Cơn bốc hỏa là một trong những nỗi ám ảnh lớn nhất của phụ nữ khi bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh. Cảm giác nóng bừng đột ngột từ ngực lên mặt kèm theo đổ mồ hôi và tim đập nhanh thường khiến nhiều người mất ngủ, mệt mỏi và suy giảm chất lượng cuộc sống nghiêm trọng [1]. Trong bối cảnh lo ngại tác dụng phụ của liệu pháp hormone thay thế, nhiều chị em đã tìm đến các sản phẩm tự nhiên, đặc biệt là isoflavone chiết xuất từ mầm đậu nành hoặc các thực phẩm từ đậu nành [2].
Vậy hoạt chất này có thực sự giúp xoa dịu những cơn bốc hỏa dai dẳng hay không, và mức độ hiệu quả đạt được tới đâu? Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã chỉ ra rằng isoflavone đậu nành có mang lại hiệu quả giảm bớt tần suất và cường độ bốc hỏa, nhưng mức độ đáp ứng ở mức khiêm tốn đến trung bình chứ không hoàn toàn triệt để, đồng thời phụ thuộc rất lớn vào liều lượng genistein cũng như khả năng chuyển hóa của từng cá nhân [4, 8].
Vì sao phụ nữ mãn kinh phải chịu đựng cơn bốc hỏa kéo dài?
Hiện tượng bốc hỏa được định nghĩa là một biến cố vận mạch thoáng qua, mang lại cảm giác ấm nóng lan tỏa khắp cơ thể, thường đi kèm với vã mồ hôi, đỏ bừng mặt, hồi hộp đánh trống ngực và đôi khi là cảm giác lo âu [1]. Tình trạng này là lý do phổ biến nhất khiến nữ giới phải tìm kiếm các biện pháp y tế khi bước vào tuổi mãn kinh [2].
Nhiều người lầm tưởng rằng các cơn nóng bừng này sẽ biến mất nhanh chóng chỉ sau vài tháng. Tuy nhiên, các quan sát thực tế chỉ ra rằng mặc dù cơn bốc hỏa thường giảm dần trong khoảng 6 tháng đến 2 năm, rất nhiều phụ nữ phải chịu đựng chúng lên đến 20 năm sau khi mãn kinh [2]. Số liệu từ nghiên cứu sức khỏe phụ nữ đa sắc tộc (Study of Women's Health Across the Nation) theo dõi 3.302 người tại 7 điểm nghiên cứu ở Mỹ cho thấy, những phụ nữ bắt đầu xuất hiện triệu chứng từ thời kỳ tiền mãn kinh có thời gian chịu đựng cơn bốc hỏa trung bình kéo dài tới 11,8 năm [2].
Cơ chế tác động: Phytoestrogen bù đắp sự thiếu hụt nội tiết tố
Ngay từ năm 1992, các nhà khoa học đã đưa ra giả thuyết rằng isoflavone sở hữu hoạt tính tương tự estrogen tự nhiên, đủ để bù đắp sự suy giảm nồng độ hormone này trong quá trình chuyển đổi mãn kinh, từ đó hỗ trợ làm dịu các rối loạn vận mạch [1]. Các quan sát dịch tễ cũng nhận thấy phụ nữ bản địa Nhật Bản – những người có chế độ ăn giàu đậu nành truyền thống – có tỷ lệ gặp cơn bốc hỏa thấp hơn hẳn so với phụ nữ phương Tây [2].
Về mặt hóa học, isoflavone có khả năng gắn kết và tương tác trực tiếp với các thụ thể estrogen (ER) trong tế bào [2]. Trong số các thành phần của isoflavone, genistein được coi là hoạt chất đóng vai trò quan trọng nhất trong việc tạo ra hiệu quả sinh học [3, 8]. Ngoài ra, một chất chuyển hóa từ daidzein (một loại isoflavone khác trong đậu nành) tên là equol cũng sở hữu hoạt tính mạnh mẽ giúp cải thiện đáng kể các triệu chứng vận mạch [2, 5].
Bằng chứng khoa học: Giảm tần suất và mức độ cơn nóng bừng
Hơn hai thập kỷ qua, ít nhất 25 thử nghiệm lâm sàng đã được thực hiện để đánh giá tác động của đậu nành và isoflavone đối với triệu chứng mãn kinh [2]. Một phân tích tổng hợp công bố năm 2012 đã làm sáng tỏ hiệu quả thực sự của hoạt chất này: isoflavone đậu nành giúp giảm tần suất cơn bốc hỏa 20,6% và giảm cường độ nghiêm trọng 26,2% so với nhóm dùng giả dược [2]. Nếu tính gộp cả hiệu ứng tâm lý giả dược (placebo), tổng mức độ thuyên giảm cơn bốc hỏa mà người dùng nhận được có thể lên tới khoảng 50% [3, 4].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2008 cũng ghi nhận việc bổ sung isoflavone giúp giảm trung bình 34% tần suất bốc hỏa, và khi dùng liều 30 mg isoflavone mỗi ngày (hoặc chứa ít nhất 15 mg genistein), mức độ thuyên giảm có thể đạt tới 50% bao gồm cả tác động giả dược [3]. Tác dụng này phát huy tốt nhất ở những người có tần suất bốc hỏa từ 4 cơn trở lên mỗi ngày [3].
