Hoạt chất kháng viêm trong cây cam xũng: Dữ liệu lab đến đâu?

Cây cam xũng (danh pháp khoa học thuộc chi Sauropus, điển hình là loài Sauropus androgynus vốn quen thuộc trong đời sống dưới tên rau ngót hay bồ ngót) từ lâu đã xuất hiện trong bữa cơm và các bài thuốc dân gian. Nhiều người truyền tai nhau rằng loại cây này có tác dụng giải độc, hạ nhiệt và kháng viêm vượt trội, thậm chí có thể thay thế thuốc tân dược.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế hiện nay cho thấy tiềm năng kháng viêm của loài thực vật này chủ yếu dừng lại ở mức thử nghiệm phòng thí nghiệm (in vitro) và mô hình động vật nhỏ. Việc tự ý dùng chiết xuất đậm đặc để trị bệnh viêm nhiễm thay thế thuốc kê đơn là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro ^[1].

Phản ứng viêm và hướng tiếp cận từ hợp chất tự nhiên

Viêm vốn là phản ứng phòng vệ sinh học bình thường của cơ thể trước các tác nhân gây bệnh xâm nhập ^[1]. Khi xảy ra tổn thương, các tế bào bạch cầu sẽ tập trung đến ổ viêm, kích hoạt các con đường truyền tín hiệu tiền viêm nhằm loại bỏ tác nhân ngoại lai ^[1].

Dù vậy, khi cơ chế tự chấm dứt phản ứng này gặp trục trặc, viêm cấp tính có thể chuyển biến thành bệnh lý mãn tính kéo dài ^[1]. Các loại thuốc kháng viêm hiện đại khi dùng dài ngày thường đi kèm nguy cơ về tim mạch cùng nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng ^[1]. Do đó, giới khoa học đang tập trung tìm kiếm các hoạt chất thực vật có khả năng điều hòa chuỗi tín hiệu viêm tự nhiên nhằm hỗ trợ kiểm soát tổn thương ^[1].

Dữ liệu phòng thí nghiệm về hoạt tính kháng viêm của chi cam xũng

Trong tự nhiên, chi thực vật Sauropus bao gồm nhiều loài khác nhau, trong đó có một số loài đã được đưa vào ống nghiệm để phân lập các chất hóa học và khảo sát dược lý [1, 2].

Năm 2016, một nghiên cứu hóa học đã tiến hành tổng hợp toàn phần và phân lập thành công 4 dẫn xuất hexofuranoside (được gọi là sauropunol A đến D) từ cây Sauropus rostratus ^[2]. Nhóm nghiên cứu đã xác định rõ cấu trúc không gian của sauropunol A và B, đồng thời đánh giá bước đầu hoạt tính kháng viêm của các dẫn xuất này để làm tiền đề cho các nghiên cứu cấu trúc - tác dụng sinh học tiếp theo ^[2]. Một công bố tổng quan năm 2022 cũng điểm lại phát hiện của tác giả Zhen và cộng sự xác nhận loài S. rostratus phân bố tại Trung Quốc thể hiện hoạt tính kháng viêm ^[1].

Năm 2025, một nghiên cứu chuyên sâu khác tập trung vào loài Sauropus spatulifolius – loại thảo mộc dùng trong y học dân gian vùng Lĩnh Nam để trị các chứng bệnh hô hấp và tiêu hóa ^[3]. Nghiên cứu tiến hành phân đoạn chiết xuất ethanol và đánh giá khả năng ức chế oxit nitric (NO) – một chất trung gian gây viêm điển hình ^[3].

Kết quả thử nghiệm cho thấy dịch chiết thô ethanol từ loài này thể hiện nồng độ ức chế 50% (IC50) đối với NO ở mức 81,93 ± 1,913 µg/mL ^[3]. Từ các phân đoạn chiết xuất (ký hiệu Fr. C, Fr. C4, Fr. C4c, Fr. C4d), các nhà khoa học đã tách được hai hợp chất có hoạt tính kháng viêm phụ thuộc liều lượng ^[3].

Về mặt cơ chế tế bào, dịch chiết thô cùng các hợp chất hoạt tính từ S. spatulifolius đã làm giảm biểu hiện của hai enzyme gây viêm quan trọng là iNOS và COX-2 ^[3]. Đồng thời, các hoạt chất này ức chế con đường truyền tín hiệu tiền viêm NF-kappaB, kéo giảm nồng độ các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) bên trong tế bào và kích hoạt con đường chống oxy hóa Nrf2 ^[3]. Trên mô hình động vật, chiết xuất này giúp làm dịu tổn thương phổi cấp tính (ALI) do nội độc tố vi khuẩn lipopolysaccharide (LPS) kích hoạt ^[3].

Khảo sát trên động vật: Kết quả từ các loài cùng chi

Bên cạnh các thử nghiệm tế bào, một số mô hình bệnh học trên động vật nhỏ cũng được áp dụng nhằm thăm dò khả năng làm lành tổn thương của chiết xuất thực vật chi Sauropus ^[1].

