Dân gian lưu truyền nhiều bài thuốc từ cóc để bồi bổ hoặc trị bệnh hiểm nghèo. Gần đây, thông tin nọc cóc diệt tế bào ung thư lan truyền mạnh, khiến nhiều người nuôi hy vọng. Liệu khoa học thực sự đã tìm ra lời giải cho căn bệnh này từ loài vật mang độc tính chết người?

Câu trả lời ngắn gọn: Các hoạt chất chiết xuất từ nọc cóc chỉ mới cho thấy tiềm năng tiêu diệt tế bào ung thư trong ống nghiệm và trên mô hình chuột. Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc điều trị cho người còn rất xa, tuyệt đối không thể tự ý dùng cóc để chữa bệnh.

Hoạt chất từ cóc tác động tới tế bào ung thư thế nào?

Nọc cóc (thiềm tô hay chansu) là dịch tiết làm khô từ da hoặc tuyến mang tai của các loài cóc như Bufo bufo gargarizans hay Bufo melanostictus [2, 4, 7]. Dược liệu này chứa nhóm bufadienolide, tiêu biểu là bufalin và cinobufagin [2, 8].

Các nghiên cứu chỉ ra rằng những chất này tác động lên nhiều cơ chế sinh học của khối u [2, 7]. Chúng có khả năng kích hoạt phản ứng tự hủy (apoptosis), chặn chu kỳ phân chia tế bào, ức chế hình thành mạch máu nuôi u và giảm tình trạng kháng thuốc [2, 5].

Ngoài ra, bufalin còn tác động tới vi môi trường khối u [1]. Chất này can thiệp vào các tế bào miễn dịch và nguyên bào sợi xung quanh, cản trở tín hiệu hỗ trợ khối u phát triển và lan rộng [1, 3].

Chi tiết các bằng chứng từ phòng thí nghiệm

Bằng chứng khoa học về cinobufagin và bufalin chủ yếu dừng lại ở cấp độ tế bào nuôi cấy (in vitro) và mô hình động vật ghép khối u (in vivo). Từng nghiên cứu cụ thể đã ghi nhận những cơ chế chi tiết:

Nghiên cứu công bố năm 2021 về độc tính chọn lọc của cinobufagin khảo sát trên nhiều dòng tế bào ung thư và tế bào lành [2]. Phương pháp sử dụng gồm đo gốc oxy hóa phản ứng (ROS), nhuộm huỳnh quang, điện di gel tế bào đơn (comet assay) và đo chu kỳ tế bào bằng flow cytometry [2]. Kết quả cho thấy cinobufagin ở liều dưới mức gây chết tế bào thông thường (sublethal) đã làm tăng vọt lượng ROS nội bào, kích hoạt phản ứng tổn thương DNA, khiến tế bào ung thư ngừng chu kỳ ở pha G2/M và kích hoạt apoptosis, trong khi ít ảnh hưởng tế bào lành [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ dừng ở mức tế bào nuôi cấy, chưa đánh giá trên sinh vật sống [2].

Năm 2013, một nghiên cứu in vitro trên dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt người PC-3 đã làm rõ cơ chế của bufalin [3]. Sử dụng kỹ thuật flow cytometry, Western blot và qRT-PCR, nhóm nghiên cứu phát hiện bufalin làm tăng biểu hiện của microRNA miR-181a [3]. MiR-181a ức chế biểu hiện của gen BCL-2 và kích hoạt enzyme caspase-3, dẫn đến kích hoạt quá trình tự chết của tế bào PC-3 [3]. Khi dùng chất ức chế miR-181a, hiện tượng tự hủy tế bào bị suy giảm rõ rệt [3].

Trên ung thư đại trực tràng, một nghiên cứu in vivo năm 2015 đã cấy ghép chỉnh vị tế bào HCT116 trên chuột [4]. Kết quả phân tích hóa mô miễn dịch cho thấy bufalin liều 1,0 mg/kg và 1,5 mg/kg làm tăng biểu hiện gen Bad và PTEN (P < 0,05), đồng thời giảm đáng kể mức p-AKT so với nhóm đối chứng (P < 0,05) [4]. Ở liều thấp 0,5 mg/kg, mức p-AKT có giảm nhưng chưa đạt ý nghĩa thống kê [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận bufalin làm giảm khả năng sống của tế bào HCT116 và SW620 theo thời gian và liều lượng [4].

Về vi môi trường khối u, nghiên cứu năm 2023 phân lập nguyên bào sợi liên kết ung thư (CAFs) từ mô bệnh phẩm phẫu thuật của bệnh nhân ung thư đại trực tràng [5]. Nghiên cứu cho thấy CAFs thúc đẩy tế bào ung thư xâm lấn thông qua con đường STAT3 [5]. Bufalin đã đảo ngược quá trình xâm lấn và di căn do CAFs thúc đẩy bằng cách ức chế chuỗi tín hiệu STAT3 [5].

