Nhiều người dân thường có thói quen thu hái các loại hạt cây quanh nhà để đun nước uống thanh nhiệt hoặc chữa bệnh theo kinh nghiệm truyền miệng. Cây bồ kết tây (tên khoa học Albizia lebbeck) cũng thường xuất hiện tại các công viên, ven đường lấy bóng mát, khiến không ít người tò mò tìm cách sử dụng hạt của chúng để làm thuốc. Điều này làm nảy sinh mối lo ngại: Liệu hạt bồ kết tây có độc không và nếu ăn phải hoặc uống nhầm hạt sống thì cơ thể có nguy hiểm không?
Hạt bồ kết tây chứa một số hợp chất hoạt tính sinh học có thể gây độc, nhất là đối với hệ tiêu hóa nếu dùng sống hoặc sử dụng quá liều. Dù loại cây này được nghiên cứu về nhiều tiềm năng sinh học, việc tự ý dùng hạt tươi hay chế biến thô chưa qua khử độc tiềm ẩn rủi ro rất lớn.
Hạt bồ kết tây chứa những chất gì có thể gây hại?
Các nghiên cứu thực vật học ghi nhận loài thực vật thuộc chi Albizia tích lũy nhiều nhóm hoạt chất thứ cấp nhằm tự bảo vệ trước môi trường [1]. Các chất này bao gồm saponin, ancaloit spermine, flavonoid, glycoside phenol, lignan và dẫn xuất pyridoxine [1]. Một phân tích định tính năm 2004 trên các hạt họ đậu nhiệt đới cũng xác nhận hạt bồ kết tây (Albizia lebbeck) có chứa các chất chuyển hóa thứ cấp như saponin, dù hàm lượng saponin được phân loại ở mức thấp trong mẫu phân tích này [2].
Saponin và ancaloit là hai nhóm chất tự nhiên có khả năng kháng sâu bọ, nấm mốc ngoài tự nhiên [1, 8]. Khi hấp thụ vào cơ thể sinh vật qua đường tiêu hóa với nồng độ lớn hoặc chưa qua xử lý nhiệt, tính chất tạo bọt và phá vỡ màng tế bào của saponin có thể kích ứng niêm mạc dạ dày, ruột dữ dội. Điều này dẫn đến phản ứng đau bụng quằn quại, buồn nôn, tiêu chảy cấp.
Bên cạnh đó, lớp vỏ hạt của bồ kết tây còn tích lũy các protein phòng ngự chuyên biệt. Một nghiên cứu năm 2012 phát hiện vỏ hạt bồ kết tây chứa vicilin (7S globulin) có khả năng gắn kết chitin [3]. Đây là lớp rào cản sinh học giúp bảo vệ phôi trước sâu bệnh và động vật ăn thực vật, cho thấy hạt cây vốn mang cơ chế phòng vệ tự nhiên có độc tính sinh học cao [3].
Độc tính của hạt bồ kết tây qua các mô hình thực nghiệm
Khả năng gây hại của các bộ phận trong hạt bồ kết tây đã được chứng minh qua nhiều mô hình thực nghiệm sinh học khác nhau.
Năm 2012, các nhà khoa học đã tiến hành khảo sát độc tính của bột vỏ hạt bồ kết tây đối với ấu trùng mọt đậu tây xanh (Callosobruchus maculatus) [3]. Thí nghiệm bổ sung bột vỏ hạt bồ kết tây vào khẩu phần ăn cho thấy ấu trùng bị sụt cân nghiêm trọng và giảm tỷ lệ sống [3]. Phân tích sâu hơn chỉ ra rằng vicilin liên kết chitin trong vỏ hạt là nguyên nhân độc tính chính [3]. Chỉ với nồng độ rất thấp là 0,1%, protein vicilin từ bồ kết tây đã làm giảm khối lượng ấu trùng từ 8,1 ± 1,7 mg (ở nhóm đối chứng) xuống còn 1,8 ± 0,5 mg, tương đương với mức sụt giảm 78% [3]. Kết quả này khẳng định các thành phần trong hạt sở hữu khả năng ức chế sinh học và kháng lại các loài sinh vật tiêu thụ một cách tự nhiên [3].
