Nhiều người Việt có thói quen hễ ho sốt là tìm đến các bài thuốc dân gian như cam xũng kết hợp chưng đường phèn hoặc mật ong, đồng thời tự mua thêm thuốc hạ sốt và kháng sinh để uống dập triệu chứng. Thói quen dùng song song thảo dược truyền thống cùng tân dược nảy sinh từ tâm lý muốn nhanh khỏi bệnh và nghĩ rằng cây cỏ tự nhiên lành tính, không gây hại. Tuy nhiên, việc phối hợp các bài thuốc từ dược liệu cùng lúc với thuốc kháng sinh và thuốc hạ sốt tiềm ẩn nhiều rủi ro về mặt chuyển hóa tại gan.

Uống thảo dược chung với tân dược có an toàn không? Câu trả lời là không nên tự ý dùng đồng thời, trừ khi có chỉ định hoặc hướng dẫn phân chia thời gian cụ thể từ bác sĩ. Khi vào cơ thể, cả hoạt chất trong thảo dược lẫn tân dược đều phải đi qua hệ thống enzym xử lý tại gan, từ đó dễ gây tương tác dược động học dẫn đến ngộ độc hoặc giảm hiệu quả chữa bệnh.

Nguy cơ tương tác chuyển hóa tại gan

Hầu hết các loại thuốc điều trị hiện nay, bao gồm kháng sinh và thuốc giảm đau hạ sốt, sau khi hấp thu vào cơ thể đều cần gan chuyển hóa để thải trừ hoặc tạo tác dụng trị liệu. Hệ enzym chịu trách nhiệm chính cho quá trình giải độc và chuyển hóa sinh học này thuộc siêu họ cytochrom P450, gọi tắt là CYP [1]. Các enzym cytochrom P450 là nhóm enzym xúc tác đa dạng tại gan, tham gia vào quá trình biến đổi sinh học của khoảng 75% các loại thuốc điều trị lâm sàng [2].

Hoạt tính cũng như hiện tượng cảm ứng hoặc ức chế các enzym chuyển hóa này là những thông số chính quyết định tốc độ chuyển hóa thuốc, can thiệp sâu sắc vào quá trình tạo độc tính hoặc giải độc của rất nhiều hóa chất [2]. Các loại thảo dược và hoạt chất tự nhiên khi được đưa vào cơ thể có thể chia sẻ cùng hệ thống enzym chuyển hóa và chất vận chuyển thuốc [3].

Sự ức chế hay cảm ứng hệ enzym cytochrom P450 được xem là cơ chế phổ biến nhất gây ra các tương tác dược động học giữa thảo dược và thuốc [4]. Hiện tượng một loại thuốc hoặc hóa chất lạ làm thay đổi quá trình chuyển hóa của một thuốc khác thường gây ra những hệ quả lâm sàng đáng kể [1].

Cụ thể, bất kỳ sự ức chế enzym cytochrom P450 nào do dịch chiết thảo dược gây ra cũng có thể khiến nồng độ thuốc trong huyết tương và mô tăng vọt, dễ dẫn đến quá liều và ngộ độc [4]. Ngược lại, nếu thảo dược kích thích (cảm ứng) hệ enzym này hoạt động quá mức, nồng độ thuốc trong máu sẽ giảm nhanh chóng, làm giảm hiệu quả điều trị và dẫn đến thất bại trong việc khống chế nhiễm khuẩn hoặc kiểm soát sốt [4].

Tương tác dược động học khi phối hợp thảo dược với thuốc hạ sốt và kháng sinh

Khi điều trị các đợt sốt và viêm đường hô hấp, thuốc hạ sốt (như paracetamol) và thuốc kháng sinh cần nồng độ ổn định trong máu để phát huy tối đa công năng diệt khuẩn và kiểm soát nhiệt độ cơ thể. Nhiều hoạt chất trong thảo mộc có thể làm thay đổi hoạt động của hệ enzym CYP450 và các chất vận chuyển liên quan, khiến nồng độ thuốc phối hợp trong huyết tương tăng lên hoặc hạ xuống thất thường [5].

Sự biến động khó lường này trực tiếp làm gia tăng tính bấp bênh của hiệu quả điều trị trên lâm sàng, đồng thời đẩy cao khả năng xuất hiện các biến cố bất lợi [5]. Ở người bệnh thận, việc sử dụng các sản phẩm thảo dược có thể gây tương tác thuốc thông qua việc kích hoạt thay đổi hoạt tính của enzym CYP3A4 cũng như các protein vận chuyển thuốc [6]. Nguy cơ này có thể đến từ rất nhiều sản phẩm thực vật khác nhau trong tự nhiên chứ không chỉ riêng vài loại quen thuộc như nước bưởi chùm [6].

