Hợp chất pyrrolizidine alkaloid trong bầu đất lá mác: Có đáng lo cho gan?

Nhiều người Việt có thói quen hái các loại cây cỏ quanh vườn để nấu canh thanh nhiệt hoặc sắc uống trị bệnh mỗi ngày. Bầu đất lá mác (thuộc chi Gynura, họ Cúc Asteraceae) cũng là một trong những loại rau dại thường xuất hiện trong bữa cơm gia đình hoặc các bài thuốc truyền miệng. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng việc sử dụng tùy tiện loài cây này lại tiềm ẩn nguy cơ gây tổn hại nghiêm trọng cho gan.

Liệu các hợp chất pyrrolizidine alkaloid có trong bầu đất lá mác có thực sự đáng lo ngại cho sức khỏe lá gan hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là có; hoạt chất này có độc tính rất mạnh trên mô gan và có thể dẫn đến những tổn thương vĩnh viễn nếu sử dụng không kiểm soát.

Hiểu về pyrrolizidine alkaloid và độc tính tế bào gan

Pyrrolizidine alkaloid (gọi tắt là PA) là nhóm hợp chất tự nhiên độc hại tồn tại phổ biến ở nhiều loài thực vật trên thế giới, đặc biệt là các cây thuộc họ Cúc ^[1]. Trong tự nhiên, PA hoạt động như một cơ chế tự vệ của thực vật nhằm chống lại sâu bọ và các loài động vật ăn cỏ. Tuy nhiên, đối với con người và động vật có vú, PA là những hóa chất tự nhiên có độc tính rất cao với gan, có thể gây ra các biến chứng cấp tính và mạn tính không thể phục hồi ^[2].

Độc tính nguy hiểm nhất mà PA gây ra cho cơ thể con người là hội chứng tắc nghẽn xoang gan (hepatic sinusoidal obstruction syndrome - HSOS) ^[1]. Bệnh lý này gây bít tắc các mạch máu nhỏ bên trong gan, làm suy giảm tuần hoàn nuôi dưỡng mô gan, dẫn đến ứ máu, sưng gan, cổ trướng và cuối cùng là suy gan. Không chỉ các alkaloid tự do, dạng oxy hóa của chúng là PA N-oxide cũng đồng thời xuất hiện trong thực vật với hàm lượng biến thiên, thậm chí có lúc cao hơn cả lượng PA ban đầu ^[1].

Các nghiên cứu khoa học xác nhận rằng dạng PA N-oxide sau khi đi vào cơ thể sẽ được chuyển hóa sinh học trở lại thành các PA tương ứng, gây độc tính tương tự nhưng ở mức độ nhẹ hơn dạng PA nguyên bản ^[1]. Điều này cho thấy dù PA tồn tại ở bất kỳ dạng dẫn xuất nào trong thảo mộc, nguy cơ gây tổn hại cho tế bào gan vẫn luôn hiện hữu.

Cơ chế chuyển hóa gây hoại tử gan diễn ra như thế nào?

Bản thân các pyrrolizidine alkaloid khi vừa được hấp thu qua đường tiêu hóa chưa thể hiện ngay độc tính trực tiếp. Thay vào đó, chúng bắt buộc phải trải qua quá trình hoạt hóa sinh học tại gan để biến đổi thành các dẫn xuất dehydro-PA có hoạt tính cao ^[3]. Gan đóng vai trò là cơ quan chủ chốt đảm nhận quá trình hoạt hóa chuyển hóa này ^[3].

Khi các phân tử dehydro-PA được tạo ra tại gan, chúng nhanh chóng liên kết cộng hóa trị với các protein tế bào để hình thành các phức hợp pyrrole-protein [3, 4]. Sự gắn kết bất thường này làm biến dạng chức năng protein nội bào, kích hoạt phản ứng phá hủy cấu trúc tế bào gan và gây chết tế bào theo chương trình. Quá trình này không chỉ làm tổn thương các tế bào nhu mô gan mà còn làm mất đi các tế bào nội mô lót trong lòng xoang gan ^[4].

Khi nghiên cứu về độc tính của các PA, các nhà khoa học còn phát hiện ra rằng các dẫn xuất dehydro-PA hình thành từ gan có thể di chuyển vào phổi, liên kết với protein tại đây và gây độc cho mô phổi ^[3]. Điều này minh chứng rằng sự tích tụ của các hợp chất này có thể kéo theo các biến chứng toàn thân ngoài gan nếu hấp thu lượng lớn.

Các nghiên cứu độc chất trên chi Bầu đất (Gynura)

Nhiều nghiên cứu chuyên sâu đã được thực hiện để làm rõ mức độ hiện diện và độc tính của PA trong các cây họ Cúc thuộc chi Bầu đất (Gynura).

