Nhiều nam giới bước qua tuổi 50 bắt đầu đối mặt tình trạng tiểu đêm nhiều lần, dòng tiểu yếu và cảm giác tiểu không hết bãi. Trong dân gian, hạt bí ngô thường được truyền tai như phương thuốc tự nhiên giúp cải thiện các rắc rối về đường tiểu do phì đại tuyến tiền liệt lành tính. Liệu loại hạt quen thuộc này thực sự có hiệu quả hay chỉ là lời đồn thổi truyền miệng?

Các dữ liệu lâm sàng hiện nay cho thấy chiết xuất dầu hạt bí ngô và hạt bí ngô nguyên hạt có mang lại lợi ích nhất định trong việc làm giảm triệu chứng đường tiểu dưới. Dù vậy, hiệu quả cải thiện điểm số triệu chứng vẫn khiêm tốn hơn thuốc điều trị đặc hiệu và không làm teo nhỏ kích thước tuyến tiền liệt trên người.

Cơ chế sinh học: Hạt bí tác động đến tuyến tiền liệt thế nào?

Bệnh phì đại tuyến tiền liệt lành tính xuất hiện phổ biến ở nam giới lớn tuổi khi mô tuyến tăng sinh, chèn ép niệu đạo gây ứ đọng nước tiểu [1]. Các nhà khoa học đã nỗ lực tìm hiểu các hợp chất trong hạt bí ngô có thể can thiệp vào quá trình này thông qua những con đường nào.

Thử nghiệm trên động vật cho thấy dầu hạt bí ngô giúp ức chế tình trạng tăng sản tuyến tiền liệt do testosterone gây ra ở chuột [2]. Cụ thể hơn, nghiên cứu năm 2021 phân tích tổng lượng phytosterol chiết xuất từ dầu hạt bí ngô giống Cucurbita pepo L. var. Styriaca, trong đó phytosterol nhóm delta-7 chiếm tới 87,64% [3]. Nhóm chất này làm giảm sự biểu hiện của enzyme 5-alpha-reductase, thụ thể androgen AR và chất đồng kích hoạt SRC-1 [3]. Đồng thời, các phytosterol ức chế yếu tố tăng trưởng biểu bì EGF qua việc giảm phosphoryl hóa ERK, thúc đẩy tế bào tăng sinh chết tự nhiên nhờ kích hoạt Caspase 3 qua tín hiệu JNK [3].

Bên cạnh đó, một thử nghiệm in vitro năm 2016 trên chiết xuất cồn-nước của hạt bí ngô Styrian và cucurbitin cho thấy khả năng ức chế tăng trưởng từ 40-50% đối với dòng tế bào phì đại tuyến tiền liệt lành tính [4]. Điều đáng chú ý là chiết xuất không kích hoạt thụ thể androgen, estrogen hay progesterone ở người, chứng tỏ hoạt tính kìm hãm tăng sinh hoạt động độc lập với thụ thể hormone steroid [4].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Thử nghiệm thực tế nói gì?

Để xác định giá trị điều trị, các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên các nhóm bệnh nhân khác nhau.

Thử nghiệm GRANU tại Đức công bố năm 2015 là nghiên cứu quy mô lớn kéo dài 12 tháng trên 1.431 nam giới từ 50 đến 80 tuổi mắc triệu chứng đường tiểu dưới do phì đại tuyến tiền liệt lành tính [5]. Các tình nguyện viên được chia ngẫu nhiên dùng hạt bí ngô 5 g uống 2 lần mỗi ngày, viên nang chiết xuất hạt bí ngô 500 mg uống 2 lần mỗi ngày hoặc giả dược [5]. Tiêu chí đánh giá chính là tỷ lệ giảm ít nhất 5 điểm trên thang điểm triệu chứng tuyến tiền liệt quốc tế (IPSS) sau 12 tháng [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ đáp ứng ở nhóm dùng hạt bí ngô đạt 58,5%, khác biệt có ý nghĩa mô tả so với mức 47,3% của nhóm giả dược, giúp cải thiện triệu chứng có ý nghĩa lâm sàng [5]. Tuy nhiên, nhóm dùng viên nang chiết xuất hạt bí ngô 500 mg lại không tạo ra sự khác biệt so với giả dược [5].

Tại Hàn Quốc, nghiên cứu năm 2009 tiến hành thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược trong 12 tháng trên 47 bệnh nhân phì đại tuyến tiền liệt có độ tuổi trung bình 53,3 tuổi và điểm IPSS trên 8 [6]. Bệnh nhân được phân vào 4 nhóm: nhóm A uống tinh bột khoai lang 320 mg/ngày làm giả dược; nhóm B uống dầu hạt bí ngô 320 mg/ngày; nhóm C uống dầu cọ lùn 320 mg/ngày; nhóm D kết hợp cả hai loại dầu mỗi loại 320 mg/ngày [6]. Điểm triệu chứng IPSS giảm ở cả ba nhóm can thiệp sau 3 tháng [6]. Điểm chất lượng cuộc sống cải thiện sau 3 tháng ở nhóm dùng dầu hạt bí ngô và nhóm dùng dầu cọ lùn, và cải thiện sau 6 tháng ở nhóm phối hợp [6]. Tốc độ dòng nước tiểu tối đa tăng dần và đạt ý nghĩa thống kê sau 6 tháng ở nhóm dùng dầu hạt bí ngô [6]. Dù vậy, kích thước tuyến tiền liệt không hề suy giảm ở tất cả các nhóm can thiệp [6].

