Khi cần một ly trà ấm làm dịu cơn đầy bụng hoặc chọn lọ tinh dầu xông mũi lúc cảm cúm, bạc hà luôn là cái tên xuất hiện đầu tiên trong tâm trí nhiều người. Dù vậy, phần lớn người tiêu dùng chỉ quen gọi chung là "bạc hà" mà không biết rằng trên thị trường dược liệu hiện nay có hai loài hoàn toàn khác biệt: bạc hà Á (tên khoa học là Mentha arvensis) và bạc hà Âu (tên khoa học là Mentha piperita).
Sự khác biệt quan trọng nhất giữa hai loài này nằm ở hàm lượng tinh dầu và tỷ lệ menthol – hoạt chất mang lại cảm giác the mát, tính kháng khuẩn cùng các ứng dụng trị liệu tiêu hóa trứ danh [1, 3]. Trong khi bạc hà Á sở hữu thế mạnh vượt trội về sản lượng tinh dầu tự nhiên lẫn độ đậm đặc của menthol phục vụ cho công nghiệp chiết xuất, thì bạc hà Âu lại đem đến hương vị cân bằng, tinh tế và dịu nhẹ hơn cho các ứng dụng y tế trực tiếp [1, 3, 5].
Hai gương mặt đại diện của họ bạc hà
Về mặt nguồn gốc thực vật học, bạc hà Âu (Mentha piperita) thực chất là một loài cây lai bất thụ tự nhiên giữa bạc hà lục (Mentha spicata) và bạc hà nước (Mentha aquatica) [1]. Cây mang bộ nhiễm sắc thể lục bội (2n = 72) và thường được trồng rộng rãi tại châu Âu cũng như Bắc Mỹ để làm trà thảo mộc, tinh dầu thơm hoặc dược phẩm hỗ trợ đường ruột [3, 5]. Trong tinh dầu của loài này, ngoài menthol còn có sự xuất hiện rõ rệt của menthone và 1,8-cineole [2].
Ngược lại, bạc hà Á (Mentha arvensis), thường được gọi là bạc hà đồng hay bạc hà Nhật Bản, nổi tiếng trong giới dược liệu nhờ chứa hàm lượng menthol tự nhiên rất cao [1]. Đây chính là loài cung cấp nguồn nguyên liệu chính cho ngành công nghiệp sản xuất menthol tự nhiên toàn cầu, phục vụ việc điều chế dầu xoa bóp, cao dán giảm đau và các loại thuốc xông mũi [1, 3]. Cả hai loài này từ lâu đã được ghi nhận trong nhiều bộ dược điển lớn như Dược điển Mỹ, Anh, Nhật Bản và châu Âu để trị liệu chứng co thắt ống mật, khó tiêu, viêm dạ dày và rối loạn tiêu hóa [1].
Cơ chế tạo nên sự chênh lệch menthol
Tại sao bạc hà Á lại tích tụ được lượng menthol dồi dào hơn bạc hà Âu? Câu trả lời nằm ở mức độ biểu hiện gen và hoạt động của các enzyme tại tuyến lông tiết (glandular trichomes) trên bề mặt lá [3]. Nghiên cứu giải mã hệ phiên mã tuyến lông tiết cho thấy có khoảng 210 bản mã gen terpene synthases (TPS) ở bạc hà Á so với 196 bản mã ở bạc hà Âu, chi phối sự đa dạng monoterpene của tinh dầu [3].
Đặc biệt, bước biến đổi cuối cùng trong con đường sinh tổng hợp menthol phụ thuộc vào enzyme (-)-menthol dehydrogenase (MD) [3]. Các nhà khoa học đã xác định và phân lập được 6 dạng đồng phân (isoforms) của enzyme này, chia đều cho hai loài [3]. Những đồng phân này có mức độ biểu hiện và động học phản ứng khác nhau [3]. Chúng đóng vai trò xúc tác hai chiều: vừa biến đổi (-)-menthone thành (-)-menthol và (+)-neomenthol, vừa có thể chuyển ngược (-)-menthol về (-)-menthone [3]. Sự khác biệt về động học và biểu hiện của các enzyme này giải thích vì sao lượng menthol ở bạc hà Á tích tụ nhiều hơn hẳn trong tự nhiên [3]. Ngoài ra, ở bạc hà Âu, hoạt động của gen menthofuran synthase (Mfs) có thể làm lệch hướng tổng hợp, tạo ra menthofuran – một thành phần không mong muốn làm giảm độ tinh khiết của menthol [4].
Bằng chứng khoa học về hàm lượng và hoạt tính
Các khảo sát thực nghiệm cung cấp số liệu rõ ràng về hàm lượng tinh dầu và dược tính giữa hai loài thảo dược này.
Nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá sự biến thiên thành phần hóa học theo mùa giữa các loài bạc hà [5]. Kết quả cho thấy trong vụ hè, hàm lượng tinh dầu của Mentha arvensis đạt mức 17,0 g/kg, vượt trội so với mức 12,2 g/kg của Mentha piperita [5]. Sang vụ đông, sản lượng của bạc hà Á giảm còn 9,20 g/kg trong khi bạc hà Âu giữ ở mức 10,5 g/kg [5]. Menthol được xác định là thành phần chính của tinh dầu cả hai loài, bên cạnh menthone [5]. Qua thử nghiệm khuếch tán đĩa thạch và vi pha loãng, tinh dầu bạc hà Á cho thấy hoạt tính kháng khuẩn trên các mầm bệnh ở người và cây trồng cũng như hoạt tính gây độc tế bào ung thư vú (MCF-7), ung thư tuyến tiền liệt (LNCaP) tốt hơn so với bạc hà Âu [5].
Một thử nghiệm năm 2016 phân tích hóa học tinh dầu chưng cất của bạc hà Âu (Mentha piperita) cho thấy thành phần menthol chiếm 46,8% và menthone chiếm 25,6% [2]. Khi phân tích khoảng không gian hơi (headspace) – yếu tố thể hiện mùi hương bay hơi khi pha trà, menthone chiếm 25,4%, 1,8-cineole chiếm 17,7% và menthol chiếm 12,1% [2]. Điều này giải thích vì sao trà bạc hà Âu mang mùi thơm thảo mộc dịu nhẹ, cân đối chứ không cay sốc nồng nặc [2].
Nhằm khắc phục nhược điểm năng suất thấp của bạc hà Âu, một nghiên cứu đột biến phóng xạ năm 2021 đã sử dụng tia gamma chiếu xạ lên mầm ngủ chủng bạc hà MPK-5 [6]. Các nhà khoa học hướng tới mục tiêu tạo ra giống đột biến kết hợp hình thái, hàm lượng tinh dầu cao của Mentha arvensis với chất lượng hương thơm của Mentha piperita [6]. Kết quả chọn lọc được hai dòng đột biến ưu tú MPK-5(1) và MPK-5(3) với năng suất dược liệu đạt 21,503 – 23,923 kg/9 m2, lượng tinh dầu 80,047 – 92,953 ml/ô, đặc biệt hàm lượng menthol đạt mức rất cao là 69,012% và 69,160%, trong khi menthofuran không mong muốn được khống chế ở mức thấp 0,531% - 1,554% [6].
Biến động menthol trước tác động môi trường
Hàm lượng menthol trong cây không phải là con số cố định mà biến đổi liên tục dưới tác động của thời tiết và đất đai [1, 4, 8]. Stress nhiệt và độ mặn gây ảnh hưởng lớn đến quá trình trao đổi chất của cây [3, 4].
Nghiên cứu năm 2023 về ảnh hưởng của độ mặn (dùng muối NaCl ở các nồng độ từ 0 đến 150 mM) trên các loài bạc hà ghi nhận stress mặn làm suy giảm sinh trưởng và năng suất tinh dầu [7]. Đáng chú ý, bạc hà Á (Mentha arvensis) bị sụt giảm tỷ lệ phần trăm tinh dầu nặng nề nhất trong số các loài được thử nghiệm [7]. Tuy nhiên, cấu trúc monoterpene của nó cho thấy sự bền bỉ: hàm lượng menthol chính không bị suy giảm mà thành phần menthone lại có xu hướng gia tăng [7]. Trong khi đó, ở bạc hà Âu, các chất như menthone, isomenthone và limonene chỉ tăng ở mức mặn nhẹ rồi giảm dần khi stress mặn tăng cao [7].
Yếu tố xuất xứ địa lý cũng làm thay đổi hoàn toàn hóa thực vật của cây. Nghiên cứu năm 2021 về tính đa hình hóa học cho thấy tinh dầu bạc hà Á tại một số khu vực châu Âu có hóa typ piperitone/myrcene hoặc carvone/limonene, trong khi các mẫu bạc hà Á tại Nam Mỹ mới chứa menthol là thành phần áp đảo [8]. Vì vậy, việc kiểm soát nguồn gốc xuất xứ và điều kiện canh tác là yếu tố tiên quyết trong y học cổ truyền và công nghiệp chiết xuất dược liệu [8].
Ứng dụng y học: Khi nào chọn Á, khi nào chọn Âu?
Nhờ đặc tính sinh hóa riêng biệt, hai loài bạc hà được phân bổ cho các mục đích trị liệu khác nhau trong y học và đời sống [1, 3]:
Bạc hà Á (Mentha arvensis) là lựa chọn hàng đầu cho công nghiệp chiết tách tinh thể menthol tinh khiết [1, 3]. Menthol nồng độ cao từ bạc hà Á được dùng để sản xuất dầu gió, cao dán giảm đau cơ xương khớp, thuốc xịt làm thông đường thở và kem bôi chống ngứa ngoài da [1, 3]. Khả năng kháng khuẩn mạnh hơn của loài này cũng biến nó thành nguyên liệu lý tưởng cho nước súc miệng diệt khuẩn hoặc dung dịch sát trùng [5].