Nghiên cứu công bố năm 2017 đã thu thập 8 mẫu cây thuộc chi Bầu đất gồm Gynura bicolor và Gynura divaricata từ 5 địa điểm khác nhau tại Trung Quốc để đánh giá thành phần PA bằng phương pháp phổ ký UPLC/MS/MS và sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC ^[5]. Kết quả phân tích ghi nhận các dạng PA phân bố rộng khắp trong các mẫu thu thập ^[5]. Thử nghiệm độc tính di truyền Vitotox không phát hiện tác động gây độc gen đáng kể qua dải nồng độ thử nghiệm ^[5]. Tuy nhiên, thử nghiệm độc tính trên dòng tế bào gan người HepG2 cho thấy dịch chiết cây thu thập từ Giang Tô có biểu hiện độc tế bào yếu ở nồng độ 100 mg/ml ^[5]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng việc sử dụng các loài thực vật thuộc chi Gynura đòi hỏi sự thận trọng lớn ^[5].

Một nghiên cứu khác vào năm 2014 tập trung phân tích cây Gynura japonica (một đại diện nổi bật của chi Bầu đất) đã xác định được 12 hợp chất PA, gồm 6 cặp đồng phân cis/trans, nhờ kỹ thuật sắc ký lỏng ghép đầu dò khối phổ ^[2]. Từ rễ loài cây này, nhóm nghiên cứu đã tinh sạch thành công 5 alkaloid riêng lẻ gồm (E)-seneciphylline, seneciphylline, integerrimine, senecionine và seneciphyllinine ^[2]. Đây đều là các PA điển hình có độc tính gan cao và làm tiền đề cho việc đánh giá nguy cơ lâm sàng ^[2].

Đặc biệt, nghiên cứu năm 2017 đã cung cấp bằng chứng thực tế khi xác định PA N-oxide là dạng chiếm ưu thế trong 18 mẫu thảo mộc Gynura segetum thu thập từ các bệnh nhân bị tổn thương gan ^[1]. Nghiên cứu lần đầu tiên ghi nhận PA N-oxide gây hội chứng tắc xoang gan (HSOS) trên người ^[1]. Độc tính này được xác nhận lại trên chuột khi cho uống dịch chiết chứa 170 micromol PA N-oxides/kg/thể trọng mỗi ngày ^[1]. Nghiên cứu dược động học với liều đơn senecionine N-oxide (55 micromol/kg) trên chuột cống cho thấy chất này được biến đổi sinh học thành PA rồi hoạt hóa thành phức hợp pyrrole-protein gây bệnh ^[1].

Nghiên cứu năm 2024 khảo sát tác động của nước sắc Gynura japonica trên chuột cống Sprague-Dawley và tế bào gan chuột (BRL) ^[6]. Kết quả cho thấy dịch sắc gây tổn thương gan, biến đổi chỉ số chức năng gan huyết thanh và mô bệnh học ở chuột ^[6]. Trên tế bào BRL, dịch sắc kích hoạt quá trình chết tế bào (apoptosis) từ giai đoạn giữa đến muộn và gây hoại tử, làm biến dạng cấu trúc vi thể ty thể cũng như sụt giảm điện thế màng ty thể ^[6].

Nghiên cứu chuyển hóa năm 2018 trên chuột cống được cho dùng nước sắc Gynura segetum liên tục ở ba mức liều 3,75 g/kg, 7,5 g/kg và 15 g/kg ghi nhận độc tính gan tăng dần theo liều lượng ^[7]. Phân tích mẫu huyết tương và nước tiểu phát hiện 18 chất chuyển hóa khác biệt, trong đó 10 chất tham gia trực tiếp vào chuyển hóa axit amin, lipid và năng lượng, khẳng định tổn thương chuyển hóa sâu sắc do cây gây ra ^[7].

Nguy cơ tổn thương cơ quan ngoài gan

Mặc dù gan là cơ quan đầu tiên tiếp nhận và chịu ảnh hưởng trực tiếp, độc tính của PA không chỉ dừng lại ở mô gan. Khi các phân tử dehydro-PA độc hại được chuyển hóa tại gan thoát vào tuần hoàn chung, chúng có thể phân tán sang các cơ quan lân cận.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã so sánh khả năng hoạt hóa chuyển hóa của bốn PA đại diện gồm monocrotaline, retrorsine, riddelliine và clivorine bằng phân đoạn S9 gan và phổi của chuột cống ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tất cả các PA đều tạo phức hợp pyrrole-protein mạnh mẽ trong dịch gan S9 nhưng không đáng kể trong dịch phổi S9, chứng minh gan là nơi duy nhất hoạt hóa chất độc ^[3].

Tuy nhiên, khi cho chuột uống liều độc 0,2 mmol/kg của bốn loại PA trên cùng hai loại PA khác chiết xuất từ Gynura segetum, toàn bộ sáu hợp chất này đều kích hoạt độc tính trên phổi trong vòng 48 giờ ^[3]. Điều này minh chứng rằng độc tính ở phổi là một hiện tượng phổ biến do các dehydro-PA từ gan di chuyển đến phổi tạo phức hợp gây hại ^[3].