Bên cạnh đó, một thử nghiệm lâm sàng thực hiện năm 2010 trên 50 phụ nữ tiền mãn kinh sử dụng 120 mg isoflavone đậu nành mỗi ngày trong 8 tuần cho thấy kết quả khả quan [4]. Nhóm can thiệp ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt về tần suất bốc hỏa, hiện tượng đổ mồ hôi, cải thiện tình trạng khô âm đạo và giảm điểm số Kupperman (thang đo triệu chứng mãn kinh) [4]. Xét nghiệm máu của nhóm này cũng cho thấy nồng độ estradiol (E2), progesterone và testosterone tăng lên, trong khi hormone FSH giảm xuống đáng kể so với nhóm đối chứng dùng giả dược [4].
Dù vậy, hiệu quả giữa các chế phẩm không đồng nhất. Trong một tổng quan hệ thống năm 2015 rà soát 17 thử nghiệm lâm sàng, chỉ có 2 trong số 5 thử nghiệm dùng chế phẩm đậu nành (gồm 6g chiết xuất mầm đậu nành và 25g protein đậu nành trong hạt đậu) cho thấy khả năng giảm bốc hỏa có ý nghĩa thống kê, nhưng lại không cải thiện được các triệu chứng đi kèm khác [5].
Vai trò quyết định của hàm lượng Genistein và hoạt chất Equol
Sự khác biệt về kết quả giữa các nghiên cứu trước đây chủ yếu bắt nguồn từ hàm lượng genistein trong sản phẩm bổ sung [4, 8]. Các chất bổ sung chiết xuất từ toàn bộ hạt đậu nành thường giữ được hàm lượng genistein tự nhiên dồi dào, trong khi sản phẩm bào chế từ mầm đậu nành (hypocotyl) lại chứa rất ít hoạt chất này, chỉ chiếm khoảng 10% tổng lượng isoflavone [1].
Phân tích sâu cho thấy, ở những thử nghiệm dùng chế phẩm cung cấp trên 18,8 mg genistein mỗi ngày, tỷ lệ giảm tần suất bốc hỏa cao hơn gấp hai lần so với những thử nghiệm dùng hàm lượng genistein thấp hơn mức này [2]. Các chuyên gia kết luận rằng lượng genistein chứ không phải tổng lượng isoflavone mới là yếu tố quyết định hiệu quả xoa dịu triệu chứng [3, 8].
Ngoài genistein, cơ chế chuyển hóa cá nhân cũng tạo ra sự khác biệt rất lớn. Sau khi ăn đậu nành, daidzein sẽ được vi khuẩn đường ruột chuyển hóa thành S-equol, nhưng không phải phụ nữ nào cũng có sẵn hệ vi sinh vật này để tự sản xuất equol [2, 5]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2019 gồm 6 nghiên cứu trên 779 đối tượng đã chỉ ra rằng việc bổ sung equol trực tiếp cho những phụ nữ không tự sản xuất được chất này giúp làm giảm đáng kể tần suất và độ nghiêm trọng của cơn bốc hỏa [6].
Trước đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi kéo dài 8 tuần trên 102 phụ nữ mãn kinh (có từ 5 cơn bốc hỏa/ngày) so sánh giữa S-equol và isoflavone đậu nành cho thấy liều 40 mg S-equol/ngày giúp giảm tần suất bốc hỏa tích lũy vượt trội hơn so với isoflavone thông thường [7]. Ở nhóm phụ nữ bị bốc hỏa nặng (trên 8 cơn/ngày), cả hai mức liều 20 mg và 40 mg S-equol/ngày đều vượt trội hơn isoflavone, đồng thời mức liều 10 mg và 20 mg còn giúp giảm triệu chứng đau nhức cơ bắp và khớp [7].
Những nghiên cứu trái chiều và giới hạn của bằng chứng
Mặc dù có nhiều bằng chứng tích cực, không phải thử nghiệm nào cũng ghi nhận thành công. Một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên kéo dài 12 tuần trên 91 phụ nữ tiền mãn kinh so sánh giữa đạm đậu nành giàu isoflavone, đạm đậu nành nghèo isoflavone và đạm whey đã cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào về tần suất hay mức độ bốc hỏa giữa 3 nhóm [8]. Một phân tích tổng hợp khác rà soát 11 thử nghiệm dùng chiết xuất isoflavone đậu nành cũng cho ra kết quả chung không khả quan [8].
