Hoạt chất trong riềng rừng: Bằng chứng kháng viêm đến đâu?

Riềng rừng từ lâu đã quen thuộc trong bữa ăn và các bài thuốc dân gian ở khu vực Đông Nam Á ^[1]. Nhiều người thường truyền tai nhau rằng loại củ gia vị cay nồng này có thể chữa lành các chứng sưng đau, viêm nhiễm mãn tính. Điều này khiến không ít người tìm mua các sản phẩm chiết xuất từ riềng rừng để tự điều trị các vấn đề viêm nhiễm trong cơ thể.

Thực tế, riềng rừng có chứa hoạt chất 1'-acetoxychavicol acetate (ACA) với tiềm năng kháng viêm rất đáng chú ý ^[1]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật, chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người để khẳng định khả năng trị bệnh [1, 5].

Riềng rừng và hoạt chất 1'-acetoxychavicol acetate (ACA)

Riềng rừng, có tên khoa học là Alpinia conchigera Griff., thuộc họ Gừng (Zingiberaceae), là loại cây thân thảo cao từ 2 đến 5 feet mọc phổ biến ở vùng nhiệt đới châu Á [2, 4]. Trong ẩm thực và y học cổ truyền, thân rễ của loài cây này thường được dùng làm gia vị và hỗ trợ điều trị các bệnh về da ^[2]. Hoạt chất chính tạo nên giá trị sinh học đặc biệt của riềng rừng là 1'-acetoxychavicol acetate, viết tắt là ACA [1, 2].

Bên cạnh Alpinia conchigera, ACA còn được tìm thấy trong thân rễ và hạt của loài Alpinia galanga ^[1]. Hoạt chất này thuộc nhóm phenylpropanoid, sở hữu cấu trúc hóa học đặc thù với nhóm acetyl ở vị trí 1', nhóm acetyl ở vị trí 4 và một liên kết đôi chưa bão hòa giữa vị trí 2' và 3' [1, 2]. Các nhà khoa học nhận thấy chính các yếu tố cấu trúc này quy định khả năng hoạt động dược lý đa dạng của ACA ^[1].

Dưới góc độ phân tử, ACA được ghi nhận có khả năng kích hoạt enzyme AMPK (AMP-activated protein kinase) ^[1]. Enzyme này đóng vai trò trung tâm trong việc điều hòa các con đường truyền tín hiệu nội bào, liên quan mật thiết đến việc ngăn ngừa các bệnh lý nguy hiểm như ung thư, béo phì, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu và thoái hóa thần kinh ^[1].

Cơ chế kháng viêm của ACA trong tế bào

Phản ứng viêm xảy ra khi hệ miễn dịch phát hiện các tác nhân gây hại như vi khuẩn, độc tố hoặc tổn thương mô. Tuy nhiên, nếu phản ứng viêm diễn ra quá mức, các tế bào khỏe mạnh cũng sẽ bị tổn thương nghiêm trọng. Hoạt chất ACA can thiệp vào nhiều chốt chặn quan trọng của chuỗi phản ứng viêm này trong các mô hình tế bào [6, 7].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 chỉ ra rằng ACA ức chế phức hợp đa protein mang tên thể viêm NLRP3 (NLRP3 inflammasome) ^[3]. Bình thường, khi gặp các tác nhân kích thích, thể viêm NLRP3 sẽ kích hoạt enzym Caspase-1, dẫn đến việc sản sinh ồ ạt cytokine gây viêm IL-1beta và kích hoạt hiện tượng chết tế bào theo kiểu pyroptosis ^[3]. ACA ngăn chặn quá trình này bằng cách giảm sinh các gốc oxy hóa tự do từ ty thể (mitochondrial ROS) và ngăn phóng thích DNA ty thể bị oxy hóa ^[3].

Ngoài ra, một nghiên cứu vào năm 2022 ghi nhận ACA còn tác động mạnh lên con đường thụ thể Toll-like 4 (TLR4) ^[4]. Khi tế bào miễn dịch tiếp xúc với độc tố lipopolysaccharide từ vi khuẩn gram âm, ACA làm giảm biểu hiện và quá trình sản xuất các chất trung gian gây viêm mạnh như interleukin 6 (IL-6) và TNF-alpha ^[4]. Hoạt chất này cũng làm suy yếu sự hoạt hóa của các yếu tố dẫn truyền tín hiệu viêm chính là NF-kappaB, MAP kinase và IRF3 ^[4].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu nói gì?