Hiểu lầm thường gặp về rau dại và thảo mộc trị bệnh

Nhiều người mặc định rằng thảo mộc tự nhiên hoặc các loại rau rừng hái ngoài thiên nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều càng có lợi để "mát gan", giải độc. Đây là một quan niệm sai lầm rất nguy hiểm. Các hợp chất pyrrolizidine alkaloid hoàn toàn không màu, không mùi vị cảnh báo rõ rệt và không bị triệt tiêu hoàn toàn qua các cách chế biến nấu nướng thông thường.

Bên cạnh đó, việc nhận dạng nhầm lẫn giữa các loài cây là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến ngộ độc. Cây thuộc chi Gynura rất dễ bị nhầm lẫn với các thảo mộc không chứa PA như Thổ tam thất (Sedum aizoon) hoặc Tam thất (Panax notoginseng) do tương đồng về tên gọi dân gian, hình thái bên ngoài và mục đích sử dụng trong y học cổ truyền ^[6]. Sự nhầm lẫn tai hại này là nguyên nhân của hơn 50% số ca mắc hội chứng tắc nghẽn xoang gan trên lâm sàng ^[6].

Hơn nữa, độc tính tích lũy của PA thường tiến triển âm thầm. Độc tính gan có thể không bộc phát tức thì sau một lần ăn mà biểu hiện tăng dần theo liều lượng và thời gian sử dụng tích lũy ^[7]. Người dùng dài ngày có thể chỉ phát hiện khi gan đã xuất hiện các tổn thương hoại tử và xơ hóa nghiêm trọng.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Dựa trên các dữ liệu về cơ chế bệnh sinh của PA, một số nhóm người cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh xa các loại thảo mộc thuộc chi Bầu đất:

• Người có tiền sử bệnh gan: Những người bị viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc suy giảm chức năng gan không nên sử dụng. Việc tế bào gan phải gánh thêm quá trình hoạt hóa pyrrolizidine alkaloid sẽ nhanh chóng đẩy cơ quan này vào tình trạng suy kiệt, hoại tử nặng hơn.
• Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ: Nhóm đối tượng này có hệ thống enzym giải độc gan chưa hoàn thiện hoặc đang trong giai đoạn nhạy cảm sinh học. Các chất chuyển hóa độc có thể gây ảnh hưởng khôn lường đến chức năng gan và sự phát triển của cơ thể.
• Người lớn tuổi hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị: Các tương tác thuốc phức tạp và chức năng chuyển hóa suy giảm ở người cao tuổi làm tăng nguy cơ tích lũy độc chất chuyển hóa trong máu.
• Người tự ý hái cây cỏ làm thuốc: Những ai có ý định tự dùng cây cỏ theo lời đồn để trị vết thương, giảm đau hay tiêu viêm ^[2] mà không có sự tham vấn của chuyên gia y tế hay các bác sĩ chuyên khoa.

Áp dụng thực tế để bảo vệ an toàn cho gan

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình trước các rủi ro từ PA, việc áp dụng lối sống và thói quen cẩn trọng là điều tối quan trọng:

• Không sử dụng thảo mộc kéo dài: Tuyệt đối không dùng các loại cây thuộc chi Bầu đất dưới dạng nước sắc uống thay trà liên tục nhiều ngày hoặc nhiều tuần.
• Phân biệt rõ nguồn gốc thảo mộc: Không tự ý mua hoặc thu hái các cây mọc hoang dã khi chưa được định danh thực vật chuẩn xác, tránh nhầm lẫn nguy hiểm với các cây thuốc quý ^[6].
• Đa dạng hóa nguồn thực phẩm: Bữa ăn gia đình nên sử dụng các loại rau củ canh tác đại trà đã được kiểm chứng an toàn qua nhiều thế hệ. Tránh tập trung ăn quá nhiều một loại rau rừng độc lạ trong thời gian dài.
• Tham vấn y khoa: Khi có nhu cầu sử dụng các bài thuốc dân gian trị bệnh hoặc khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như đầy bụng, vàng da, mệt mỏi, phù nề, cần đến ngay cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan thay vì tự ý dùng thêm thảo dược để "giải độc".

Tóm lại, sự hiện diện của pyrrolizidine alkaloid trong các loài thuộc chi Bầu đất là một nguy cơ độc tính tế bào gan hoàn toàn có thật dựa trên các bằng chứng khoa học thực nghiệm. Việc sử dụng bừa bãi các loại thảo mộc này có thể dẫn đến những tổn thương gan vĩnh viễn và khó phục hồi. Hãy luôn tỉnh táo, tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và cẩn trọng với các bài thuốc truyền miệng để giữ cho lá gan luôn khỏe mạnh.