trì lượng canxi hợp lý có thể làm giảm độ siêu bão hòa canxi oxalat hiệu quả hơn so với việc chỉ chăm chăm kiêng khem oxalat đơn thuần [5].
Ngoài ra, một số bệnh lý di truyền như tăng oxalat niệu nguyên phát tuýp 1 (PH1) do thiếu hụt men alanin-glyoxylate aminotransferase (AGT) ở gan khiến cơ thể tự sản xuất quá nhiều oxalat nội sinh, dẫn đến suy thận nếu không được ghép tạng, chứ không đơn thuần do ăn uống [8]. Hiện nay, các liệu pháp enzyme như oxalate decarboxylase (OxDC) hay men vi sinh đang được nghiên cứu để phân hủy oxalat trong đường tiêu hóa, hỗ trợ điều trị chứng tăng oxalat niệu [6, 8].
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Những người đã từng được chẩn đoán mắc sỏi thận loại canxi photphat hoặc canxi oxalat cần đặc biệt cẩn trọng. Lượng phốt pho rất cao trong hạt bí ngô có thể gây thêm áp lực bài tiết cho thận [1, 3].
Bệnh nhân suy giảm chức năng thận hoặc mắc bệnh thận mạn tính cũng không nên sử dụng nhiều hạt bí ngô [3]. Khi khả năng lọc và tái hấp thu của cầu thận suy yếu, sự dư thừa khoáng chất phốt pho hay kali có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa [1, 3]. Người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi đưa loại hạt này vào thực đơn thường xuyên.
Cách sử dụng hạt bí ngô an toàn trong sinh hoạt
Để tận dụng dưỡng chất từ hạt bí ngô mà không làm tăng nguy cơ kết tinh sỏi, người tiêu dùng nên áp dụng một số nguyên tắc dinh dưỡng:
- Ăn với lượng vừa phải: Không nên ăn liên tục một lượng lớn hạt bí ngô trong nhiều ngày. Nếu muốn bổ sung, cần duy trì mức độ điều độ và phân bổ rải rác.
- Bổ sung đủ canxi từ bữa ăn: Đảm bảo lượng canxi trong chế độ ăn uống giúp canxi liên kết với oxalat ngay trong ruột, tạo thành chất không tan đào thải qua phân thay vì hấp thụ vào máu và đi tới thận [4, 5].
- Uống đủ nước mỗi ngày: Duy trì lượng nước tiểu bài tiết ổn định giúp làm loãng nồng độ các chất hòa tan, ngăn chặn tinh thể canxi oxalat hay photphat đạt tới trạng thái siêu bão hòa [5].
- Chế độ ăn cân bằng: Kết hợp đa dạng rau củ, tăng cường thực phẩm giàu kali và magiê nhằm hỗ trợ môi trường nước tiểu thuận lợi cho việc chống tạo sỏi [4, 5].
Hạt bí ngô mang lại nhiều giá trị dinh dưỡng và có tiềm năng ức chế sự kết tinh canxi oxalat nhờ cung cấp pyrophosphate và glycosaminoglycans [1]. Dù vậy, hàm lượng phốt pho cao trong loại hạt này vẫn là yếu tố người có nguy cơ sỏi thận cần lưu tâm [1]. Một chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng thực phẩm và không lạm dụng bất kỳ loại hạt nào là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe hệ tiết niệu.
