Thời tiết thay đổi hoặc tiếp xúc khói bụi dễ dẫn đến cảm giác rát buốt, vướng víu vùng họng. Nhiều người thường tìm đến các lát cam thảo khô hoặc viên ngậm thảo dược để làm dịu cơn khó chịu. Thói quen dân gian này liệu có cơ sở khoa học hay chỉ mang lại cảm giác dễ chịu tức thời?

Các dữ liệu y học hiện đại cho thấy rễ cam thảo (Glycyrrhiza glabra) thực sự chứa các hoạt chất có khả năng giảm viêm và làm dịu niêm mạc họng [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng chất lượng cao hiện nay chủ yếu tập trung vào việc dùng tại chỗ để ngăn ngừa đau họng do đặt ống thở phẫu thuật, thay vì điều trị viêm họng nhiễm trùng.

Cơ chế tác động tại chỗ của cam thảo

Đau họng thường xuất phát từ phản ứng viêm tại lớp niêm mạc hầu họng sau khi chịu tổn thương cơ học hoặc kích ứng [1]. Khi niêm mạc bị phù nề, các thụ thể thần kinh cảm giác bị kích hoạt, gây ra triệu chứng nóng rát và đau nhức.

Rễ cây cam thảo chứa các thành phần hoạt tính có khả năng kháng viêm tự nhiên [1]. Khi dùng dưới dạng ngậm hoặc súc họng, dịch chiết tiếp xúc trực tiếp với bề mặt biểu mô, bao phủ vùng tổn thương. Tác động tại chỗ này hỗ trợ ức chế phản ứng viêm mô, từ đó làm giảm mức độ nhạy cảm của các đầu dây thần kinh cảm giác [1].

Bằng chứng từ các phân tích tổng hợp

Hiệu quả giảm đau họng tại chỗ của cam thảo được kiểm chứng qua các thử nghiệm can thiệp có kiểm soát. Năm 2019, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp đã đánh giá tác dụng của cam thảo tại chỗ trong việc dự phòng đau họng sau phẫu thuật có đặt nội khí quản [1].

Phân tích này gộp dữ liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 609 bệnh nhân trưởng thành [1]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng cam thảo tại chỗ giảm đáng kể nguy cơ xuất hiện cơn đau họng so với nhóm chứng không dùng giảm đau (tỷ số nguy cơ RR = 0,44; khoảng tin cậy 95% CI: 0,28 - 0,69; P < 0,001) [1].

Mức độ đau sau 24 giờ phẫu thuật cũng giảm có ý nghĩa thống kê (chênh lệch trung bình chuẩn SMD = -0,69; 95% CI: -0,96 đến -0,43; P < 0,001) [1]. Trong 4 thử nghiệm báo cáo về biến cố bất lợi, không có tác dụng phụ nghiêm trọng nào liên quan đến việc dùng cam thảo tại chỗ [1].

Hiệu quả làm dịu qua các thử nghiệm lâm sàng

Bên cạnh phân tích gộp, các thử nghiệm can thiệp trực tiếp cung cấp thêm thông tin về thời gian tác dụng của dược liệu này. Năm 2013, một nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên trên 236 bệnh nhân phẫu thuật lồng ngực cần đặt ống nội khí quản nòng đôi đã so sánh dung dịch súc họng cam thảo với nước đường [2].

Người tham gia súc họng trong 1 phút vào thời điểm 5 phút trước khi gây mê bằng 0,5 g dịch chiết cam thảo pha trong 30 ml nước, hoặc 5 g siro đường pha trong 30 ml nước [2]. Tỷ lệ đau họng ở nhóm súc cam thảo thấp hơn hẳn so với nhóm nước đường: 19% so với 36% ở mốc 30 phút (RR = 0,54; 95% CI: 0,30 - 0,99; P = 0,005); 10% so với 35% ở mốc 1,5 giờ (RR = 0,31; 95% CI: 0,14 - 0,68; P < 0,001); và 21% so với 45% ở mốc 4 giờ (RR = 0,48; 95% CI: 0,28 - 0,83) [2]. Nhìn chung, việc súc họng bằng dung dịch cam thảo giúp giảm một nửa tỷ lệ xuất hiện đau họng [2].