Nghiên cứu của Kim và cộng sự thực hiện trên loài Sauropus brevipes đã thử nghiệm hiệu quả điều trị viêm dạ dày ^[1]. Thử nghiệm được thiết kế bằng cách gây tổn thương viêm dạ dày trên chuột bằng LPS, sau đó cho chuột uống chiết xuất ethanol từ S. brevipes với liều lượng 200 mg/kg thể trọng ^[1]. Dữ liệu thu được cho thấy chiết xuất này đã làm giảm đáng kể các vết loét và tổn thương viêm ở niêm mạc dạ dày chuột thí nghiệm ^[1].

Dù các kết quả trên chuột mang lại góc nhìn khả quan, đây mới chỉ là dữ liệu bước đầu ở động vật gặm nhấm. Cơ thể người có cơ chế chuyển hóa, hấp thu và đào thải phức tạp hơn rất nhiều, do đó không thể suy diễn nguyên vẹn kết quả từ liều lượng chuột sang công dụng trị bệnh trên người.

Giới hạn bằng chứng của cây cam xũng thông thường

Dù các loài cùng chi như S. spatulifolius, S. rostratus hay S. brevipes có dữ liệu phòng thí nghiệm nhất định, tình trạng nghiên cứu trên cây cam xũng thông thường (Sauropus androgynus) lại hoàn toàn khác ^[1].

Một báo cáo tổng quan năm 2022 đã chỉ rõ: hiện có rất ít thông tin khoa học xác thực về hoạt tính kháng viêm trực tiếp của loài Sauropus androgynus ^[1]. Mặc dù cây được sử dụng rộng rãi trong ẩm thực dân gian ở Đông Nam Á và được dùng trị sốt hay làm lành vết thương trong kinh nghiệm cổ truyền, giới khoa học khẳng định cần phải thực hiện thêm nhiều nghiên cứu kiểm chứng quy chuẩn để chứng minh và xác thực đặc tính kháng viêm của loài cây này [1, 7].

Do đó, người tiêu dùng cần phân biệt rõ ràng giữa tiềm năng của chiết xuất trong ống nghiệm và hiệu quả điều trị lâm sàng trên người bệnh. Những khẳng định cho rằng cam xũng hay rau ngót có thể thay thế thuốc chống viêm, thuốc giảm đau hiện hoàn toàn thiếu căn cứ y học xác thực.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Cây cam xũng (Sauropus androgynus) tuy là loại rau ăn quen thuộc nhưng việc sử dụng sai cách, đặc biệt là lạm dụng các dạng chiết xuất cô đặc hoặc uống nước ép tươi liều cao để giảm cân, tiềm ẩn nguy hiểm rất lớn cho sức khỏe ^[4].

Tại Đài Loan và Nhật Bản, vào các năm 1995 và 2005 đã ghi nhận hai đợt bùng phát rối loạn chức năng phổi nghiêm trọng liên quan trực tiếp đến thói quen dùng Sauropus androgynus làm thảo mộc giảm cân ^[4]. Các điều tra y khoa sau đó xác nhận việc tiêu thụ quá mức loài cây này có thể dẫn đến chứng buồn ngủ, táo bón và đặc biệt là viêm tiểu phế quản co thắt (bronchiolitis obliterans) – một tổn thương đường thở nặng nề có thể tiến triển thành suy hô hấp ^[4].

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Người mắc bệnh lý đường hô hấp hoặc có tiền sử suy giảm chức năng phổi không nên tùy tiện dùng các bài thuốc cô đặc hay uống nước ép cam xũng sống ^[4].
• Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú không nên dùng các chế phẩm bổ sung, chiết xuất thô liều cao từ loại cây này để tự chữa viêm sưng ^[4].
• Người đang được điều trị viêm khớp, viêm loét đường tiêu hóa hoặc các bệnh viêm nhiễm cấp tính cần tuân thủ phác đồ tân dược của bác sĩ, tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc để chuyển sang uống thảo dược ^[1].

Áp dụng đúng cách trong đời sống

Trong ẩm thực truyền thống tại Việt Nam và các nước Đông Nam Á như Malaysia hay Indonesia, Sauropus androgynus vẫn được xem là loại thực vật bổ dưỡng, cung cấp nguồn protein thực vật và vi chất dồi dào, thường được gọi là loại rau "đa sinh tố" ^[4].

Để hấp thu giá trị dinh dưỡng của cây một cách an toàn, người dân nên dùng rau tươi nấu chín kỹ trong các bữa ăn thường nhật như nấu canh hoặc xào nấu ^[4]. Việc nấu chín vừa đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm vừa hạn chế các nguy cơ kích ứng. Tuyệt đối không tự ý sắc uống nước ép đậm đặc kéo dài, không tin theo các phương pháp "thanh lọc cơ thể", "tiêu viêm tức thì" hay uống nước chiết xuất sống để giảm béo nhằm phòng tránh nguy cơ ngộ độc phổi ^[4].

Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu viêm nhiễm như sốt cao, sưng đau khớp, loét dạ dày kéo dài, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và chỉ định thuốc điều trị phù hợp ^[1]. Các loại thảo dược quanh nhà chỉ nên đóng vai trò là một phần của chế độ ăn uống đa dạng, hỗ trợ nâng cao sức đề kháng chung chứ không thể thay thế cho can thiệp y tế chuyên biệt [1, 7].