Bồ kết tây và nỗi lo dị ứng theo mùa
Viêm mũi dị ứng gây hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi liên tục mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc tiếp xúc bụi phấn hoa [1]. Tình trạng này khiến nhiều người tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn giảm triệu chứng mà ít chịu tác dụng phụ [1].
Cây bồ kết tây (tên khoa học Albizia lebbeck) từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng để cải thiện các chứng bệnh hô hấp và dị ứng [2]. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học hiện đại cho thấy dược liệu này có tiềm năng hỗ trợ giảm phản ứng dị ứng thông qua cơ chế ổn định tế bào miễn dịch, nhưng bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người vẫn còn rất hạn chế [2, 5].
Vai trò của tế bào mast trong viêm mũi dị ứng
Tế bào mast (dưỡng bào) là thành phần then chốt khởi phát các đợt bùng phát viêm mũi dị ứng [3]. Khi cơ thể tiếp xúc kháng nguyên lạ, tế bào mast bị kích hoạt qua liên kết thụ thể IgE hoặc các thụ thể bề mặt khác, dẫn đến giải phóng hạt chứa các chất trung gian hóa học [3].
Các chất trung gian chính gồm histamine và lipid có hoạt tính sinh học, tạo ra phản ứng viêm cấp tính, giãn mạch và co thắt đường thở [3, 6]. Ngoài ra, tế bào mast còn tiết ra bradykinin, tryptase cùng nhiều cytokine thúc đẩy phản ứng viêm giai đoạn muộn và gây tái cấu trúc mô mũi [4].
Nghiên cứu sinh thiết niêm mạc mũi ghi nhận người mắc viêm mũi dị ứng có mật độ tế bào mast dưới niêm mạc tăng cao đáng kể so với người bình thường [5]. Cụ thể, một nghiên cứu tại Thổ Nhĩ Kỳ tìm thấy tế bào mast trong niêm mạc mũi của 60% bệnh nhân viêm mũi dị ứng theo mùa (12/20 người), trong khi nhóm đối chứng khỏe mạnh chỉ có 25% (5/20 người) [5]. Một nghiên cứu khác cũng xác định số lượng tế bào mast ở cuốn mũi dưới của người bệnh viêm mũi dị ứng quanh năm đạt mật độ trung bình 4,39 tế bào trên 100 vi trường, cao hơn rõ rệt mức 1,84 ở người bình thường [6].
Cơ chế tác động từ chiết xuất vỏ cây bồ kết tây
Nghiên cứu dược lý học chỉ ra rằng chiết xuất từ vỏ cây bồ kết tây chứa nhiều hoạt chất sinh học, nổi bật là các hợp chất polyphenol như catechin [7]. Các hợp chất này giúp ổn định màng tế bào mast, ngăn ngừa hiện tượng vỡ hạt phóng thích histamine vào tuần hoàn [7].
Bên cạnh việc ức chế giải phóng trực tiếp chất trung gian, bồ kết tây còn can thiệp sâu vào con đường tín hiệu di truyền liên quan đến phản ứng dị ứng [2]. Chiết xuất vỏ cây có khả năng ức chế quá trình phiên mã gen thụ thể histamine H1 (H1R) và gen histidine decarboxylase (HDC) – enzyme chịu trách nhiệm tổng hợp histamine trong cơ thể [2].
Đồng thời, dược liệu này còn làm giảm sự biểu hiện của các cytokine gây viêm nhóm Th2 như IL-4, IL-5 và IL-13 [2]. Nhờ việc tác động đồng thời lên tế bào mast và mạng lưới cytokine-histamine, chiết xuất bồ kết tây giúp làm dịu phản ứng quá mẫn ở niêm mạc mũi [2].
Các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận những gì?
Đặc tính kháng dị ứng của bồ kết tây đã được chứng minh qua nhiều mô hình thực nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật:
Nghiên cứu thực nghiệm năm 2010 phân tích chiết xuất cồn của vỏ cây bồ kết tây, xác định hàm lượng catechin đạt 14,72 mg/g [7]. Khi thử nghiệm trên chuột ở liều 50 đến 300 mg/kg trọng lượng cơ thể, chiết xuất bồ kết tây thể hiện khả năng ổn định màng tế bào mast mạnh mẽ và ức chế nồng độ histamine huyết tương tăng cao [7]. Giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) của chiết xuất bồ kết tây được xác định là 85 microg/ml [7].
Nghiên cứu công bố năm 2011 tiến hành trên chuột cống bị gây dị ứng bằng toluene-2,4-diisocyanate (TDI) và tế bào HeLa người mang thụ thể H1R [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất vỏ bồ kết tây làm giảm đáng kể số lần hắt hơi và động tác dụi mũi ở chuột [2]. Chiết xuất này ức chế sự gia tăng biểu hiện mRNA của H1R và HDC, giảm hoạt tính HDC và hàm lượng histamine trong niêm mạc mũi chuột, đồng thời ức chế tăng biểu hiện mRNA của thụ thể H1R trên dòng tế bào người [2].
