Nhiều người truyền tai nhau rằng uống nước sắc từ cây nghể bông có thể giúp hạ đường huyết và chữa khỏi bệnh đái tháo đường. Lời đồn này khiến không ít bệnh nhân tiểu đường tìm mua dược liệu về đun uống hằng ngày với hy vọng bỏ được thuốc Tây. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của loại cây này đối với việc kiểm soát đường huyết có thực sự thần kỳ như lời đồn thổi hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là: Lời đồn uống nghể bông chữa khỏi đái tháo đường là không chính xác và chưa có căn cứ khoa học trên người. Các dữ liệu khoa học hiện nay mới chỉ ghi nhận hoạt tính ức chế men tiêu hóa đường và hạ đường huyết bước đầu từ một số cây cùng chi hoặc qua thử nghiệm trên động vật và ống nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận hiệu quả chữa bệnh nghể bông ở người.
Cơ chế ức chế men alpha-glucosidase và kiểm soát đường huyết
Để hiểu được nguồn gốc các nghiên cứu về chi thực vật này, cần nắm rõ cơ chế hấp thu đường của cơ thể. Men alpha-glucosidase nằm ở niêm mạc ruột non, giữ nhiệm vụ bẻ gãy các phân tử carbohydrate phức tạp thành đường glucose đơn để hấp thu vào máu. Khi enzym này bị ức chế, quá trình phân giải tinh bột chậm lại, giúp đường huyết sau bữa ăn không tăng vọt đột ngột.
Trong các cây thuộc chi Rau răm (Polygonum), các nhà khoa học phát hiện nhiều hợp chất tự nhiên có khả năng gắn kết và làm giảm hoạt lực của men alpha-glucosidase [1], [2]. Bên cạnh đó, tình trạng đường huyết tăng cao kéo dài sẽ sinh ra các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs), gây tổn thương mạch máu và biến chứng chuyển hóa [3]. Việc ngăn chặn các men chuyển hóa này và ức chế AGEs là hướng đi đang được quan tâm trong nghiên cứu hỗ trợ điều trị đái tháo đường [1], [3].
Các nghiên cứu nói gì về chi thực vật Polygonum?
Hiện nay, các nghiên cứu tập trung làm rõ tiềm năng chống đái tháo đường của chi Rau răm (Polygonum) chứ chưa có nghiên cứu can thiệp lâm sàng riêng lẻ trên bệnh nhân dùng nghể bông (Polygonum orientale L.). Các phát hiện nổi bật gồm:
Nghiên cứu công bố năm 2017 tiến hành phân lập hoạt chất từ rễ cây Cốt khí củ (Polygonum cuspidatum Siebold & Zucc.) [1]. Thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) cho thấy dịch chiết etyl axetat chứa các chất ức chế mạnh alpha-glucosidase gồm procyanidin B2 3,3''-O-digallate và (-)-epicatechin gallate với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) lần lượt là 0,42 +- 0,02 micromol/L và 0,48 +- 0,0004 micromol/L [1]. Nhóm chất stilbene cũng ức chế enzym này với IC50 từ 6,05 +- 0,05 đến 116,10 +- 2,04 micromol/L [1]. Ngoài ra, hợp chất (trans)-emodin-physcion bianthrone và (cis)-emodin-physcion bianthrone ức chế enzym PTP1B với IC50 lần lượt là 2,77 +- 1,23 và 7,29 +- 2,32 micromol/L, cho thấy tiềm năng làm thực phẩm chức năng hỗ trợ đái tháo đường týp 2 [1].
Năm 2024, một nghiên cứu đánh giá tác dụng hạ đái tháo đường của cây Polygonum cognatum Meisn. trên ống nghiệm và chuột cống bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin [2]. Kết quả chỉ ra dịch chiết etyl axetat và n-butanol thể hiện hoạt tính ức chế alpha-glucosidase mạnh nhất trong ống nghiệm và giảm đường huyết tốt nhất trên chuột [2]. Chuột dùng dịch chiết này còn giảm men gan AST, ALT, giảm nồng độ malondialdehyde (chất chỉ điểm oxy hóa), đồng thời tăng hoạt lực enzym chống oxy hóa glutathione và superoxide dismutase (SOD) [2]. Trong 11 hợp chất phenolic phân lập được, quercetin là chất ức chế alpha-glucosidase mạnh nhất [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 khảo sát chiết xuất Cốt khí củ (PE) trên mô hình ức chế AGEs và chuột đái tháo đường [3]. Chiết xuất PE chứa sáu hợp chất phenolic chính, dao động từ 12,36 mg/g (axit ellagic) đến 0,01 mg/g (piceid) [3]. Trong mô hình thực phẩm ẩm trung gian ở độ hoạt thủy aw 0,75, PE ức chế tới 54,2% sự tạo thành AGEs và 78,9% CML, đồng thời ức chế quá trình glycat hóa protein [3]. Trên mô hình chuột cống đái tháo đường, dịch chiết PE làm giảm nồng độ glucose máu, malondialdehyde huyết thanh, cholesterol toàn phần, triglyceride và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) [3]. Đồng thời, các men gan gồm phosphatase kiềm (ALP), GPT (ALT) và GOT (AST) cũng được cải thiện đáng kể [3].