Đặc biệt, đối với nhóm bệnh nhân ung thư vú, phytoestrogen đậu nành dường như không mang lại lợi ích. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi chéo trên 177 bệnh nhân sống sót sau ung thư vú sử dụng viên uống đậu nành trong 4 tuần cho thấy tần suất bốc hỏa không khác biệt so với dùng giả dược, thậm chí khi kết thúc thử nghiệm, nhiều phụ nữ còn chọn tiếp tục dùng giả dược thay vì viên đậu nành [8].
Bên cạnh đó, các chuyên gia nhấn mạnh rằng triệu chứng bốc hỏa mang tính chủ quan cao, dẫn đến hiệu ứng tâm lý giả dược rất lớn và dao động mạnh qua từng nghiên cứu [1]. Khả năng chuyển hóa chất khác nhau ở mỗi người cũng là nguyên nhân khiến kết quả thực tế khó đồng nhất, đòi hỏi cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn với phương pháp đo lường chuẩn hóa [1, 8].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng đậu nành trị bốc hỏa
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng "cứ dùng sản phẩm đậu nành là hết bốc hỏa ngay lập tức". Thực tế lâm sàng cho thấy phytoestrogen hoạt động chậm, cần thời gian tích lũy và mức độ suy giảm triệu chứng thuần túy do hoạt chất chỉ dao động quanh mức 20-30%, phần còn lại đến từ phản ứng tự nhiên của cơ thể và tâm lý [2]. Do đó, người dùng không nên kỳ vọng sản phẩm có thể dập tắt hoàn toàn cơn bốc hỏa như các loại thuốc nội tiết liều cao.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi loại chế phẩm isoflavone. Nhiều người chú ý đến tổng hàm lượng isoflavone ghi trên nhãn nhưng lại bỏ qua lượng genistein thực tế [3, 8]. Sử dụng các sản phẩm chiết xuất thuần từ mầm đậu nành với hàm lượng genistein thấp thường mang lại kết quả không rõ rệt so với các chiết xuất từ toàn bộ hạt đậu tương [1].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Phụ nữ có tiền sử ung thư vú hoặc đang điều trị các khối u phụ khoa nhạy cảm với hormone cần hết sức thận trọng. Các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt trên bệnh nhân ung thư vú cho thấy phytoestrogen đậu nành không mang lại hiệu quả giảm bốc hỏa [8]. Do isoflavone có cấu trúc tương tự estrogen và tương tác với thụ thể estrogen, việc tự ý bổ sung các sản phẩm chiết xuất liều cao khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa có thể tiềm ẩn rủi ro [4, 7].
Những người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị nội tiết tố khác cũng không nên tự ý dùng viên bổ sung isoflavone đậm đặc. Việc thăm khám định kỳ và trao đổi với bác sĩ luôn là bước cần thiết trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung thảo dược nào.
Gợi ý cách áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng isoflavone để hỗ trợ giảm bớt cảm giác khó chịu do bốc hỏa, chị em có thể tham khảo các hướng dẫn dựa trên nghiên cứu:
Về liều lượng, mức bổ sung khoảng 30 mg đến 40 mg isoflavone mỗi ngày từ đậu nành toàn phần, hoặc đảm bảo cung cấp tối thiểu 15 mg đến 18,8 mg genistein hoạt tính được xem là ngưỡng mang lại hiệu quả tốt [3, 4]. Nếu sử dụng thực phẩm chức năng, nên chia nhỏ liều uống nhiều lần trong ngày thay vì uống dồn một lần để duy trì nồng độ ổn định trong máu [3].
Về nguồn gốc, việc ưu tiên sử dụng các loại thực phẩm tự nhiên từ hạt đậu nành nguyên vẹn như đậu phụ, sữa đậu nành, hạt đậu nành rang (khoảng 25g đạm đậu nành từ hạt) vừa an toàn, vừa cung cấp tỷ lệ genistein tự nhiên cân đối [1, 8]. Đối với những người cơ thể không có khả năng tự sản sinh equol hoặc bị bốc hỏa nặng (trên 8 cơn mỗi ngày), việc tham khảo ý kiến chuyên gia y tế về các chế phẩm bổ sung trực tiếp S-equol (liều từ 10 mg đến 20 mg/ngày) có thể là một hướng lựa chọn phù hợp [2, 5].
Isoflavone từ đậu nành là giải pháp tự nhiên hỗ trợ giảm bớt tần suất và mức độ cơn bốc hỏa cho phụ nữ mãn kinh, song hiệu quả ở mức độ hỗ trợ chứ không thể thay thế hoàn toàn các phác đồ y khoa chuyên sâu. Hãy giữ kỳ vọng thực tế, chú trọng chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế nếu triệu chứng vận mạch kéo dài gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hàng ngày.
