Hạt na chứa độc tố gì? Rủi ro khi cắn vỡ hoặc nuốt phải

Nỗi lo từ loại quả quen thuộc

Quả na (còn gọi là mãng cầu ta) là trái cây thơm ngọt, bổ dưỡng được rất nhiều người ưa chuộng. Tuy nhiên, mỗi khi ăn na, không ít người từng lỡ cắn vỡ hoặc vô tình nuốt trọn hạt na xuống bụng và cảm thấy vô cùng lo lắng. Dân gian từ lâu đã lưu truyền việc dùng hạt na ngâm rượu để trừ chấy rận hoặc làm thuốc trừ sâu, chứng tỏ bên trong hạt có chứa độc chất mạnh.

Liệu việc nuốt phải hay cắn vỡ hạt na có nguy hiểm đến tính mạng hay không? Câu trả lời ngắn gọn là: Mức độ rủi ro phụ thuộc hoàn toàn vào việc lớp vỏ hạt còn nguyên vẹn hay đã bị phá vỡ. Phần thịt quả hoàn toàn lành tính, nhưng hạt na thực sự chứa các hoạt chất có độc tính tế bào cao đối với cơ thể sống.

Độc chất bên trong hạt na là gì?

Hạt của các loài thuộc chi Na (Annona) chứa nhóm hợp chất tự nhiên mang tên acetogenin, nổi bật là annonacin cùng nhiều dẫn xuất khác ^[1]. Annonacin là một độc tố có khả năng ức chế mạnh mẽ quá trình sản sinh năng lượng của tế bào, đồng thời thể hiện độc tính tế bào rất cao trên diện rộng ^[1].

Các nghiên cứu hóa thực vật đã phân lập được nhiều dạng acetogenin độc tính từ hạt na (Annona squamosa), tiêu biểu như squamostanin-A, squamostanin-B, squamostanin-C và squamostanin-D ^[2], ^[3]. Ngoài ra, trong hạt na còn chứa axit caffeic, khác biệt hoàn toàn với thành phần axit gallic tìm thấy trong phần thịt quả ^[4].

Khi hạt còn nguyên lớp vỏ dày và cứng bên ngoài, các hoạt chất này nằm kín bên trong và không thể giải phóng ra môi trường xung quanh. Tuy nhiên, khi hạt bị đập nát hoặc nhai vỡ, các hợp chất hữu cơ này sẽ thoát ra ngoài. Chúng có khả năng tác động trực tiếp lên niêm mạc đường tiêu hóa và hồng cầu nếu đi vào vòng tuần hoàn ^[4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của hạt na?

Độc tính từ dịch chiết hạt na đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật sống.

Một nghiên cứu công bố năm 2019 tiến hành kiểm tra độc tính tế bào của hạt na chiết xuất bằng ete dầu hỏa (ASPE) trên 6 dòng tế bào khối u nuôi cấy (KB, A-549, MCF-7, K-562, DLA, EAC) ^[5]. Kết quả cho thấy chiết xuất ete dầu hỏa của hạt na thể hiện độc tính tế bào rõ rệt, ức chế sự gia tăng tế bào theo nồng độ và thời gian ^[5]. Đáng chú ý, dịch chiết này gây độc đáng kể với các dòng tế bào nghiên cứu thông qua cơ chế kích thích tạo ra các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), nhưng không thể hiện độc tính đáng kể lên tế bào lympho bình thường ^[5]. Dù vậy, thí nghiệm này mới chỉ giới hạn ở mức độ tế bào in vitro ^[5].

Một công trình khác vào năm 2022 tổng hợp các hoạt tính sinh học từ họ Na, ghi nhận annonacin có độc tính tế bào mạnh trên nhiều dòng tế bào ung thư như cổ tử cung, buồng trứng, bàng quang, vú và da, với nồng độ ức chế IC50 dao động từ 0,219 đến 0,452 microgam/mL ^[1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra chiết xuất hạt loài A. coriacea thể hiện độc tính chống tăng sinh với giá trị GI50 từ 0,02 đến 3,83 microgam/mL ^[1].

