Hộp nhựa tái sử dụng để thức ăn nóng: Rủi ro thôi nhiễm vi nhựa

Mang cơm đi làm bằng hộp nhựa rồi hâm nóng bằng lò vi sóng là thói quen tiện lợi của nhiều người. Nhiều sản phẩm được gắn nhãn an toàn với lò vi sóng, tạo tâm lý an tâm cho người dùng suốt thời gian dài. Tuy nhiên, việc dùng đồ nhựa tái sử dụng đựng thức ăn nóng tiềm ẩn rủi ro thôi nhiễm vật chất vào thực phẩm.

Câu trả lời ngắn gọn: Nhiệt độ cao kích thích giải phóng hạt vi nhựa, nanonhựa và phụ gia hóa học từ hộp nhựa vào thức ăn thừa [2, 4]. Dù là nhựa dùng được trong lò vi sóng, quá trình gia nhiệt lặp lại nhiều lần vẫn đẩy nhanh tốc độ phôi nhiễm chất độc ^[1].

Cơ chế thôi nhiễm hạt nhựa dưới tác động nhiệt

Hạt vi nhựa và nanonhựa hình thành do sự phân rã cấu trúc polyme dưới các tác động vật lý, nhiệt độ, chất lượng vật liệu kém hoặc sự lão hóa qua thời gian ^[2]. Các phụ gia hóa học như phthalate hay bisphenol không liên kết cộng hóa trị bền vững với khung polyme ^[3]. Do đó, dưới nhiệt độ hoặc áp suất nấu nướng, các phân tử phụ gia này dễ dàng tách ra, khuếch tán vào môi trường tiếp xúc ^[3].

Hộp nhựa tiếp xúc nhiệt độ cao làm yếu liên kết bề mặt, thúc đẩy quá trình thôi nhiễm vật chất dạng hạt lẫn hóa chất hòa tan [1, 2]. Khi dùng lò vi sóng, sóng điện từ kích động phân tử nước trong thực phẩm nóng lên nhanh chóng, tác động nhiệt trực tiếp lên thành hộp chứa ^[4]. Nhựa tiếp xúc nước sôi 100 độ C làm tốc độ phôi nhiễm BPA tăng tới 55 lần ^[1].

Vi nhựa là những hạt xốp, có khả năng hấp phụ thêm hóa chất độc hại từ môi trường xung quanh, biến chúng thành vật mang phức tạp [3, 8]. Khi thức ăn chứa chất béo hoặc cồn, sự di chuyển của hóa chất và thôi nhiễm hạt nhựa càng diễn ra mạnh mẽ hơn so với môi trường nước thông thường ^[5].

Các bằng chứng khoa học về hạt nhựa khi quay lò vi sóng

Năm 2023, một nghiên cứu đánh giá sự giải phóng vi nhựa và nanonhựa từ hộp nhựa và túi đựng tái sử dụng trong các điều kiện dùng khác nhau ^[4]. Tác giả dùng nước khử ion và axit axetic 3% làm chất mô phỏng thực phẩm lỏng và thực phẩm có tính axit ^[4]. Kết quả chỉ ra rằng gia nhiệt bằng lò vi sóng gây giải phóng vi nhựa và nanonhựa vào thực phẩm cao nhất so với bảo quản lạnh hoặc để ở nhiệt độ phòng ^[4].

Đáng chú ý, chỉ trong 3 phút quay lò vi sóng, một số hộp nhựa giải phóng tới 4,22 triệu hạt vi nhựa và 2,11 tỷ hạt nanonhựa trên mỗi cm2 diện tích bề mặt ^[4]. Dù túi đựng gốc polyethylene giải phóng nhiều hạt hơn hộp polypropylene (PP), mức phôi nhiễm từ hộp PP qua đường ăn uống vẫn đáng kể ^[4]. Mô hình phơi nhiễm ước tính lượng ăn vào hàng ngày cao nhất đạt 20,3 ng/kg thể trọng/ngày ở trẻ sơ sinh uống nước hâm lò vi sóng, và 22,1 ng/kg thể trọng/ngày ở trẻ nhỏ dùng sản phẩm từ sữa hâm trong hộp PP ^[4].

Thử nghiệm in vitro trong nghiên cứu này trên tế bào thận phôi thai người (HEK293T) cho thấy các hạt vi nhựa và nanonhựa chiết xuất từ hộp nhựa ở nồng độ 1000 microgram/mL gây chết lần lượt 76,70% và 77,18% tế bào sau 48 và 72 giờ tiếp xúc ^[4].