Dữ liệu dược lý trên chính cây nghể bông (Polygonum orientale)
Đối với loài nghể bông (Polygonum orientale L.), các công bố hiện tại chưa tập trung vào thử nghiệm điều trị đái tháo đường trên người mà chủ yếu khảo sát dược động học và bảo vệ cơ quan:
Nghiên cứu năm 2020 đánh giá dược động học của bốn thành phần có hoạt tính sinh học chính gồm quercitrin, astragalin, afzelin và taxifolin trong huyết tương chuột sau khi uống chiết xuất cụm hoa nghể bông [4]. Kết quả cho thấy ở chuột bị tổn thương tái tưới máu thiếu máu cơ tim (MIRI), nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax), diện tích dưới đường cong (AUC) và thời gian lưu trú trung bình (MRT) của các chất này tăng lên, trong khi độ thanh thải (CL) giảm so với nhóm chuột mổ giả [4]. Nghiên cứu chứng minh tình trạng bệnh lý làm thay đổi rõ rệt quá trình hấp thu và chuyển hóa các hoạt chất của hoa nghể bông [4].
Năm 2017, nghiên cứu trên chuột nhắt trắng đánh giá độc tính cấp và tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất ethanol từ quả nghể bông [5]. Thử nghiệm độc tính cấp xác định liều gây chết 50% (LD50) của chiết xuất quả nghể bông đường uống vượt quá 10 g/kg ở chuột [5]. Khi chuột bị gây độc gan cấp bằng carbon tetrachloride (CCl4), liều uống nghể bông 0,5 g/kg và 1,0 g/kg trong 5 ngày liên tiếp giúp giảm đáng kể men gan AST, ALT, ALP, giảm tổn thương mô gan, giảm các chất gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và giảm malondialdehyde, đồng thời tăng cường các enzym chống oxy hóa SOD, GPx, GRd [5]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) tìm thấy các đỉnh hoạt chất gồm axit protocatechuic, taxifolin và quercetin [5].
Ngoài ra, chiết xuất etyl axetat từ nghể bông với các liều 3,75; 5,0 và 7,5 g/kg/ngày trong 12 tuần còn được ghi nhận giúp tăng mật độ khoáng xương bè lần lượt 35,03%, 38,42% và 42,02% ở chuột cống cái bị cắt buồng trứng [6].
Hiểu lầm thường gặp về nghể bông chữa đái tháo đường
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên có thể thay thế hoàn toàn insulin hay thuốc hạ đường huyết theo đơn. Đây là ngộ nhận nguy hiểm. Nghiên cứu mới chỉ ghi nhận hoạt tính ức chế men alpha-glucosidase của dịch chiết phân lập trong ống nghiệm [1], [2] và giảm đường huyết trên mô hình chuột bị tiểu đường nhân tạo [2], [3]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào trên người bệnh đái tháo đường chứng minh uống nước nghể bông có thể hạ đường huyết ổn định.
Thêm vào đó, việc suy diễn kết quả từ một loài cây trong cùng chi (như Cốt khí củ hay Polygonum cognatum) sang cây nghể bông là thiếu căn cứ khoa học vững chắc [1], [2]. Hàm lượng các chất chống oxy hóa, flavonoid hay quercetin có thể biến động rất lớn tùy bộ phận dùng, thổ nhưỡng và cách chiết xuất [2], [3], [5]. Đun sắc thủ công không thể tạo ra nồng độ hoạt chất chuẩn hóa như trong phòng thí nghiệm.
Những ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Người mắc bệnh đái tháo đường týp 1 và týp 2 đang dùng thuốc điều trị tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc của bác sĩ để chuyển sang uống nước sắc nghể bông. Việc ngưng thuốc đột ngột có thể dẫn tới tăng đường huyết cấp tính, nhiễm toan ceton hoặc hôn mê nguy hiểm tính mạng.
Hiện nay chưa có nghiên cứu về tính an toàn của nghể bông trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dù thử nghiệm trên chuột nhắt cho thấy LD50 qua đường uống của chiết xuất quả nghể bông trên 10 g/kg [5], người có bệnh lý suy giảm chức năng gan, thận mạn tính vẫn cần cẩn trọng tối đa trước các loại thảo mộc chưa rõ liều lượng độc tính trên người.
Đặc biệt, tình trạng bệnh lý nền có thể làm thay đổi hoàn toàn cách cơ thể hấp thu và chuyển hóa các hoạt chất trong nghể bông, tương tự như hiện tượng thay đổi Cmax và độ thanh thải từng thấy trên mô hình chuột bệnh tim [4]. Điều này tiềm ẩn nguy cơ tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị đang sử dụng.
Áp dụng thực tế như thế nào cho an toàn?
Đối với người bệnh muốn sử dụng thảo dược hỗ trợ, nguyên tắc quan trọng nhất là phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng. Không tự ý uống nước đun sắc thay thế nước lọc hàng ngày và không dùng với liều lượng đậm đặc kéo dài.
Nếu được bác sĩ đồng ý cho sử dụng phối hợp như một dạng nước giải khát thảo mộc hỗ trợ, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải. Quan trọng nhất, phải theo dõi chỉ số đường huyết mao mạch thường xuyên để phát hiện sớm các biến động bất thường. Khi có dấu hiệu tụt đường huyết quá mức hoặc dị ứng, rối loạn tiêu hóa, cần ngưng sử dụng ngay.
Việc kiểm soát đường huyết hiệu quả đòi hỏi sự kết hợp toàn diện giữa chế độ ăn hạn chế tinh bột tinh chế, tăng cường vận động và tuân thủ đơn thuốc y khoa. Không có một loại thảo dược đơn lẻ nào, kể cả nghể bông, có thể chữa khỏi hoàn toàn đái tháo đường.