Bạc hà Âu (Mentha piperita) lại chiếm ưu thế tuyệt đối trong chăm sóc hệ tiêu hóa [3, 5, 7]. Nhờ tỷ lệ menthol vừa phải (khoảng 46,8%) đi kèm hàm lượng menthone và 1,8-cineole hài hòa, bạc hà Âu ít gây kích ứng niêm mạc dạ dày hơn [2]. Các thử nghiệm lâm sàng và chuyên luận dược điển ủng hộ dùng bạc hà Âu điều trị đau quặn ruột, co thắt đường mật, chứng khó tiêu, đầy hơi, viêm dạ dày và viêm ruột [3, 7]. Ngoài ra, hoạt chất trong bạc hà Âu còn được ứng dụng để hỗ trợ làm dịu chứng đau nửa đầu, đau dây thần kinh và dị ứng [4].
Những hiểu lầm thường gặp về bạc hà
Nhiều người lầm tưởng rằng "loại bạc hà nào càng cay nồng, càng the buốt thì uống vào càng tốt cho tiêu hóa". Đây là quan niệm chưa chuẩn xác. Độ cay the buốt đến từ menthol nồng độ rất cao – vốn là thế mạnh của bạc hà Á [1, 3]. Dù vậy, đối với niêm mạc đường tiêu hóa đang bị viêm hoặc kích ứng, việc tiếp xúc với menthol đậm đặc dễ dẫn đến cảm giác nóng rát, trào ngược dịch vị. Bạc hà Âu với phổ tinh dầu cân bằng mới là thảo dược được khuyên dùng ưu tiên cho các chứng đau bụng và co thắt ruột [3, 5].
Một hiểu lầm khác là cho rằng lá bạc hà tự hái trong vườn luôn có cùng lượng hoạt chất quanh năm. Thực tế, mùa thu hoạch và điều kiện thời tiết làm thay đổi sâu sắc hàm lượng menthol [1, 4]. Nghiên cứu chỉ ra lượng tinh dầu lá bạc hà Á thu hoạch vào mùa hè (17,0 g/kg) cao gần gấp đôi so với mùa đông (9,20 g/kg) [5]. Do đó, dược liệu được thu hái đúng mùa nắng ấm mới bảo đảm được hiệu quả hoạt tính cao nhất [5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù là thảo dược tự nhiên lành tính, tinh dầu bạc hà chứa hàm lượng menthol đậm đặc đòi hỏi sự cẩn trọng nhất định đối với một số nhóm đối tượng:
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Tuyệt đối không bôi tinh dầu bạc hà (đặc biệt là bạc hà Á giàu menthol) trực tiếp lên mũi, thái dương hoặc ngực của trẻ nhỏ. Menthol nồng độ cao có thể kích thích mạnh các thụ thể cảm giác, dẫn đến co thắt thanh quản đột ngột hoặc ngừng thở phản xạ.
- Người bị trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Tinh dầu bạc hà làm giãn cơ thắt thực quản dưới, khiến dịch vị acid dễ trào ngược lên họng hơn, làm nặng thêm cảm giác ợ chua, nóng rát vùng ngực.
- Bệnh nhân sỏi mật hoặc tắc nghẽn ống mật: Tinh dầu bạc hà kích thích tiết và co thắt đường mật; người đang có sỏi mật lớn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng [1].
- Người có cơ địa dị ứng tinh dầu: Menthol và các monoterpene bay hơi có thể gây viêm da tiếp xúc hoặc kích ứng niêm mạc ở người nhạy cảm.
Gợi ý áp dụng an toàn và hiệu quả
Để khai thác tối đa lợi ích y học của hai loài bạc hà, người tiêu dùng có thể linh hoạt ứng dụng tùy theo mục đích sức khỏe:
- Khi cần làm dịu tiêu hóa, giảm đầy bụng, khó tiêu: Nên chọn lá bạc hà Âu (Mentha piperita) khô hoặc tươi để hãm trà [3, 5]. Dùng khoảng 1,5 - 3 g lá khô hãm với 150 ml nước sôi trong 10 phút, đậy kín nắp để tránh bay hơi các monoterpene quý [2]. Uống từng ngụm ấm sau bữa ăn khoảng 30 phút.
- Khi cần giảm đau cơ, thông mũi hoặc diệt khuẩn vòm họng: Chọn các chế phẩm dầu xoa bóp, cao xoa chứa chiết xuất bạc hà Á (Mentha arvensis) [1, 3]. Khi dùng tinh dầu nguyên chất để xông phòng hoặc xông mũi, chỉ cần nhỏ 1 - 2 giọt vào bát nước nóng, nhắm mắt và hít thở nhẹ nhàng để tránh cay mắt do menthol bay hơi.
- Không uống trực tiếp tinh dầu nguyên chất chưa pha loãng, và luôn hỏi ý kiến bác sĩ nếu đang điều trị bệnh lý mạn tính hoặc dùng thuốc theo đơn.
Hiểu rõ sự khác biệt giữa bạc hà Á với hàm lượng menthol dồi dào chuyên dùng cho ngoài da, sát khuẩn, và bạc hà Âu dịu nhẹ, chuyên biệt cho đường tiêu hóa sẽ giúp mỗi gia đình trở thành người dùng thông thái, lựa chọn đúng dược liệu để nâng niu sức khỏe một cách an toàn và bền vững nhất [1, 3, 5].