Ở dạng viên ngậm, một nghiên cứu năm 2013 thực hiện trên 100 người hút thuốc lá phải phẫu thuật đặt nội khí quản chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm: nhóm ngậm viên cam thảo và nhóm dùng kẹo đường [3].

Tỷ lệ ho sau rút ống thở ở nhóm dùng cam thảo thấp hơn đáng kể (24%, tức 12 bệnh nhân) so với nhóm kẹo đường (52%, tức 26 bệnh nhân; P = 0,002) [3]. Về mức độ đau họng, ở thời điểm 12 giờ và 24 giờ sau rút ống, nhóm ngậm cam thảo ghi nhận tình trạng đau ít hơn rõ rệt (P = 0,02 tại 12 giờ và P = 0,03 tại 24 giờ) [3].

Giới hạn của bằng chứng hiện có

Dù các kết quả lâm sàng rất khả quan, người bệnh cần nhìn nhận đúng phạm vi của các bằng chứng này. Các thử nghiệm trên đánh giá hiệu quả trên mô hình đau họng do tổn thương cơ học sau phẫu thuật đặt ống thở [1], [2], [3].

Đây không phải là viêm họng cấp tính do nhiễm vi khuẩn hay virus thường gặp trong cộng đồng. Tác dụng của cam thảo tại chỗ chủ yếu là làm dịu niêm mạc bị kích ứng và ức chế phản ứng viêm bề mặt [1], [2]. Cam thảo không đóng vai trò tiêu diệt căn nguyên gây nhiễm trùng.

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cam thảo như một vị thuốc "chữa dứt điểm" bệnh viêm họng. Khi gặp tình trạng viêm đường hô hấp, cam thảo chỉ hỗ trợ giảm bớt cảm giác đau rát cục bộ chứ không thể thay thế phác đồ điều trị của nhân viên y tế.

Một lầm tưởng khác là dùng cam thảo với lượng càng nhiều thì họng càng nhanh khỏi. Rễ cam thảo chứa hoạt chất tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh, việc lạm dụng kéo dài hoặc nuốt lượng lớn dịch chiết có thể gây ra những ảnh hưởng toàn thân không mong muốn.

Những đối tượng cần thận trọng

Dù các thử nghiệm ngậm hoặc súc họng ngắn hạn không ghi nhận biến cố bất lợi đáng kể [1], việc sử dụng cam thảo qua đường tiêu hóa vẫn cần chú ý thận trọng.

Người có tiền sử tăng huyết áp, bệnh tim mạch hoặc bệnh thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thường xuyên sử dụng cam thảo. Phụ nữ mang thai và người đang sử dụng các thuốc điều trị mạn tính không nên tự ý dùng các chế phẩm cam thảo đậm đặc kéo dài nếu chưa có chỉ định chuyên môn.

Ứng dụng thực tế an toàn

Để hỗ trợ giảm ngứa rát họng thông thường, người dân có thể ngậm một lát mỏng cam thảo hoặc sử dụng các dạng viên ngậm, dung dịch súc họng chuẩn hóa có thành phần cam thảo. Khi dùng, nên để dược liệu tan từ từ trong miệng để dung dịch bao phủ khắp vùng hầu họng, không nên nhai nuốt vội vàng.

Bên cạnh đó, cần kết hợp uống đủ nước ấm, giữ ấm cổ ngực và duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ để niêm mạc sớm hồi phục. Nếu tình trạng đau họng kéo dài trên vài ngày, kèm theo sốt cao, khó nuốt hoặc khó thở, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.

Tóm lại, cam thảo có hoạt tính kháng viêm và giúp làm dịu triệu chứng đau họng tại chỗ đã được khoa học ghi nhận [1]. Tuy nhiên, dược liệu này chỉ đóng vai trò hỗ trợ giảm khó chịu tạm thời chứ không phải phương thuốc chữa bách bệnh. Người dùng cần sử dụng điều độ, đúng cách và luôn lắng nghe tư vấn y tế khi có dấu hiệu bất thường.