Bệnh tim mạch, đặc biệt là thiếu máu cơ tim và nhồi máu cơ tim, hiện vẫn là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên toàn cầu. Trước tình trạng tổn thương mô tim do thiếu oxy và tái tưới máu, nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn hỗ trợ sức khỏe thành mạch và cơ tim. Cây nghể bông (tên khoa học: Polygonum orientale L.) từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng, song các giá trị sinh học của nó chỉ thực sự được làm sáng tỏ khi khoa học phân lập được các hoạt chất tự nhiên quý giá bên trong.

Nghiên cứu hiện đại cho thấy hoạt chất orientin – một hợp chất flavonoid dạng C-glycoside có trong cây nghể bông – sở hữu khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ và bảo vệ tế bào cơ tim vượt trội trước các tổn thương thiếu máu, tái tưới máu và bệnh cơ tim do tiểu đường [1] [2] [3]. Tuy nhiên, các phát hiện này hiện chủ yếu dừng lại ở cấp độ tế bào và mô hình động vật thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh.

Hoạt chất orientin trong cây nghể bông là gì?

Cây nghể bông (Polygonum orientale L.) là loài thực vật thân thảo chứa nhiều nhóm hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao [4] [5]. Thông qua các phương pháp phân tích sắc ký hiện đại, các nhà khoa học đã định danh được hàng chục thành phần hóa học khác nhau trong loài cây này, trong đó nhóm chất flavonoid đóng vai trò nòng cốt trong các tác động sinh học [5].

Orientin là một flavonoid cô lập từ các bộ phận như hạt và lá của cây nghể bông [1] [2]. Về mặt cấu trúc, chất này là một dẫn xuất pyrone glucoside hòa tan trong nước, sở hữu các nhóm chức hóa học có khả năng trung hòa các gốc oxy hóa tự do (ROS) và điều hòa nhiều con đường truyền tín hiệu sinh hóa phức tạp bên trong tế bào mô tim [6] [3].

Cơ chế chống oxy hóa và dập tắt gốc tự do của orientin

Khi tim bị thiếu máu cục bộ hoặc gặp tình trạng tái tưới máu đột ngột, lượng gốc oxy hóa tự do (ROS) sẽ tăng vọt, gây tổn thương màng tế bào, phá vỡ cấu trúc ty thể và kích hoạt chuỗi phản ứng hủy hoại mô tim [2] [7]. Hoạt chất orientin thể hiện khả năng ức chế sự tích tụ của các gốc tự do ROS nguy hiểm này, từ đó giảm thiểu đáng kể stress oxy hóa nội bào [2] [6] [7].

Không chỉ trực tiếp làm giảm mức độ stress oxy hóa đo lường được trên mô tim tổn thương, orientin và các hợp chất trong cây nghể bông còn tác động sâu vào hệ thống enzym phòng vệ nội sinh [4] [2]. Hoạt chất từ nghể bông tác động lên trục tín hiệu SIRT3/SOD2, thúc đẩy sự gia tăng nồng độ protein của enzym chống oxy hóa superoxide dismutase 2 (SOD2) và làm giảm dạng SOD2 bị acetyl hóa, từ đó kích hoạt mạnh mẽ năng lực tự dọn dẹp gốc tự do của ty thể [4]. Đồng thời, trong bệnh cảnh chuyển hóa bất lợi, orientin còn nâng cao rõ rệt hoạt tính của các enzym chống oxy hóa bảo vệ mô tim [3].

Ngăn chặn tế bào cơ tim tự hủy qua ty thể và tái tưới máu

Tế bào cơ tim một khi đã chết do apoptosis (chết theo chương trình) sẽ không thể tự tái tạo hoàn toàn, dẫn đến suy giảm chức năng bơm máu lâu dài [2] [7]. Orientin thể hiện vai trò bảo vệ quan trọng thông qua việc can thiệp vào con đường tự hủy của ty thể [7]. Bình thường, khi xảy ra tổn thương tái tưới máu, việc mở các kênh chuyển tiếp tính thấm ty thể (mPTP) sẽ kích hoạt sự sụp đổ điện thế màng ty thể và giải phóng cytochrome C vào bào tương để kích hoạt phản ứng tự hủy [7].

