Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, trẻ nhỏ rất dễ bị ho dai dẳng khiến nhiều phụ huynh đứng ngồi không yên. Nghe theo lời mách bảo trên mạng xã hội hoặc truyền miệng dân gian, không ít cha mẹ vội tìm các loại lá cây như lá cam xũng sắc nước cho con uống với hy vọng dứt cơn ho nhanh chóng mà không cần dùng thuốc tây.

Tuy nhiên, câu trả lời từ các chuyên gia y tế là: Tuyệt đối không nên tự ý cho trẻ nhỏ uống nước lá cam xũng. Việc cho trẻ dùng thảo dược chưa qua kiểm chứng khoa học tiềm ẩn rất nhiều rủi ro nguy hiểm đến tính mạng, chức năng gan thận non nớt của trẻ.

Cơ chế cơn ho và phản xạ tự nhiên của cơ thể

Ho không phải là một bệnh độc lập mà là phản xạ có điều kiện bảo vệ cơ thể, giúp tống xuất đờm dãi, vi khuẩn, virus và dị vật ra khỏi đường thở [1]. Ở trẻ em, các đợt ho cấp tính sau nhiễm virus đường hô hấp là triệu chứng vô cùng phổ biến [2]. Phần lớn các trường hợp ho thông thường do nhiễm virus là bệnh có tính chất tự giới hạn, cơ thể sẽ tự hồi phục sau một khoảng thời gian nhất định mà đôi khi không cần can thiệp điều trị quá mức [1].

Việc tìm cách ức chế hoặc chặn đứng phản xạ ho bằng các loại nước lá truyền miệng có thể phản tác dụng. Nếu đường thở bị ứ đọng dịch nhầy, trẻ không tống xuất được đờm ra ngoài, tình trạng viêm nhiễm có thể lan sâu xuống phế quản và phổi, làm bệnh nặng hơn.

Thói quen truyền miệng và thực trạng thiếu bằng chứng khoa học

Nhiều bậc phụ huynh tin rằng thảo dược tự nhiên là an toàn và lành tính vô hại. Một nghiên cứu đa trung tâm tại 5 khu vực ở Ả Rập Xê Út công bố năm 2025 trên 475 trẻ (độ tuổi trung bình 3,97 ± 3,60 tuổi) cho thấy, có tới 82,8% lời khuyên sử dụng thảo dược trị ho đến từ gia đình và bạn bè chứ không phải từ cán bộ y tế [3]. Nghiên cứu này ghi nhận tỷ lệ dùng thảo dược cao nhất ở khu vực miền Tây (37,8%), phổ biến nhất là dầu mè (19,8%) và dầu ô liu (18,2%) [3]. Đáng chú ý, các ông bố có bằng sau đại học có xu hướng ít cho con dùng thảo dược hơn [3].

Một nghiên cứu khác tiến hành trong suốt 18 tháng tại 3 trung tâm y tế trên 155 bệnh nhân nhỏ tuổi nhập viện do viêm tiểu phế quản cấp, viêm phổi hoặc hen phế quản ghi nhận tỷ lệ dùng thảo dược lên tới 59,3% [4]. Khoảng 24 loại thảo dược đã được phụ huynh dùng để giảm ho và khó thở, chủ yếu qua đường uống (95,7%) và đường mũi (4,3%) với tần suất trung bình 2 lần [4].

Dù việc tự dùng thảo dược rất thịnh hành, các nhà khoa học khẳng định có rất ít nghiên cứu được thiết kế bài bản để đánh giá thực chất tính hiệu quả và mức độ an toàn của các sản phẩm tự nhiên trong điều trị ho cấp tính ở trẻ nhỏ [2]. Dù mật ong, sản phẩm đa thành phần hay dịch chiết Pelargonium sidoides có một số thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở trẻ em, phần lớn các hợp chất thảo dược đơn lẻ khác vẫn thiếu hoàn toàn bằng chứng vững chắc [2].

Nguy cơ tiềm ẩn khi dùng lá cam xũng cho trẻ nhỏ

Lá cam xũng là một loại lá dân gian lưu truyền trong cộng đồng, hoàn toàn không có bất kỳ nghiên cứu khoa học, thử nghiệm lâm sàng hay tài liệu dược điển chính thức nào xác nhận về liều lượng an toàn hoặc hiệu quả trị ho ở trẻ nhỏ.

Trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ. Các cơ quan chuyển hóa như gan và thận của trẻ chưa phát triển hoàn thiện. Khi uống nước lá chưa qua tinh chế:

  • Nguy cơ quá liều và ngộ độc: Thiếu hướng dẫn rõ ràng về liều lượng và thời gian sử dụng là yếu tố làm gia tăng nguy cơ ngộ độc, quá liều và biến cố bất lợi [1].
  • Tồn dư tạp chất, nấm mốc, thuốc bảo vệ thực vật: Nước lá tự nấu thủ công tiềm ẩn vi khuẩn, chất bẩn dễ gây tiêu chảy, rối loạn tiêu hóa và nhiễm trùng đường ruột.
  • Dị ứng nặng: Hệ miễn dịch nhạy cảm của trẻ dễ phản ứng quá mẫn, dẫn đến co thắt phế quản, suy hô hấp cấp tính.