Để kiểm tra tác động trên tế bào máu, một nghiên cứu năm 2023 đã so sánh chiết xuất methanol giữa hạt và thịt quả na trên hồng cầu người ^[4]. Kết quả thử nghiệm cho thấy dịch chiết methanol từ hạt na gây độc trên 50% ở nồng độ từ 100 microgam/mL trở lên, đồng thời làm biến dạng tế bào hồng cầu thành dạng gai (echinocytes) ^[4]. Ngược lại, dịch chiết từ thịt quả na không gây độc cho tế bào hồng cầu, không gây biến đổi hình thái và còn thể hiện tác dụng bảo vệ tế bào ^[4].

Về mặt độc tính trên cơ thể sống, một nghiên cứu năm 2009 đánh giá nguy cơ tổn hại di truyền của dịch chiết hạt na trên chuột cống với các liều 75, 150 và 300 mg/kg cân nặng ^[6]. Kết quả chỉ ra dịch chiết làm tăng tổn thương DNA bạch cầu phụ thuộc theo liều ^[6]. Ở mức liều 150 và 300 mg/kg, dịch chiết làm tăng đáng kể tần số vi nhân và sai lệch nhiễm sắc thể trong tủy xương chuột ^[6]. Liều 300 mg/kg còn làm tăng quá trình peroxy hóa lipid, đồng thời làm suy giảm lượng glutathione và enzyme glutathione S transferase tại gan, phổi, não, thận, tim và lách, gây nên tình trạng stress oxy hóa nghiêm trọng ^[6].

Năm 2016, một nghiên cứu chuyển hóa học trên chuột tiếp tục khẳng định hạt na có độc tính cao đối với cơ thể, làm biến đổi rõ rệt các hồ sơ chuyển hóa nội sinh với 11 ion dương và 9 ion âm thay đổi khác biệt so với nhóm đối chứng ^[7]. Nghiên cứu chỉ ra 8 con đường chuyển hóa bị tác động theo cơ sở dữ liệu KEGG, cảnh báo độc tính tiềm ẩn nếu ứng dụng hạt na mà không kiểm soát ^[7].

Riêng về khả năng gây sảy thai theo kinh nghiệm dân gian, một thử nghiệm năm 2002 trên chuột cống mang thai giai đoạn sớm (ngày 1 đến 5 của thai kỳ) lại cho thấy dịch chiết nước từ hạt na ở liều 300 mg/kg (17 con) và 600 mg/kg (12 con) dùng qua đường uống không gây độc cho chuột mẹ ^[8]. Dịch chiết dạng nước này không làm thay đổi số lượng hoàng thể, số phôi làm tổ, không gây tổn thương niêm mạc tử cung và không làm gia tăng tỷ lệ mất phôi so với nhóm đối chứng dùng nước (13 con) ^[8].

Phân biệt rủi ro: Nuốt nguyên hạt và nhai vỡ hạt

Hiểu rõ cấu trúc hạt na giúp người tiêu dùng giải tỏa nỗi lo không đáng có:

• Khi nuốt nguyên cả hạt: Hạt na có lớp vỏ ngoài bằng sợi gỗ rất dày, cứng và trơn bóng. Nếu vô tình nuốt trôi nguyên một vài hạt, dịch vị dạ dày và hệ tiêu hóa của con người không thể phá vỡ lớp vỏ bảo vệ này. Hạt sẽ đi qua toàn bộ ống tiêu hóa và được bài tiết ra ngoài theo phân mà không giải phóng các độc tố bên trong. Trường hợp này thường không gây nhiễm độc. Mối nguy duy nhất khi nuốt nguyên hạt là nguy cơ hóc, nghẹn đường thở ở trẻ nhỏ hoặc gây tắc ruột cơ học nếu nuốt số lượng lớn.

• Khi cắn vỡ hoặc nhai nát hạt: Đây là tình huống tiềm ẩn rủi ro sức khỏe thực sự. Khi cắn vỡ lớp vỏ cơ học, các acetogenin độc tính cùng hoạt chất gây stress oxy hóa sẽ tiếp xúc trực tiếp với khoang miệng và hệ tiêu hóa ^[6]. Độc chất từ hạt na có khả năng gây bỏng rát, viêm loét niêm mạc đường tiêu hóa hoặc gây tổn thương hồng cầu nếu ngấm vào máu ^[4]. Tuy nhiên, các nghiên cứu độc tính hiện nay chủ yếu thực hiện qua dịch chiết cô đặc trên động vật và nuôi cấy tế bào ^[5], ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp khi ăn na

Hiểu lầm thứ nhất cho rằng ăn quả na sẽ bị nhiễm độc lây từ hạt. Nghiên cứu khoa học năm 2023 đã khẳng định phần thịt quả na hoàn toàn lành tính, không chứa độc tính đối với hồng cầu và mang đặc tính bảo vệ tế bào ^[4]. Do đó, người dân hoàn toàn yên tâm thưởng thức vị ngọt ngào của múi na chín.