Năm 2024, một công trình khác thu thập hộp nhựa mang về làm từ polystyrene (PS), polypropylene (PP), polyethylene terephthalate (PET), polylactic acid (PLA) để kiểm tra dưới hai điều kiện nhiệt: nước nóng và lò vi sóng ^[6]. Kỹ thuật nhuộm huỳnh quang Nile Red kết hợp kính hiển vi điện tử truyền qua (TEM) và tán xạ ánh sáng động (DLS) được dùng để đếm hạt ^[6]. Lượng vi nhựa giải phóng khi chứa nước nóng dao động từ 285,7 nghìn đến 681,5 nghìn hạt/cm2 (theo thứ tự giảm dần: PS > PP > PET > PLA) ^[6]. Khi xử lý bằng lò vi sóng, lượng vi nhựa giải phóng ghi nhận từ 171,9 nghìn đến 301,6 nghìn hạt/cm2 ^[6].

Thử nghiệm độc tính trên tế bào biểu mô ruột người Caco-2 chỉ ra dịch chiết thôi nhiễm làm giảm khả năng sống của tế bào, gây vỡ màng tế bào, tăng sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và làm giảm điện thế màng ty thể ^[6]. Hơn nữa, dịch chiết ức chế biểu hiện các gen quan trọng trong chuỗi truyền điện tử (ETC), làm gián đoạn chuyển hóa năng lượng tế bào ^[6].

Một nghiên cứu năm 2023 khảo sát dịch chiết từ hộp nhựa PP và PS trong dung môi hữu cơ mô phỏng môi trường nước, cồn và chất béo ^[5]. Kết quả ghi nhận lượng vi nhựa cao nhất trong hộp PS ở môi trường chất béo do bề mặt gồ ghề của vật liệu ^[5]. Độc tính cấp tính trên phôi cá ngựa vằn (zebrafish) cho thấy dịch chiết PP và PS trong môi trường cồn và chất béo gây rối loạn nhịp tim, nang màng ngoài tim và vẹo cột sống ^[5].

Về phụ gia kim loại, nghiên cứu năm 2002 tại Thái Lan trên 243 mẫu đồ nhựa dùng cho lò vi sóng khảo sát sự thôi nhiễm chì từ chất màu ^[7]. Yếu tố pH thấp (axit cao), mức nhiệt cao (170W đến 850W) và thời gian gia nhiệt kéo dài (1 đến 5 phút) làm tăng giải phóng chì ^[7]. Tuy nhiên, tổng lượng chì thôi nhiễm trong nghiên cứu này vẫn thấp hơn mức giới hạn cho phép 1 mg/lít của cơ quan y tế, mức độ rủi ro chì được kết luận là không đáng kể ^[7].

Lợi ích vật liệu và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Nhựa như PP, PET hay LDPE mang lại ưu điểm vượt trội về giá thành rẻ, tiện dụng, độ bền cơ học cao, chịu được dải nhiệt rộng nên được ứng dụng phổ biến để đựng thực phẩm nóng ^[8]. Nhựa PP có độ cứng cáp và tính ổn định bề ngoài, khiến người tiêu dùng tin tưởng tái sử dụng nhiều lần để bảo quản và hâm nóng đồ ăn ^[8].

Tuy nhiên, các bằng chứng độc tính hiện nay chủ yếu đến từ mô hình tế bào nuôi cấy in vitro (như tế bào biểu mô ruột Caco-2, tế bào thận HEK293T) hoặc sinh vật mô hình như phôi cá ngựa vằn [2, 4, 6]. Các thử nghiệm này thường dùng nồng độ phơi nhiễm nhân tạo cao để đánh giá phản ứng sinh học cấp tính [2, 4]. Mức độ tích tụ sinh học thực tế và tác động dài hạn lên cơ thể người qua chế độ ăn uống hàng ngày vẫn cần thêm nghiên cứu đoàn hệ chất lượng cao để làm sáng tỏ cơ chế bệnh học ^[2].