Cho đến nay, các dữ liệu về đặc tính kháng viêm của ACA và riềng rừng chủ yếu được xây dựng qua các mô hình thực nghiệm khép kín. Các công trình tiêu biểu bao gồm:

Nghiên cứu năm 2021 thử nghiệm trên đại thực bào tủy xương chuột và dòng tế bào đơn nhân THP-1 của người ^[3]. Kết quả cho thấy ACA ức chế sự kích hoạt Caspase-1 và ức chế tạo ra IL-1beta khi tế bào bị kích thích bởi nigericin, tinh thể monosodium urate (MSU) và ATP ^[3]. Hoạt chất cũng ngăn sự kết tụ của protein tiếp hợp ASC và ngăn cắt phân tử Gasdermin D ^[3]. Trên chuột sống, ACA ngăn chặn thể viêm NLRP3, giảm sưng viêm màng bụng do tinh thể MSU và giảm viêm đại tràng do dextran sodium sulfate ^[3]. Giới hạn là thử nghiệm chỉ thực hiện trên tế bào cô lập và chuột, chưa xác định liều dùng an toàn ở người.

Nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên tế bào đại thực bào và mô hình chuột bị kích ứng bởi lipopolysaccharide ^[4]. Chuột thử nghiệm được gây viêm phổi và sốc nhiễm trùng bằng độc tố vi khuẩn ^[4]. Khi dùng ACA, chuột có tỷ lệ sống sót cao hơn và tình trạng tổn thương viêm tại phổi thuyên giảm đáng kể ^[4]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ tập trung vào đáp ứng miễn dịch cấp tính trên động vật gặm nhấm, chưa phản ánh được các bệnh viêm mạn tính ở người.

Nghiên cứu năm 2009 đánh giá cao chiết cồn từ lá cây riềng rừng Alpinia conchigera trên các mô hình động vật ^[5]. Thử nghiệm dùng nghiệm pháp gây đau quặn bụng bằng axit axetic, nghiệm pháp tấm nóng, nghiệm pháp formalin và thử nghiệm gây phù bàn chân chuột bằng carrageenan ^[5]. Cao chiết lá ở các liều 30, 100 và 300 mg/kg tiêm màng bụng cho thấy hiệu quả giảm đau và chống phù nề phụ thuộc vào liều lượng ^[5]. Hiệu quả giảm đau bị đảo ngược khi dùng naloxone, gợi ý cơ chế thông qua hệ thống thụ thể opioid ^[5]. Giới hạn lớn là nghiên cứu dùng dịch chiết thô từ lá chứ không phải ACA tinh khiết từ củ, đồng thời dùng đường tiêm màng bụng vốn không áp dụng trong đời sống.

Ngoài hoạt tính kháng viêm, các nghiên cứu năm 2010 và 2020 còn ghi nhận ACA có khả năng gây độc chọn lọc và kích hoạt chu trình chết tế bào tự nhiên (apoptosis) trên 5 dòng tế bào khối u người ở nồng độ 40,0 microM sau 30 giờ ^[6]. Đồng thời, ACA chiết từ thân rễ riềng rừng cho thấy khả năng ức chế vi khuẩn tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 0,5 mg/mL ^[2].

Lợi ích ghi nhận và khoảng trống lâm sàng

Các thử nghiệm trong ống nghiệm và trên mô hình động vật đều thống nhất rằng ACA sở hữu nhiều hoạt tính sinh học giá trị: từ kháng viêm, kháng khuẩn, chống dị ứng cho đến ức chế tế bào ung thư [1, 2, 4]. Việc ACA tác động trúng đích vào các thụ thể viêm và enzym AMPK mở ra hy vọng lớn cho các liệu pháp điều trị tương lai [1, 6, 7].

Tuy nhiên, khoảng cách từ đĩa nuôi cấy tế bào đến cơ thể con người là rất xa. Một tổng quan khoa học năm 2023 nhấn mạnh rằng việc sử dụng các loài Zingiber và Alpinia trong y học dân gian vẫn chưa được hỗ trợ đầy đủ bởi các nghiên cứu khoa học xác đáng ^[7]. Hầu hết các dữ liệu mới chỉ dừng ở mức tiền lâm sàng ^[7].

Hiện nay hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để xác nhận liều lượng hiệu quả, độ an toàn hay khả năng sinh khả dụng của ACA [1, 5]. Cơ thể người hấp thu, chuyển hóa và đào thải chất này như thế nào vẫn là câu hỏi cần nhiều nghiên cứu chuyên sâu giải đáp ^[7].