Nghiên cứu trên tế bào cơ tim H9c2 chịu tổn thương thiếu máu/tái tưới máu cho thấy, orientin ngăn chặn việc mở kênh mPTP, tái phân cực điện thế màng ty thể (Deltapsi(m)) và ức chế sự giải phóng cytochrome C từ ty thể ra ngoài [7]. Cùng với đó, orientin làm tăng mức protein chống tự hủy Bcl-2, đồng thời ức chế các protein thúc đẩy tự hủy như Bax và Smac/DIABLO [7]. Mặt khác, cơ chế bảo vệ này phụ thuộc mật thiết vào việc tăng cường phosphoryl hóa Akt, và tác dụng bảo vệ tim bị chặn đứng khi sử dụng chất ức chế wortmannin (chất ức chế PI3K) [7].

Kích hoạt cơ chế tự thực bào dọn dẹp tế bào tổn thương

Bên cạnh việc ngăn chặn tín hiệu tự hủy, tế bào cơ tim còn cần một cơ chế dọn dẹp tự nhiên gọi là tự thực bào (autophagy) để loại bỏ các bào quan và protein bị hỏng hóc trong cơn thiếu oxy [1]. Năm 2016, một nghiên cứu trên nuôi cấy tế bào cơ tim chuột sơ sinh chịu tổn thương thiếu oxy/tái oxy hóa đã chứng minh orientin thúc đẩy hình thành các túi tự thực bào [1].

Tại nồng độ 10 và 30 microM, orientin làm tăng tỷ lệ LC3-II/LC3-I, tăng các điểm tụ LC3 và nâng cao biểu hiện của protein Beclin 1 [1]. Việc kích hoạt tự thực bào này gắn liền với tăng khả năng sống sót của tế bào và giảm tỷ lệ chết theo chương trình [1]. Về mặt cơ chế, orientin tăng cường hoạt hóa AMPK và Akt, làm giảm quá trình phosphoryl hóa mTOR cũng như mức biểu hiện của Raptor, đồng thời tăng liên kết giữa Beclin 1 và Bcl-2 tại mạng lưới nội chất [1]. Khi sử dụng chất ức chế autophagy là wortmannin, tác dụng bảo vệ tế bào của orientin bị suy giảm rõ rệt [1].

Giảm sẹo xơ hóa và tái cấu trúc bất lợi sau nhồi máu cơ tim

Sau biến cố nhồi máu cơ tim (MI), tim thường phải đối mặt với quá trình tái cấu trúc bất lợi với sự xuất hiện của xơ hóa mô và suy giảm khả năng co bóp [2]. Năm 2017, các nhà khoa học đã thiết lập mô hình tái cấu trúc tim trên chuột thông qua phẫu thuật thắt động mạch vành trái để đánh giá tác dụng của orientin [2].

Chuột thí nghiệm được chia thành các nhóm can thiệp và được tiêm liều orientin 40 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 25 ngày, bắt đầu từ ngày thứ 3 sau phẫu thuật [2]. Kết quả sau 4 tuần nhồi máu cơ tim cho thấy, nhóm chuột được điều trị bằng orientin có tỷ lệ tử vong giảm rõ rệt và chức năng tim được cải thiện đáng kể [2]. Đồng thời, orientin làm giảm phản ứng viêm, giảm apoptosis của tế bào cơ tim và giảm diện tích mô sẹo xơ hóa sau tổn thương [2]. Nghiên cứu xác nhận cơ chế bảo vệ này được kích hoạt thông qua con đường truyền tín hiệu eNOS/NO, và khi dùng chất ức chế L-NAME (ức chế eNOS), lợi ích của orientin bị đảo ngược [2].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu năm 2024 và 2025 cũng chỉ ra chiết xuất từ nghể bông và orientin giúp cải thiện cấu trúc cơ tim, kích hoạt trục truyền tín hiệu H19/miR-103-3p/ALDH2/PI3K/AKT và ức chế các thụ thể TLR2, TLR4 liên quan đến viêm nhiễm [4] [3] [5]. Trong mô hình bệnh cơ tim do đái tháo đường tạo bởi streptozotocin và chế độ ăn giàu chất béo trên chuột, orientin cải thiện rõ rệt chức năng tim, ức chế xơ hóa và giảm chết tế bào cơ tim [3].