Hiểu lầm thường gặp về hộp nhựa quay lò vi sóng

Nhiều người lầm tưởng nhãn "microwave-safe" (dùng được trong lò vi sóng) đồng nghĩa với việc sản phẩm trơ hoàn toàn, không giải phóng bất kỳ chất gì khi gặp nhiệt. Thực tế, nhãn này chỉ xác nhận vật liệu không bị nóng chảy, biến dạng hay nổ vỡ khi quay ở công suất khuyến cáo. Nhựa dán nhãn an toàn vẫn có thể thôi nhiễm hóa chất độc hại nếu bị đun nóng nhiều lần, rửa thường xuyên hoặc rửa bằng máy rửa bát ^[1].

Một ngộ nhận khác là việc dùng hộp nhựa cũ, tái chế nhiều lần giúp bảo vệ môi trường mà không ảnh hưởng sức khỏe. Thói quen sử dụng lặp đi lặp lại chai nhựa, hộp thức ăn trong thời gian dài kết hợp cọ rửa cơ học khiến bề mặt nhựa xuống cấp, thúc đẩy vi nhựa phân rã và thôi nhiễm vào đồ ăn [1, 3]. Nhựa để lâu trên 6 tháng ở nhiệt độ phòng hay tủ lạnh vẫn giải phóng hàng triệu đến hàng tỷ hạt vi nhựa và nanonhựa ^[4].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Phụ huynh có con nhỏ cần đặc biệt lưu ý khi dùng dụng cụ nhựa để chuẩn bị thức ăn cho trẻ. Mô hình phơi nhiễm cho thấy trẻ sơ sinh uống nước hâm nóng bằng lò vi sóng và trẻ nhỏ ăn sản phẩm từ sữa hâm trong hộp PP chịu mức nạp vi nhựa ước tính tính theo cân nặng cơ thể cao hơn ^[4]. Trẻ nhỏ có hệ tiêu hóa và miễn dịch chưa hoàn thiện, nhạy cảm hơn trước các dị vật vi mô.

Người có bệnh lý viêm nhiễm đường tiêu hóa mãn tính cũng nên cẩn trọng. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra dịch thôi nhiễm từ hộp nhựa có thể kích thích sản sinh gốc tự do ROS, gây tổn hại màng tế bào biểu mô ruột Caco-2 và làm gián đoạn chuyển hóa năng lượng ^[6]. Việc tiếp xúc thường xuyên các hạt phân rã này có thể làm gia tăng gánh nặng lên hàng rào niêm mạc ruột. Khi có vấn đề sức khỏe đường tiêu hóa, người bệnh cần tham vấn bác sĩ điều trị để có chế độ chăm sóc phù hợp.

Giải pháp thực tế giảm thiểu phơi nhiễm vi nhựa

Thay đổi vật dụng chứa khi gia nhiệt là biện pháp can thiệp trực tiếp nhất. Hãy chuyển thức ăn sang tô, đĩa bằng thủy tinh chịu nhiệt hoặc gốm sứ trước khi cho vào lò vi sóng, thay vì quay trực tiếp trong hộp nhựa ^[1].

Kiểm tra mã nhận diện nhựa (resin identification code) dưới đáy hộp để chọn vật liệu phù hợp cho việc đựng thực phẩm ^[1]. Không tái sử dụng các loại hộp nhựa dùng một lần, hộp xốp đựng thức ăn mang về để đựng đồ ăn nóng hay dùng lại nhiều lần [1, 4].

Hạn chế chứa thức ăn nhiều dầu mỡ, đồ chua nhiều axit hoặc đồ uống có cồn trong hộp nhựa khi còn nóng, vì môi trường chất béo và cồn kích thích mạnh sự thôi nhiễm vi nhựa và hóa chất [5, 6]. Tránh dùng bùi nhùi kim loại cọ xát mạnh lòng hộp nhựa, không rửa hộp nhựa bằng nước quá nóng hoặc máy rửa bát nếu muốn tiếp tục dùng chứa thực phẩm khô [1, 3]. Khi hộp nhựa xuất hiện vết ố vàng, trầy xước hoặc đổi màu, cần loại bỏ ngay [1, 3].

Hộp nhựa PP và các loại nhựa thực phẩm mang lại sự tiện ích không thể phủ nhận trong nhịp sống bận rộn. Tuy nhiên, việc nhận biết rủi ro thôi nhiễm vi nhựa và phụ gia khi gặp nhiệt độ cao giúp người tiêu dùng chủ động bảo vệ sức khỏe. Thay đổi thói quen bằng cách dùng đồ thủy tinh, gốm sứ khi hâm nóng là giải pháp đơn giản, hiệu quả để giảm thiểu phơi nhiễm hóa chất không mong muốn.