Hiểu lầm thứ hai là việc nuốt phải 1 hạt na nguyên vẹn bắt buộc phải đi rửa ruột cấp cứu. Như đã phân tích, hạt nguyên vẹn có vỏ bọc bảo vệ trơ với enzym tiêu hóa, không làm rò rỉ độc tố ^[8].

Hiểu lầm thứ ba là tự ý nhai nuốt hạt na để chữa bệnh ung thư dựa trên các bài thuốc truyền miệng. Dù y học cổ truyền từng ghi nhận việc dùng hạt na trị nhọt độc và các nghiên cứu cho thấy dịch chiết hạt na có tác dụng tiêu diệt tế bào ung thư in vitro ^[5], ^[7], việc tự ý ăn hạt na nghiền nát có thể gây nhiễm độc tế bào gan, thận, tổn thương tủy xương và đột biến vật chất di truyền trước khi mang lại bất kỳ lợi ích nào ^[6].

Ai nên thận trọng khi ăn quả na?

• Trẻ nhỏ: Trẻ em chưa có ý thức nhằn hạt tốt, phản xạ nhai nuốt chưa hoàn thiện. Trẻ rất dễ bị hóc hạt na vào đường thở gây nghẹt thở cấp tính, hoặc tò mò cắn vỡ hạt na gây kích ứng miệng. Phụ huynh bắt buộc phải tách bỏ toàn bộ hạt na trước khi cho trẻ ăn.
• Người cao tuổi, người có vấn đề nuốt: Nhóm đối tượng này có nguy cơ cao bị sặc dị vật đường thở khi ăn các loại quả có nhiều hạt trơn trơn như na.
• Người mắc bệnh nền đường tiêu hóa: Những người đang bị viêm loét dạ dày, trào ngược nếu lỡ nhai phải hạt na vỡ có thể bị kích ứng niêm mạc nặng hơn. Cần hỏi ý kiến bác sĩ khi xuất hiện các triệu chứng đau bụng, nôn mửa bất thường sau khi ăn phải hạt na bị vỡ.

Cách thưởng thức na an toàn và xử lý khi nuốt phải hạt

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối khi thưởng thức trái na, người tiêu dùng nên tuân thủ các thói quen sau:

• Ăn chậm, nhằn kỹ hạt na ra ngoài, không nhai vội vàng để tránh vô tình cắn vỡ lớp vỏ hạt.
• Khi chế biến sinh tố hay làm kem na, cần dùng tay hoặc dụng cụ gắp bỏ triệt để toàn bộ hạt trước khi cho thịt quả vào máy xay. Dao xay của máy có thể nghiền nát hạt na, khiến độc tố hòa lẫn vào đồ uống.
• Nếu vô tình nuốt trọn hạt na nguyên vẹn: Hãy bình tĩnh theo dõi cơ thể. Uống nhiều nước, ăn nhiều rau củ có chất xơ để hỗ trợ hạt nhanh chóng đào thải ra ngoài tự nhiên.
• Nếu vô tình nhai vỡ hạt na: Lập tức nhổ bã hạt ra ngoài và súc miệng thật kỹ nhiều lần bằng nước sạch. Nếu lỡ nuốt phần hạt đã nhai nát với số lượng nhiều và xuất hiện triệu chứng đau bụng, rát họng hoặc nôn mửa, hãy đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra và xử lý kịp thời.

Tóm lại, trái na là món quà thơm ngon, lành tính của tự nhiên nếu chúng ta biết ăn đúng cách. Sự nguy hiểm của hạt na chỉ xảy ra khi lớp vỏ bị phá vỡ giải phóng độc tố ^[4], ^[6]. Duy trì thói quen ăn uống cẩn trọng và loại bỏ hạt trước khi chế biến sẽ giúp cả gia đình tận hưởng trọn vẹn hương vị của loại quả này mà không lo ngại rủi ro sức khỏe.