Bằng chứng khoa học và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các dữ liệu sinh học nêu trên rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn hiện tại của các nghiên cứu:

  • Bằng chứng mới ở mức tiền lâm sàng: Tất cả các dữ liệu về orientin và nghể bông hiện nay đều được tiến hành trên tế bào nuôi cấy (tế bào H9c2, tế bào cơ tim chuột sơ sinh, tế bào HL-1) hoặc trên mô hình động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) [1] [4] [2] [7] [3] [5]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào thực hiện trên cơ thể người bệnh tim mạch.
  • Không thay thế thuốc cấp cứu tim mạch: Hiểu lầm rằng uống thảo dược nghể bông có thể làm tan cục máu đông hay chữa khỏi nhồi máu cơ tim là hết sức nguy hiểm. Các can thiệp trong nghiên cứu sử dụng hoạt chất orientin tinh khiết ở nồng độ chuẩn hóa, không tương đương với việc dùng cây cỏ thô [1] [2]. Khi có cơn đau thắt ngực hoặc nghi ngờ nhồi máu cơ tim, việc cấp cứu y tế lập tức tại bệnh viện là bắt buộc.
  • Không tự ý sắc uống lượng lớn: Việc tự ý thu hái cây nghể bông về sắc uống với hy vọng ngừa bệnh tim tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc, quá liều các hợp chất tự nhiên khác hoặc tương tác bất lợi với các thuốc tim mạch đang dùng.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Do thiếu các dữ liệu an toàn toàn diện trên người, những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Người có bệnh lý nền tim mạch đang dùng thuốc điều trị: Các hoạt chất trong nghể bông có thể tương tác với các thuốc huyết áp, thuốc giãn mạch, thuốc chống đông hoặc thuốc điều hòa nhịp tim. Mọi ý định sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào đều phải có ý kiến hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa tim mạch.
  • Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá độ an toàn của orientin hay cây nghể bông trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng.
  • Trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh lý phức tạp: Sự suy giảm chức năng gan, thận ở người cao tuổi có thể làm thay đổi quá trình chuyển hóa hoạt chất thực vật, dễ dẫn đến tích lũy hoạt chất hoặc các tác dụng không mong muốn.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để chăm sóc và bảo vệ sức khỏe tim mạch một cách khoa học dựa trên các phát hiện y sinh hiện nay, người dân nên áp dụng các nguyên tắc lành mạnh:

  • Không tự ý tìm kiếm cây nghể bông tự nhiên để đun nấu uống điều trị bệnh tim khi chưa có chỉ định hoặc chế phẩm được cơ quan quản lý y tế cấp phép.
  • Có thể bổ sung các hợp chất flavonoid chống oxy hóa thông qua chế độ ăn uống tự nhiên, phong phú từ các loại rau củ quả, thảo mộc lành tính đã được kiểm chứng an toàn qua đời sống hàng ngày.
  • Thiết lập lối sống vận động thường xuyên, ăn giảm muối, hạn chế chất béo bão hòa, kiểm soát huyết áp, đường huyết và khám tầm soát tim mạch định kỳ theo khuyến cáo y khoa.

Hoạt chất orientin cô lập từ cây nghể bông là một hợp chất tự nhiên đầy tiềm năng trong việc bảo vệ tế bào cơ tim và chống stress oxy hóa trong các mô hình thí nghiệm. Dù vậy, từ các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đến viên thuốc điều trị cho người bệnh là một khoảng cách dài đòi hỏi thêm nhiều bằng chứng lâm sàng. Người dân cần tỉnh táo, duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tim mạch để bảo vệ trái tim của mình.