Đánh giá độc tính năm 2003 trên công thức Aller-7 (hỗn hợp gồm chiết xuất bồ kết tây cùng 6 thảo dược khác: me rừng, chiêu liêu, bàng hôi, tiêu đen, gừng, tiêu lốt) cho thấy công thức này có hoạt tính kháng histamine, kháng viêm và ổn định tế bào mast [1]. Thử nghiệm độc tính cấp trên chuột nhắt trắng ở liều lên tới 1500 mg/kg và chuột cống trắng ở liều lên tới 2 g/kg trong 15 ngày đều không ghi nhận biến đổi bệnh lý mô học ở các cơ quan nội tạng chính [1]. Thử nghiệm bán trường diễn trên chuột cống ở liều 1 g/kg cũng không phát hiện tác dụng phụ có hại [1].
Bằng chứng lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế
Mặc dù các kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm và trên mô hình chuột đem lại nhiều hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về mức độ bằng chứng khoa học hiện có [2, 5].
Đa số dữ liệu hiện tại chỉ dừng lại ở mức tiền lâm sàng [2, 5]. Các thử nghiệm đánh giá sự an toàn hoặc hiệu quả trên sinh vật sống chủ yếu dùng công thức đa thảo dược kết hợp nhiều thành phần như Aller-7, chứ không sử dụng chiết xuất bồ kết tây đơn độc [1]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược với quy mô đủ lớn trên người mắc viêm mũi dị ứng để xác lập hiệu lực điều trị độc lập của riêng vỏ cây bồ kết tây.
Do đó, các đặc tính ổn định tế bào mast hay giảm triệu chứng hắt hơi mới chỉ được xác lập trên mô hình động vật, chưa thể xem bồ kết tây là một liệu pháp thay thế cho các nhóm thuốc kháng dị ứng chuẩn y khoa [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị viêm mũi
Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên có thể dùng tùy tiện, dùng càng nhiều càng nhanh hết nghẹt mũi. Đây là quan niệm không đúng, bởi thảo dược chứa nhiều hoạt chất sinh học phức tạp cần dùng đúng liều lượng chuẩn hóa mới phát huy tác dụng hoặc đảm bảo an toàn [1, 2].
Một hiểu lầm phổ biến khác là tự ý hái vỏ cây bồ kết tây tươi về đun sắc uống hoặc xông mũi. Các nghiên cứu khoa học sử dụng chiết xuất chuẩn hóa bằng cồn hoặc dung môi chuyên dụng trong phòng thí nghiệm nhằm kiểm soát hàm lượng hoạt chất như catechin [7]. Nấu nước vỏ cây thủ công tại nhà khó kiểm soát nồng độ, tiềm ẩn nguy cơ lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc gây kích ứng đường thở nặng hơn. Bồ kết tây không phải là thuốc chữa dứt điểm viêm mũi dị ứng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có cơ địa nhạy cảm hoặc tiền sử dị ứng với các loại phấn hoa, thảo mộc thuộc họ đậu cần cẩn trọng để tránh nguy cơ dị ứng chéo.
Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng chiết xuất bồ kết tây dạng cô đặc khi chưa có chỉ định y khoa, do dữ liệu về độ an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này vẫn chưa được thiết lập toàn diện.
Những người đang điều trị bằng thuốc kháng histamine H1 tổng hợp hoặc các loại thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi phối hợp chiết xuất bồ kết tây, tránh nguy cơ tương tác thuốc không mong muốn [2].
Cách tiếp cận và áp dụng thực tế an toàn
Người bệnh viêm mũi dị ứng cần đặt việc kiểm soát môi trường sống lên hàng đầu: vệ sinh chăn gối thường xuyên, hạn chế tiếp xúc khói bụi, lông thú cưng, giữ ấm cổ ngực khi thời tiết chuyển mùa.
Thực hiện rửa mũi hằng ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý 0,9% ấm để làm sạch dị nguyên, dịch nhầy và hỗ trợ giảm viêm niêm mạc mũi. Duy trì chế độ ăn giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, uống đủ nước và ngủ đủ giấc nhằm nâng cao thể trạng chung.
Nếu muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ chứa chiết xuất bồ kết tây, chỉ nên chọn các chế phẩm đã qua kiểm định, có giấy phép lưu hành rõ ràng, ghi rõ thành phần và hàm lượng chuẩn hóa [1, 2]. Không tự ý thu hái hay bào chế dược liệu thủ công. Khi các triệu chứng viêm mũi kéo dài hoặc chuyển biến nặng, cần đến cơ sở y tế chuyên khoa tai mũi họng hoặc dị ứng - miễn dịch lâm sàng để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ.
Bồ kết tây là một dược liệu giàu tiềm năng sinh học với khả năng ổn định màng tế bào mast và ức chế các con đường truyền tín hiệu histamine trên mô hình thực nghiệm [2, 5]. Tuy nhiên, do bằng chứng trên người còn khiêm tốn, người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, xem đây là giải pháp tham khảo bổ trợ và luôn tuân thủ tư vấn của nhân viên y tế [1, 5].
