Nghể bông trị đau khớp: Bằng chứng khoa học đến đâu?

Đau nhức xương khớp và viêm khớp là nỗi ám ảnh dai dẳng của rất nhiều người, đặc biệt khi thời tiết chuyển mùa. Trước những lo ngại về tác dụng phụ khi dùng thuốc giảm đau tây y dài ngày, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền từ cây cỏ quanh nhà. Trong đó, nghể bông thường được truyền tai nhau như một vị thuốc trị phong thấp, đau nhức khớp công hiệu.

Tuy nhiên, liệu nghể bông có thực sự chữa khỏi bệnh khớp như lời đồn thổi hay không? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các hoạt chất flavonoid trong loài cây này bước đầu ghi nhận tiềm năng kháng viêm và giảm đau rõ rệt, nhưng tất cả bằng chứng giá trị nhất hiện nay mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và trên mô hình chuột thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người.

Nghể bông trong y học cổ truyền và góc nhìn khoa học

Nghể bông (tên khoa học là Polygonum orientale L., thuộc họ Rau răm Polygonaceae), ở Trung Quốc còn được gọi là Hồng thảo ^[1]. Trong y học dân gian, loài cây này từ lâu đã được sử dụng với tác dụng khu phong, trừ thấp, hoạt huyết và giảm đau ^[1]. Thảo dược này thường xuyên xuất hiện trong các bài thuốc dân gian ở tỉnh Quý Châu (Trung Quốc) để điều trị chứng đau khớp do phong thấp và bệnh viêm khớp dạng thấp [2, 3].

Từ kinh nghiệm sử dụng thực tế của y học cổ truyền, các nhà khoa học đã bắt đầu tiến hành chiết tách và phân tích thành phần hóa học của nghể bông để tìm hiểu bản chất dược lý thực sự ^[1]. Trọng tâm của các nghiên cứu hiện đại đổ dồn vào nhóm hợp chất flavonoid – nhóm chất tự nhiên có khả năng chống oxy hóa và ức chế các phản ứng viêm sinh học mạnh mẽ [1, 2, 3].

Cơ chế tác động: Nhóm flavonoid kháng viêm thế nào?

Khi các khớp bị viêm hoặc thoái hóa, cơ thể sẽ sản sinh ra hàng loạt chất trung gian gây viêm như prostaglandin E2 (PGE2), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-1 beta (IL-1beta) và nitric oxide (NO) [1, 2]. Các chất này kích thích phản ứng sưng tấy, làm tăng cảm giác đau đớn và thúc đẩy sự phá hủy sụn khớp.

Các nghiên cứu hóa học đã phân lập được nhiều hợp chất flavonoid từ nghể bông. Cụ thể, các nhà khoa học nhận diện dịch chiết phân đoạn ethyl axetat (POEa) và phân đoạn ete etylic (POEe) chứa hàm lượng phong phú các flavonoid như orientin, isoorientin, vitexin, isovitexin, luteolin, quercetin và isorhamnetin ^[2].

Khi các hoạt chất này can thiệp vào mô tế bào, chúng ngăn chặn sự tăng sinh của NO và giảm thiểu rõ rệt nồng độ các chất trung gian tiền viêm [1, 2]. Nhờ đó, quá trình truyền tín hiệu đau bị gián đoạn, tình trạng phù nề mô mềm xung quanh ổ khớp được giải tỏa, đồng thời ngăn cản các enzyme ăn mòn bề mặt sụn.

Các nghiên cứu nói gì về hoạt tính sinh học của nghể bông?

Để làm rõ giá trị y học của loài cây này, các nhà nghiên cứu đã triển khai nhiều khảo sát trong phòng thí nghiệm:

Năm 2018, một nghiên cứu định danh thành phần hóa học công bố trên tạp chí khoa học đã sử dụng phương pháp khối phổ phân giải cao (LC-QTOF) để phân tích nghể bông ^[3]. Nhóm tác giả đã xác định được 27 chất chuyển hóa, trong đó phân lập được nhiều flavonoid bị oxy hóa cao lần đầu tiên ghi nhận dữ liệu phổ 13C NMR ^[3]. Thử nghiệm trên dòng tế bào vi bàng quang BV2 của chuột cho thấy các hợp chất đánh số 1, 2, 3, 5, 7 và 8 có khả năng làm giảm đáng kể sự sản sinh nitric oxide (NO) do lipopolysaccharide kích thích mà không làm ảnh hưởng đến sự sống của tế bào ^[3]. Ngoài ra, các hợp chất 9-12 thể hiện hoạt tính chống oxy hóa rõ rệt, trong khi hợp chất 8, 9 và 12 giúp bảo vệ tế bào thần kinh HT22 trước độc tính của glutamate ^[3].