Tại Iran, thử nghiệm mù đơn năm 2021 trên 73 bệnh nhân từ 50 tuổi trở lên (độ tuổi trung bình 63,59) đã so sánh trực tiếp dầu hạt bí ngô và thuốc tây y tamsulosin [7]. Một nhóm gồm 34 bệnh nhân dùng 0,4 mg tamsulosin mỗi tối trước khi ngủ, nhóm còn lại gồm 39 người uống 360 mg dầu hạt bí ngô 2 lần mỗi ngày trong 3 tháng [7]. Cả hai nhóm đều ghi nhận sự suy giảm đáng kể điểm IPSS và cải thiện chất lượng cuộc sống [7]. Dù mức giảm điểm IPSS từ đầu đến tháng thứ 1 và tháng thứ 3 ở nhóm tamsulosin cao hơn nhóm dầu hạt bí ngô, nhưng tốc độ giảm từ tháng thứ 1 đến tháng thứ 3 giữa hai nhóm là tương đương nhau [7].

Ngoài ra, một chế phẩm phối hợp tên Curbicin chiết xuất từ hạt bí ngô và cọ lùn được thử nghiệm năm 1990 trên 53 bệnh nhân trong 3 tháng cũng cho thấy sự cải thiện đáng kể về lưu lượng dòng tiểu, thời gian đi tiểu, lượng nước tiểu tồn dư và tần suất tiểu tiện so với giả dược [8].

So sánh lợi ích và giới hạn của các bằng chứng

Các dữ liệu lâm sàng cho thấy chiết xuất dầu hạt bí ngô và hạt bí ngô nguyên hạt mang lại tác dụng tích cực trong việc làm dịu triệu chứng tiểu tiện và nâng cao chất lượng cuộc sống của bệnh nhân [5], [6], [7]. Tốc độ dòng chảy nước tiểu tối đa cũng được ghi nhận cải thiện sau thời gian sử dụng liên tục [6], [8].

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học bộc lộ những giới hạn rõ rệt. Thử nghiệm GRANU lưu ý rằng cần thêm các nghiên cứu khẳng định hoặc tổng quan hệ thống để đưa ra khuyến cáo điều trị chính thức [5]. Thêm vào đó, việc sử dụng dầu hạt bí ngô không làm co nhỏ thể tích tuyến tiền liệt trên bệnh nhân thực tế [6]. Nhóm điều trị bằng tamsulosin vẫn cho mức độ giảm triệu chứng mạnh hơn dầu hạt bí ngô [7]. Nghiên cứu tại Hàn Quốc cũng ghi nhận việc phối hợp cả dầu hạt bí ngô cùng dầu cọ lùn không tạo ra cải thiện vượt trội nào trên các thông số [6].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng uống dầu hạt bí ngô có thể làm teo nhỏ khối u phì đại và thay thế hoàn toàn thuốc kê đơn. Thực tế, nghiên cứu trên người chỉ ra kích thước thể tích tuyến tiền liệt không đổi sau 12 tháng can thiệp bằng dầu hạt bí ngô [6].

Một hiểu lầm khác là tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa để chuyển hẳn sang dùng thực phẩm chức năng từ hạt bí. Thuốc chẹn alpha như tamsulosin giúp giảm triệu chứng nhanh và mạnh hơn hạt bí ngô trong những tháng đầu [7]. Chiết xuất này chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều trị bổ trợ hoặc kiểm soát triệu chứng ở mức độ nhẹ đến vừa, không thể chữa khỏi dứt điểm nguyên nhân cơ học gây chèn ép đường tiểu.

Tác dụng phụ và nhóm người cần thận trọng

Dầu hạt bí ngô và hạt bí ngô nguyên hạt thể hiện độ dung nạp rất tốt trong các nghiên cứu [5], [6]. Trong thử nghiệm so sánh năm 2021, không có bệnh nhân nào ở nhóm dầu hạt bí ngô gặp tác dụng phụ, trong khi nhóm dùng tamsulosin xuất hiện chóng mặt (5,9%), đau đầu (2,9%), xuất tinh ngược dòng (2,9%) và phát ban ngứa ngáy [7].

Người bệnh chuẩn bị can thiệp ngoại khoa hoặc đang gặp biến chứng bí tiểu cấp tính tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược tại nhà. Người đang dùng các loại thuốc điều trị tuyến tiền liệt hoặc thuốc tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm dầu hạt bí ngô liều cao để tránh các tương tác không mong muốn.

Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế

Dựa trên các nghiên cứu can thiệp, người bệnh có thể cân nhắc các liều lượng đã được thử nghiệm lâm sàng:

  • Hạt bí ngô nguyên hạt: Liều dùng trong nghiên cứu lớn là 5 g mỗi lần, dùng 2 lần mỗi ngày liên tục trong nhiều tháng [5].
  • Viên nang dầu hạt bí ngô: Liều dùng dao động từ 320 mg một lần mỗi ngày [6] đến 360 mg uống 2 lần mỗi ngày trong các đợt theo dõi 3 đến 12 tháng [7].

Người tiêu dùng nên ưu tiên các sản phẩm dầu ép lạnh nguyên chất hoặc viên nang chuẩn hóa, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Hạt bí ăn trực tiếp nên chọn loại sấy mộc, không tẩm ướp nhiều muối hay gia vị cay nóng để tránh kích thích bàng quang. Việc sử dụng cần kết hợp lối sống lành mạnh: hạn chế uống nhiều nước sát giờ đi ngủ, tránh rượu bia và duy trì vận động thể chất thường xuyên.

Tóm lại, hạt bí ngô và dầu hạt bí ngô là giải pháp hỗ trợ an toàn, giúp cải thiện chứng rối loạn tiểu tiện ở nam giới lớn tuổi. Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận đúng mức lợi ích hỗ trợ, duy trì thăm khám định kỳ và tuân thủ phác đồ y khoa chính thống.