Đặc biệt, hệ vi sinh vật đường ruột cũng đóng vai trò thiết yếu trong quá trình hấp thu thuốc đường uống [2]. Quá trình hấp thu động học này giải thích nhiều hiện tượng tương tác phức tạp của thảo mộc tự nhiên [2]. Một số ancaloit độc tính từ thảo mộc có thể trải qua các phản ứng hydroxyl hóa, khử oxy, khử metyl hay thủy phân este nhờ vi khuẩn ruột để giảm bớt độc tính [2]. Nếu dùng chung kháng sinh phổ rộng, quần thể vi khuẩn ruột bị tiêu diệt có thể làm gián đoạn chu trình chuyển hóa này, làm thay đổi khả năng hấp thu của cả dược liệu lẫn tân dược.

Những bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược - tân dược

Các nghiên cứu tổng quan và thực nghiệm đã làm sáng tỏ cơ chế tác động của thảo mộc lên hệ enzym chuyển hóa ở người và động vật:

Năm 2002, một nghiên cứu tổng quan về tương tác thảo dược và thuốc chỉ ra rằng các sản phẩm từ cây cỏ có thể gây tương tác rõ rệt với thuốc thông qua việc tác động lên enzym cytochrom P450 3A3/4, enzym chịu trách nhiệm thanh thải nhiều loại thuốc thiết yếu ra khỏi cơ thể [7]. Dù dữ liệu tương tác thực tế trên lâm sàng ung thư khi đó còn mang tính lý thuyết, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh việc thực phẩm và các yếu tố lối sống làm ức chế hoặc cảm ứng enzym chuyển hóa là cảnh báo thực sự [7].

Năm 2004, một nghiên cứu tổng quan ngắn tập trung phân tích về các enzym cytochrom P450 chứng minh sự ức chế và cảm ứng CYP bởi các sản phẩm tự nhiên khi có mặt thuốc điều trị đã bác bỏ quan niệm dân gian rằng liệu pháp tự nhiên hoàn toàn vô hại [1]. Hàng loạt thảo dược thông dụng lưu hành tự do như tỏi, nhân sâm, bạch quả hay piperine đã được ghi nhận gây ra tương tác lâm sàng nghiêm trọng khi dùng chung với thuốc kê đơn [1].

Năm 2011, một bài đánh giá về thực vật dùng làm thực phẩm chức năng khẳng định phần lớn thảo dược được tiêu thụ mà không có sự tham vấn của nhân viên y tế [4]. Nghiên cứu chỉ ra tương tác dược lực và dược động học đang bị báo cáo dưới mức thực tế do sự bùng nổ của thị trường thảo mộc không kê đơn [4].

Cũng trong năm 2011, nghiên cứu đánh giá tương tác qua trung gian chuyển hóa chỉ ra rằng các thảo dược thông thường chia sẻ cùng một hệ enzym cytochrom P450, glucuronosyltransferase (UGT) và P-glycoprotein với các thuốc điều trị có khoảng trị liệu hẹp [3]. Việc sử dụng các phương pháp in vitro và in vivo là cần thiết để nhận diện tương tác và giảm thiểu nguy cơ tai biến lâm sàng [3].

Năm 2021, một đánh giá hệ thống quy mô lớn đã phân tích ảnh hưởng của các hợp chất thảo mộc, thực phẩm và chất bổ sung dinh dưỡng lên 4 phân nhóm enzym cytochrom P450 chính gồm CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 [8]. Nhóm nghiên cứu đã sàng lọc tương tác của 189 loại thảo mộc/thực phẩm và 72 chất bổ sung dinh dưỡng từ cơ sở dữ liệu Web of Knowledge, phân tích từ 140 thử nghiệm lâm sàng và 236 nghiên cứu in vitro/mô hình động vật [8]. Kết quả ghi nhận 18 thử nghiệm lâm sàng báo cáo tương tác trực tiếp, trong đó có 21 loại sản phẩm thảo mộc tác động thẳng lên CYP3A4 – con đường chuyển hóa cốt lõi của hàng loạt tân dược [8].