Cùng năm 2018, một nghiên cứu chuyên sâu khác tiến hành đánh giá tác dụng trị viêm khớp dạng thấp của nghể bông trên động vật thí nghiệm ^[1]. Nhóm nghiên cứu đã sắc thân và lá khô của cây bằng nước, sau đó phân đoạn để thu được hai dịch chiết POEa và POEe ^[1]. Thử nghiệm được tiến hành trên mô hình chuột cống bị gây viêm khớp bằng chất bổ trợ Freund hoàn chỉnh (AIA) ^[1].

Kết quả dược lý cho thấy cả hai phân đoạn POEa và POEe đều cải thiện rõ rệt các triệu chứng bệnh: làm giảm thể tích sưng bàn chân, hạ điểm đánh giá mức độ viêm khớp, giảm chỉ số tuyến ức và lách, đồng thời giúp chuột thí nghiệm tăng cân trở lại ^[1]. Kiểm tra huyết thanh bằng phương pháp ELISA ghi nhận nồng độ PGE2, TNF-alpha và IL-1beta sụt giảm đáng kể ^[1]. Quan sát mô bệnh học khẳng định dịch chiết nghể bông giúp giảm rõ rệt hiện tượng tăng sản màng hoạt dịch, giảm thâm nhiễm tế bào viêm, hạn chế xói mòn bề mặt sụn khớp và ngăn thoái hóa khớp tiến triển ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2017 cũng đã đánh giá toàn diện hoạt tính giảm đau và kháng viêm của các dịch chiết này trên nhiều mô hình động vật gặm nhấm khác nhau ^[2]. Các nhà khoa học đã dùng 4 mô hình: u hạt do cấy viên bông, phù tai chuột do xylene, phù bàn chân do carrageenan và viêm khớp do chất bổ trợ Freund ^[2]. Dịch chiết POEa và POEe đã ức chế đáng kể hiện tượng phù tai chuột do dung dịch axit axetic gây ra, đồng thời ức chế phản ứng viêm do histamine làm giãn mạch và tăng tính thấm thành mạch ^[2]. Tác dụng này được đối chiếu trực tiếp với hàm lượng cao các flavonoid hoạt tính trong cây ^[2].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên các bộ phận khác như hoa, cành lá và thân chính của cây nghể bông vào năm 2012 cũng cho thấy tác dụng bảo vệ tế bào cơ tim H9c2 trước tổn thương oxy hóa do H2O2, củng cố thêm tiềm năng chống oxy hóa toàn diện của loài thực vật này ^[4].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện nay

Những dữ liệu trên mở ra triển vọng lớn cho thấy nghể bông chứa đựng các hợp chất tự nhiên có khả năng kháng viêm và giảm đau mạnh mẽ [1, 2, 3]. Điều này giải thích phần nào cơ sở khoa học đằng sau các bài thuốc đắp, thuốc sắc dân gian lưu truyền qua nhiều thế hệ [2, 3].

Mặc dù vậy, khoảng trống khoa học lớn nhất hiện nay là: chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người bệnh khớp. Các kết quả khả quan mới chỉ thu được trên nuôi cấy tế bào nhân tạo hoặc trên chuột cống, chuột nhắt được gây bệnh nhân tạo [1, 2, 3].