Các cơ quan quản lý dược phẩm hàng đầu thế giới rất khắt khe đối với các chế phẩm trị ho cho trẻ. Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã đưa ra cảnh báo cấm sử dụng các thuốc ho, cảm lạnh không kê đơn (OTC) cho trẻ dưới 2 tuổi vì nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng đe dọa tính mạng [5]. Các nhà sản xuất tại Mỹ cũng tự nguyện nâng khuyến cáo không dùng cho trẻ dưới 4 tuổi [5]. Tại Anh, Cơ quan Quản lý Dược phẩm và Sản phẩm Chăm sóc Sức khỏe (MHRA) năm 2009 đã khuyến cáo không dùng thuốc trị ho cảm cho trẻ dưới 6 tuổi do tỷ lệ lợi ích - rủi ro không có lợi [5]. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cũng khuyến cáo không dùng thuốc ức chế ho trung ương như dextromethorphan và codeine cho trẻ vì thiếu dữ liệu an toàn [5]. Ngay cả thuốc tây y được kiểm soát nghiêm ngặt còn bị hạn chế, thì việc cho trẻ uống nước lá dân gian không rõ thành phần như cam xũng là vô cùng mạo hiểm.

Tiêu chuẩn khắt khe cho thảo dược điều trị ở trẻ em

Để một chế phẩm thảo dược được đưa vào sử dụng an toàn cho trẻ, nó phải trải qua các thử nghiệm lâm sàng ngặt nghèo về độ an toàn lẫn công hiệu.

Ví dụ, chiết xuất lá thường xuân dạng siro và giọt hạt đã được kiểm nghiệm qua 2 nghiên cứu mở trên 268 trẻ từ 0 đến 12 tuổi trong tối đa 14 ngày, ghi nhận triệu chứng ho, nhầy nhớt giảm rõ rệt ở 94,2% và 97,7% số ca, tỷ lệ dung nạp tốt từ 99-100% và chỉ có 1,9% gặp tác dụng phụ nhẹ [6]. Tương tự, siro thảo dược Zibei Xuanfei của Trung Quốc khi thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi trên 453 bệnh nhân nhi bị viêm khí phế quản cấp đã phải phân tầng theo 3 nhóm tuổi (1-3, 4-7, 8-14 tuổi) và kiểm tra cẩn thận xét nghiệm máu, nước tiểu, phân, chức năng gan thận, điện tâm đồ để xác định mức độ an toàn [7].

Lá cam xũng hoàn toàn không có những thử nghiệm khoa học, tiêu chuẩn bào chế và đánh giá chức năng gan thận như trên. Phụ huynh không thể đem tính mạng và sức khỏe non nớt của con ra làm vật thử nghiệm.

Những ai tuyệt đối phải tránh dùng nước lá truyền miệng?

  • Trẻ dưới 2 tuổi: Độ tuổi đặc biệt nhạy cảm, chức năng gan thận chưa hoàn thiện, nguy cơ suy hô hấp hoặc ngộ độc chất lạ rất cao [5].
  • Trẻ có tiền sử dị ứng, cơ địa hen suyễn: Dễ khởi phát cơn co thắt phế quản cấp tính khi tiếp xúc với các dị nguyên thảo mộc chưa tinh chế.
  • Trẻ đang mắc các bệnh lý hô hấp nặng: Trẻ bị viêm phế quản co thắt, viêm tiểu phế quản, viêm phổi cần can thiệp y tế chuyên khoa kịp thời [4].

Hướng dẫn chăm sóc trẻ bị ho đúng cách tại nhà

Thay vì áp dụng các bài thuốc truyền miệng rủi ro, cha mẹ nên áp dụng các biện pháp chăm sóc khoa học, an toàn đã được chứng minh:

  • Bổ sung đủ nước: Cho trẻ uống nhiều nước ấm giúp làm loãng dịch nhầy, dịu niêm mạc họng đang bị kích ứng, giúp trẻ tống xuất đờm dễ dàng hơn.
  • Vệ sinh mũi họng: Dùng nước muối sinh lý làm sạch dịch mũi, giảm tình trạng đờm chảy xuống họng gây ngứa và ho nhiều về đêm.
  • Tạo độ ẩm phòng: Dùng máy tạo độ ẩm hoặc giữ không khí phòng ngủ thoáng đãng, tránh khói thuốc lá, bụi bẩn và không nằm máy lạnh ở nhiệt độ quá thấp.
  • Dinh dưỡng đầy đủ: Cho trẻ ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày để tránh nôn trớ khi ho.

Dấu hiệu nguy hiểm cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay

Phụ huynh cần theo dõi sát các biểu hiện của trẻ và lập tức đưa con đến cơ sở y tế khi xuất hiện các dấu hiệu:

  • Trẻ thở nhanh, thở co rút lồng ngực, cánh mũi phập phồng hoặc thở rít, khò khè.
  • Trẻ sốt cao liên tục không hạ hoặc sốt kéo dài trên 3 ngày.
  • Trẻ bỏ bú, bỏ ăn, li bì, mệt lả hoặc nôn trớ tất cả mọi thứ.
  • Cơn ho kéo dài trên 10-14 ngày không có dấu hiệu thuyên giảm hoặc ho kèm đờm có máu, dịch xanh vàng đặc quánh.

Ho là phản xạ tự nhiên của cơ thể trước các tác nhân gây viêm [1]. Thay vì vội vã tin theo các bài thuốc lá dân gian chưa được kiểm chứng như lá cam xũng, phụ huynh cần giữ bình tĩnh, chăm sóc dinh dưỡng đúng cách và đưa trẻ đi khám bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị an toàn, hiệu quả.