Năm 2023, một nghiên cứu thực nghiệm trên mô hình chuột đánh giá cơ chế tương tác thảo dược thông qua việc kiểm tra biểu hiện mRNA của Cyp1a2, Cyp2d4, Cyp2e1 và Cyp3a1 ở gan chuột (tương ứng với các phân nhóm enzym Cyp1a2, Cyp2d6, Cyp2e1 và Cyp3a4 ở người) [2]. Kết quả chỉ ra một số dược liệu gây sụt giảm đáng kể mức độ biểu hiện gen của các enzym CYP này, can thiệp mạnh mẽ vào quá trình dược động học và chuyển hóa chất của gan [2].

Giới hạn của bằng chứng khoa học và hiểu lầm thường gặp

Một trở ngại rất lớn trong thực tế là các tương tác giữa thảo dược và thuốc thường không được chú ý hoặc bị bỏ sót [6]. Lý do chính là người bệnh thường giấu kín, không thông báo cho bác sĩ về các loại bài thuốc nam, thuốc lá, thảo mộc hay trà thảo dược mình đang tự ý uống [6].

Rất nhiều người vẫn tin vào định kiến dân gian rằng cây cỏ tự nhiên thì tuyệt đối lành tính, không có tác dụng phụ như thuốc tây [1]. Đây là quan niệm sai lầm, bởi thảo dược chứa hàng trăm hợp chất hóa học tự nhiên phức tạp, hoàn toàn có khả năng tương tác với các enzym gan giống hệt như hóa dược [1].

Mặt khác, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc có quá nhiều thành phần hoạt chất trong một bài thuốc thảo dược khiến cho các thử nghiệm kiểm soát tương tác trên người gặp muôn vàn khó khăn, đòi hỏi phải được nghiên cứu bài bản hơn nữa để đưa ra các dự báo chính xác [1].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Người có bệnh lý về gan và thận: Chức năng chuyển hóa và bài tiết của các cơ quan này vốn đã suy giảm, bất kỳ biến động nào về hoạt tính enzym do thảo mộc gây ra cũng dễ đẩy cơ thể vào tình trạng tích tụ độc chất hoặc suy tạng cấp [6].
  • Bệnh nhân mắc bệnh tim mạch mạn tính: Nhóm người bệnh đang phải dùng nhiều thuốc phối hợp để duy trì huyết áp và tuần hoàn rất nhạy cảm với sự thay đổi nồng độ thuốc do enzym CYP450 bị kích thích hoặc ức chế [5].
  • Bệnh nhân ghép tạng hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch: Sự thay đổi nồng độ các thuốc này qua trung gian enzym CYP3A4 do thảo dược gây ra có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc thuốc hoặc đào thải tạng ghép [6].
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Hệ enzym gan chưa hoàn thiện hoặc đã thoái hóa, khiến việc tiếp nhận đồng thời cả thảo mộc ho sốt và thuốc kháng sinh trở nên nguy hiểm hơn.

Cách sử dụng an toàn và hợp lý

Để phát huy tác dụng của các vị thuốc y học cổ truyền đồng thời đảm bảo an toàn tối đa cho lá gan và tính mạng, người bệnh nên thực hiện những nguyên tắc sau:

  • Dãn cách thời gian uống: Tuyệt đối không uống thuốc hạ sốt, kháng sinh cùng một lúc hoặc dùng nước sắc thảo dược để chiêu thuốc tây. Cần uống cách nhau tối thiểu 2 giờ để hạn chế tương tác trực tiếp tại đường tiêu hóa và giảm áp lực lên enzym chuyển hóa.
  • Tuân thủ đúng liều lượng chỉ định: Không tự ý tăng liều kháng sinh vì thấy hạ sốt chậm, cũng không tự ý nấu thảo dược quá đặc với suy nghĩ uống đậm đặc sẽ nhanh khỏi ho.
  • Thành thật với nhân viên y tế: Báo cáo chi tiết cho bác sĩ hoặc dược sĩ biết tất cả các loại thảo mộc, trà giải cảm, siro ho tự chế mà gia đình đang sử dụng song song với đơn thuốc.
  • Lắng nghe cơ thể: Ngừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như buồn nôn liên tục, nổi mẩn ngứa, vàng da, vàng mắt, tiểu sẫm màu hoặc sốt cao không hạ.

Tóm lại, việc kết hợp thảo dược giảm ho như cam xũng cùng thuốc kháng sinh và thuốc hạ sốt cần có sự hiểu biết đúng đắn về cơ chế sinh học. Thảo mộc tự nhiên vẫn chứa dược tính và có thể gây biến động nồng độ thuốc qua hệ enzym cytochrom P450 của gan. Giữ thái độ thận trọng, dùng thuốc theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ và giãn cách thời gian hợp lý là cách bảo vệ sức khỏe tốt nhất.