Cơ thể con người chuyển hóa hoạt chất rất phức tạp. Quá trình hấp thu qua đường tiêu hóa, nồng độ hoạt chất vào máu (sinh khả dụng), độc tính tích lũy lâu dài trên gan thận và sự tương tác giữa các hoạt chất tự nhiên khi sắc uống thủ công vẫn chưa hề được nghiên cứu sáng tỏ. Vì vậy, không thể đánh đồng hiệu quả ức chế viêm sưng ở chuột thí nghiệm với khả năng điều trị khỏi bệnh khớp ở người.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nghể bông trị khớp

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng nghể bông có thể "chữa dứt điểm" bệnh viêm khớp dạng thấp hay thoái hóa khớp. Cần khẳng định rằng các bệnh lý xương khớp mạn tính đòi hỏi lộ trình điều trị phức tạp, và nghể bông chưa từng được công nhận là thuốc chữa bệnh thay thế y khoa hiện đại.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống bao nhiêu cũng được. Trong các nghiên cứu, các nhà khoa học phải chiết xuất phân đoạn với dung môi ethyl axetat hoặc ete etylic để gom lấy nồng độ flavonoid tinh khiết [2, 3]. Việc tự ý hái cây nghể bông tươi đun nước uống đậm đặc tại nhà có thể đưa vào cơ thể nhiều tạp chất không mong muốn hoặc hoạt chất chưa rõ độc tính, gây áp lực nặng nề lên gan và thận.

Ngoài ra, nhiều người thường nhầm lẫn giữa các loài thuộc chi Rau răm (Polygonum). Chẳng hạn, nghể bông (Polygonum orientale) hoàn toàn khác với nghể râm (Polygonum hydropiper) hay rau răm gai (Polygonum minus) dù chúng cùng họ và đều có chứa các nhóm phenolic, flavonoid chống oxy hóa [4, 5, 6]. Việc tự ý nhận diện cây cỏ ngoài tự nhiên rất dễ dẫn đến nhầm lẫn thảo dược nguy hại.

Những ai nên thận trọng?

Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào của nghể bông trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu khoa học hiện có hoàn toàn chỉ giới hạn trên tế bào nuôi cấy và động vật gặm nhấm thí nghiệm [1, 2, 3]. Vì thế, các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý dùng thảo mộc này dưới bất kỳ hình thức nào.

Người mắc các bệnh lý mạn tính về suy giảm chức năng gan, suy giảm chức năng thận cần hết sức cẩn trọng vì việc đào thải chuyển hóa các hợp chất phức tạp từ cây chưa được kiểm chứng.

Những bệnh nhân viêm khớp đang sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc chống đông máu không được tự ý kết hợp với nghể bông, bởi nguy cơ tương tác thuốc có thể gây xuất huyết tiêu hóa hoặc suy giảm chức năng nội tạng.

Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh không nên tự ý tìm kiếm cây nghể bông để sắc uống thay thế phác đồ điều trị của bệnh viện. Khi bị đau nhức xương khớp kéo dài hoặc sưng tấy nóng đỏ, bước đầu tiên và quan trọng nhất là đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân, từ đó bác sĩ sẽ đưa ra hướng can thiệp đúng đắn.

Nếu người bệnh muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ xương khớp từ thảo dược tự nhiên hoặc bài thuốc y học cổ truyền có thành phần nghể bông, cần:

• Lựa chọn nguồn dược liệu sạch, đã qua kiểm duyệt của cơ quan y tế, không bị nhiễm nấm mốc hoặc thuốc trừ sâu.
• Chỉ sử dụng ở lượng vừa phải, không lạm dụng uống thay nước lọc hàng ngày.
• Hỏi kỹ ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền để được tư vấn tương tác thuốc và liều lượng phù hợp với thể trạng cá nhân.
• Duy trì lối sống khoa học: tập luyện thể dục nhẹ nhàng (bơi lội, đi bộ), kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải áp lực cho sụn khớp, kết hợp chế độ ăn uống cân bằng giàu dưỡng chất.

Nghể bông thực sự là một nguồn dược liệu tự nhiên giàu flavonoid với tiềm năng kháng viêm và giảm đau khớp đáng chú ý trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, chặng đường từ ống nghiệm ra đến đời thực còn rất dài khi thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng trên người. Người bệnh cần giữ cái nhìn khoa học tỉnh táo, không tự ý dùng thảo dược truyền miệng thay thế thuốc điều trị để bảo vệ khớp xương một cách an toàn nhất.