Năm 2015, một nghiên cứu khác đánh giá độc tính của dịch chiết hạt và lá bồ kết tây trên ba loài muỗi gây bệnh gồm Culex quinquefasciatus, Aedes aegypti, và Anopheles stephensi [4]. Nghiên cứu sử dụng 5 loại dung môi chiết xuất gồm hexane, benzene, chloroform, ethyl acetate và methanol [4]. Tỷ lệ nở của trứng muỗi được theo dõi sau 48 giờ xử lý [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nở tỷ lệ nghịch với nồng độ chiết xuất [4]. Dịch chiết methanol thể hiện độc tính mạnh nhất: gây chết 100% ấu trùng ở nồng độ 375 ppm đối với muỗi C. quinquefasciatus, 300 ppm đối với muỗi Ae. aegypti, và 225 ppm đối với muỗi An. stephensi [4]. Sau 24 giờ tiếp xúc, dịch chiết hạt cũng thể hiện độc tính vừa phải đối với muỗi trưởng thành [4].
Một nghiên cứu năm 2019 cũng thử nghiệm phân đoạn giàu saponin phân lập từ Albizia lebbeck trên các tế bào ung thư vú MCF-7 và tế bào lympho nuôi cấy [5]. Kết quả thử nghiệm MTT cho thấy nồng độ ức chế 50% (IC50) của saponin là 1 µg/ml [5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự giảm đáng kể các thông số sinh mạch máu trên mô hình phôi gà không vỏ ở các nồng độ 0,1 µg/ml, 0,5 µg/ml và 1 µg/ml [5]. Đáng chú ý, phân đoạn saponin này gây ra các sai lệch cấu trúc nhiễm sắc thể rõ rệt trong tế bào bạch cầu lympho, ví dụ như tạo mảnh không tâm, đứt gãy chromatid, khoảng trống nhiễm sắc thể hay thể vòng [5]. Điều này chứng tỏ saponin đậm đặc từ bồ kết tây có khả năng can thiệp trực tiếp vào màng tế bào và cấu trúc nhân.
Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2013 trên một loài cùng chi bồ kết tây là Albizia bernieri trên phôi và ấu trùng cá medaka (Oryzias latipes) đã ghi nhận độc tính rất mạnh [1]. Chiết xuất hạt làm giảm tỷ lệ sống của phôi và ấu trùng theo liều lượng, đồng thời gây tổn thương não nghiêm trọng như ly giải tế bào và xuất hiện lysosome trong mô đệm thần kinh [1].
Các tiềm năng dược lý khác được ghi nhận trong phòng thí nghiệm
Mặc dù có độc tính khi tiếp xúc trực tiếp hoặc dùng chưa qua tinh chế, các bộ phận của cây bồ kết tây lại đang thu hút sự chú ý trong nghiên cứu y học vì chứa các hợp chất có hoạt tính cao.
Năm 2021, nghiên cứu khảo sát chiết xuất cồn từ quả bồ kết tây trên chuột nhắt trắng Swiss albino mang khối u biểu mô cổ trướng Ehrlich (EAC) [6]. Chiết xuất được tiêm màng bụng ở mức liều 200 và 400 mg/kg thể trọng liên tục trong 14 ngày, so sánh với thuốc đối chứng 5-fluorouracil (5-FU) [6]. Chiết xuất giúp giảm đáng kể thể tích khối u, giảm số lượng tế bào u sống, kéo dài thời gian sống của chuột và phục hồi các chỉ số hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu về mức bình thường [6].
Năm 2021, một nghiên cứu khác phân tích tinh dầu từ bồ kết tây thu được với hiệu suất 0,1% [7]. Các hợp chất chính gồm 2-pentylfuran (16,4%), (E)-geranyl acetone (15,46%), (E)-alpha-ionone (15,45%) và 3-octanone (11,61%) [7]. Thử nghiệm độc tính cho thấy tinh dầu này không gây độc ở mức liều lên tới khoảng 5000 mg/kg trên mô hình động vật [7]. Đồng thời, tinh dầu thể hiện đặc tính giảm đau và ức chế phù nề do carrageenan gây ra [7].
Gần đây hơn, một công bố năm 2022 nghiên cứu chiết xuất hạt bồ kết tây trên dòng tế bào gan HepG2 cho thấy dịch chiết methanol chứa lượng lớn polyphenol và flavonoid [8]. Chiết xuất hạt thể hiện khả năng ức chế men alpha-amylase và tăng cường hấp thu glucose ở tế bào gan, đồng thời điều hòa biểu hiện gen giúp giảm mức cholesterol nội bào [8].