Nghiên cứu năm 2021 và 2025 tập trung vào hiện tượng kháng hóa chất ở ung thư đại trực tràng [1, 5]. Năm 2021, các thử nghiệm chỉ ra bufalin làm giảm sự phân cực của đại thực bào M2 do tế bào kháng thuốc kích thích cả in vitro và in vivo, thông qua việc tác động protein SRC-3 để giảm giải phóng MIF [6]. Đến năm 2025, thử nghiệm trên chuột và tế bào chứng minh bufalin nhắm vào trục SRC-3/c-Myc để ức chế chuyển dạng biểu mô - trung mô (EMT) và tạo mạch, đồng thời bufalin và dạng chế phẩm cinobufacini làm giảm di căn gan [7].

Năm 2019, nghiên cứu trên tế bào u nguyên bào đệm người (glioblastoma) và mô hình chuột ghép khối u cho thấy bufalin kích thích stress oxy hóa, gây tổn thương DNA và kích hoạt tín hiệu p53 phụ thuộc tiểu đơn vị alpha1 bơm natri (ATP1A1), qua đó ức chế khối u phát triển [8].

Bằng chứng nói lên điều gì và giới hạn ở đâu?

Các kết quả thử nghiệm cho thấy cinobufagin và bufalin tác động lên nhiều đích phân tử như STAT3, SRC-3, PTEN/AKT hay thụ thể ATP1A1 [1, 3, 4, 6]. Bufalin còn làm gián đoạn chu kỳ tế bào ở nhiều pha khác nhau: pha M ở ung thư dạ dày, pha G1 ở ung thư phổi không tế bào nhỏ A549, hay pha G2/M ở tế bào bạch cầu [4].

Tại Trung Quốc, chế phẩm tiêm cinobufacini (chiết xuất từ nọc và da cóc chứa hoạt chất chính là bufalin) đã được dùng trên lâm sàng để hỗ trợ điều trị ung thư gan, phổi, đại trực tràng và phối hợp thuốc hóa trị như oxaliplatin [1, 4].

Tuy nhiên, khoảng trống y khoa còn rất lớn [1]. Phần lớn dữ liệu mới chỉ ghi nhận trên đĩa thí nghiệm hoặc chuột cống, chuột nhắt [1]. Các nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao trên người vẫn còn thiếu hụt nghiêm trọng [1]. Hơn nữa, việc tế bào ung thư chết trong ống nghiệm khác hoàn toàn với phản ứng phức tạp trong cơ thể con người.

Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt chất tinh khiết trong phòng thí nghiệm với việc ăn thịt cóc hoặc dùng nọc cóc sống. Hoạt chất bufalin hay cinobufagin chỉ phát huy tác dụng khi được chiết tách, chuẩn hóa liều lượng chuẩn xác đến từng miligram [4, 8].

Nhiều người tin rằng ăn cháo cóc, nuốt mật cóc hoặc đắp da cóc có thể chữa khỏi ung thư. Đây là quan niệm sai lầm, tiềm ẩn nguy cơ tử vong nhanh chóng trước khi ung thư kịp tiến triển.

Ngoài ra, việc tự ý bỏ phác đồ điều trị chuẩn (phẫu thuật, hóa trị, xạ trị) để chạy theo các bài thuốc dân gian truyền miệng sẽ đánh mất thời điểm vàng điều trị của người bệnh.

Độc tính chết người: Ai cần tuyệt đối tránh xa?

Nọc cóc chứa bufadienolide, hợp chất có cấu trúc và dược lý tương tự glycoside trợ tim [6, 7]. Khi vào cơ thể người ở dạng thô không kiểm soát, các chất này gây rối loạn nhịp tim ác tính, trụy mạch và tử vong nhanh chóng.

Thịt cóc nếu không được chế biến cẩn thận rất dễ nhiễm nọc từ da, gan, mật và trứng cóc. Người bị ngộ độc có biểu hiện buồn nôn, tiêu chảy, tê môi lưỡi, chậm nhịp tim, rung thất và ngừng thở.

Những đối tượng tuyệt đối không được tiếp xúc hay tự ý dùng các bài thuốc nọc cóc gồm:

  • Bệnh nhân ung thư đang hóa trị, xạ trị hoặc suy kiệt cơ thể.
  • Người có tiền sử bệnh tim mạch, suy tim, rối loạn dẫn truyền tim.
  • Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú.
  • Người có bệnh lý nền về gan, suy thận.

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh và gia đình cần tỉnh táo trước các quảng cáo về bài thuốc gia truyền từ nọc cóc. Không tự ý mua, bào chế, hay sử dụng các bộ phận của cóc dưới mọi hình thức để làm thuốc uống hay thuốc bôi.

Nếu quan tâm đến các loại thuốc hoặc dịch tiêm chiết xuất từ dược liệu có chứa thành phần nguồn gốc từ cóc, người bệnh bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu đang trực tiếp điều trị.

Hãy tuân thủ chế độ dinh dưỡng lành mạnh, ăn chín uống sôi, bổ sung đầy đủ năng lượng và duy trì các biện pháp điều trị y khoa chính thống đã được khoa học chứng minh hiệu quả.

Nghiên cứu về hoạt chất từ nọc cóc mở ra hướng đi mới đầy hứa hẹn cho ngành dược lý ung thư trong tương lai [1]. Dù vậy, các chất này hiện mới ở giai đoạn tiền lâm sàng và cần nhiều thử nghiệm khắt khe trước khi được công nhận [1]. Người bệnh không nên tự biến mình thành đối tượng thử nghiệm trước ranh giới mong manh giữa thuốc và chất độc.