Hiểu lầm thường gặp về củ riềng rừng

Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng tác dụng của hoạt chất ACA tinh khiết với việc ăn củ riềng rừng tươi. Trong các thí nghiệm, các nhà khoa học sử dụng ACA nồng độ cao đã qua tinh chế phức tạp [2, 6]. Hàm lượng hoạt chất tự nhiên trong một nhánh củ tươi có thể thay đổi tùy điều kiện thổ nhưỡng và thấp hơn rất nhiều so với liều tạo ra hiệu ứng sinh học trong ống nghiệm ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là coi riềng rừng như thảo dược "chữa bách bệnh" có thể thay thế thuốc kháng sinh hay thuốc chống viêm kê đơn. Dù ACA có khả năng kháng tụ cầu vàng MRSA và giảm viêm trên chuột, việc tự ý bỏ thuốc điều trị để dùng riềng rừng có thể khiến bệnh nhiễm trùng hoặc phản ứng viêm bùng phát nguy hiểm [2, 6, 7].

Cảnh báo tương tác thuốc và ai nên thận trọng

Dù là gia vị quen thuộc, việc sử dụng các sản phẩm chiết xuất đậm đặc từ riềng rừng tiềm ẩn rủi ro tương tác thuốc nghiêm trọng.

Một nghiên cứu năm 2017 đã kiểm tra tác động của dịch chiết rễ Alpinia conchigera và hoạt chất ACA lên 9 enzym chuyển hóa thuốc cytochrome P450 (CYP) ở người ^[8]. Kết quả cho thấy ACA ức chế cạnh tranh vừa phải đối với enzym CYP1A2 (IC50 = 4,50 microM) và CYP3A4 (IC50 = 9,50 microM) ^[8]. Đồng thời, ACA gây ức chế hỗn hợp theo cơ chế phụ thuộc thời gian đối với CYP2D6 (IC50 = 7,50 microM) ^[8]. Trong khi đó, dịch chiết thô từ thân rễ riềng rừng cũng ức chế vừa phải CYP3A4 với giá trị IC50 là 6,76 microg/ml ^[8].

Enzym CYP3A4 và CYP2D6 tham gia chuyển hóa phần lớn các loại thuốc điều trị hiện nay trên thị trường ^[8]. Khi các enzym này bị ức chế, nồng độ thuốc trong máu có thể tăng vọt bất thường, dẫn đến ngộ độc hoặc gây ra tác dụng phụ khó lường ^[8]. Ngược lại, nếu làm giảm chuyển hóa, hiệu quả lâm sàng của thuốc sẽ bị sụt giảm ^[8].

Do đó, những người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính (thuốc tim mạch, huyết áp, chống đông máu, thuốc chống trầm cảm) bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm bổ sung từ riềng rừng ^[8]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng cần thận trọng tuyệt đối vì hiện chưa có bất kỳ dữ liệu nghiên cứu lâm sàng nào về độ an toàn của ACA trên các nhóm đối tượng này.

Cách áp dụng thực tế an toàn

Trong đời sống hàng ngày, người tiêu dùng hoàn toàn có thể sử dụng riềng rừng như một loại gia vị truyền thống để tăng hương vị cho món ăn [1, 2]. Thân rễ riềng rừng thái lát hoặc giã nhỏ có thể dùng để ướp thịt, cá hoặc thêm vào các món kho, món xúp nhằm khử mùi tanh và kích thích tiêu hóa ^[1].

Nên sử dụng riềng rừng ở dạng thực phẩm tươi với lượng vừa phải trong chế độ ăn uống cân bằng. Không nên tự ý đun nấu các bài thuốc cô đặc với liều lượng lớn, và không tự ý uống bột riềng rừng số lượng nhiều dài ngày khi chưa có chỉ định y khoa ^[7]. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm chiết xuất cô đặc để hỗ trợ sức khỏe, người bệnh cần tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để phòng ngừa nguy cơ tương tác thuốc bất lợi ^[8].

Tóm lại, hoạt chất ACA trong củ riềng rừng là hợp chất tự nhiên đầy tiềm năng với cơ chế kháng viêm đã được ghi nhận rõ nét ở cấp độ tế bào và động vật [1, 6, 7]. Dẫu vậy, thảo dược này chưa thể thay thế cho các biện pháp y tế tiêu chuẩn do thiếu vắng bằng chứng lâm sàng trên người [1, 5]. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng và tuân thủ phác đồ y khoa vẫn là chìa khóa hàng đầu để kiểm soát các phản ứng viêm trong cơ thể.