Dù có các tác dụng này, tất cả dữ liệu đều đến từ chiết xuất phân đoạn trong môi trường ống nghiệm hoặc thử nghiệm trên động vật gặm nhấm [3, 5, 6]. Người dân không thể đánh đồng các tiềm năng phân lập này với việc tự nhai nuốt hạt thô ngoài đời thực.
Hiểu lầm thường gặp về hạt bồ kết tây
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, cứ phơi khô đun nước là an toàn. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến có thể gây ngộ độc.
Cây bồ kết tây cùng họ Đậu, có chứa các chất phản dinh dưỡng và phòng thủ tự nhiên như saponin, ancaloit và vicilin [1, 7, 8]. Các chất này khi chưa được tách chiết chuẩn hóa sẽ không đem lại hiệu quả chữa bệnh thần kỳ mà ngược lại, có thể gây nôn ói dữ dội, cồn cào ruột non và rối loạn điện giải.
Một hiểu lầm khác là cho rằng hạt bồ kết tây chữa được dứt điểm ung thư hoặc đái tháo đường. Các nghiên cứu năm 2019 và 2021 ghi nhận khả năng ức chế tế bào ung thư chỉ là bước đầu trên tế bào phân lập nuôi cấy hoặc chuột mang khối u [3, 5]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người xác nhận hạt thô có thể thay thế thuốc điều trị bệnh. Tự ý bỏ phác đồ y khoa để uống nước hạt bồ kết tây là hành động vô cùng nguy hiểm.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Do mang độc tính tiêu hóa và khả năng gây đột biến cấu trúc nhiễm sắc thể ở mức độ tế bào [5], các đối tượng sau không được tự ý tiếp xúc hay sử dụng hạt bồ kết tây:
- Trẻ nhỏ: Trẻ hay nhặt các hạt lạ rụng dưới gốc cây để chơi và bỏ vào miệng. Đường tiêu hóa non nớt của trẻ rất dễ bị tổn thương bởi saponin, dẫn đến nôn mửa, mất nước nhanh chóng.
- Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Tác động của các hợp chất trong hạt đến sự phát triển của thai nhi chưa được làm sáng tỏ, nguy cơ gây co thắt hoặc ảnh hưởng tế bào [5, 8] đòi hỏi phải tránh tuyệt đối.
- Người mắc bệnh lý đường tiêu hóa: Những người có tiền sử viêm loét dạ dày, hội chứng ruột kích thích nếu nuốt phải hạt sống sẽ bị kích ứng niêm mạc trầm trọng.
- Người mắc bệnh mạn tính: Những người đang điều trị tiểu đường, tim mạch hay dùng thuốc tây y không nên tự ý dùng các bài thuốc ngâm từ hạt này vì có thể gây tương tác thuốc không lường trước.
Cách ứng xử và áp dụng thực tế an toàn
Hạt bồ kết tây không phải là thực phẩm thông thường. Người dân không được tự ý thu hái hạt tươi hoặc hạt khô để xay bột, pha trà, ngâm rượu hay ăn trực tiếp.
Nếu sống ở khu vực có trồng cây bồ kết tây lấy bóng mát, cần nhắc nhở người thân và trẻ nhỏ không nhặt hạt rụng để nuốt thử. Hạt của cây chỉ phục vụ mục đích nhân giống cây cảnh quan hoặc phục vụ nghiên cứu chiết xuất hoạt chất sinh học trong phòng thí nghiệm hóa dược.
Trong trường hợp trẻ nhỏ hoặc người lớn vô tình nuốt phải hạt bồ kết tây sống và xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc đường tiêu hóa như buồn nôn, nôn liên tục, đau quặn bụng, tiêu chảy hoặc hoa mắt chóng mặt, cần nhanh chóng đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất. Cần mang theo mẫu hạt hoặc cành lá của cây để nhân viên y tế nhận dạng và có hướng xử lý giải độc kịp thời. Trước khi dùng bất kỳ thảo dược hay bài thuốc kinh nghiệm nào, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế là điều bắt buộc.
Nhìn chung, hạt bồ kết tây là một nguồn dược liệu chứa nhiều hợp chất tự nhiên hữu ích cho khoa học thực nghiệm, nhưng lại tiềm ẩn độc tính đường tiêu hóa khó lường đối với người dùng trực tiếp. Không tự ý sử dụng hạt khi chưa có kiểm chứng lâm sàng là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
