Nhiều người có thói quen cất giữ những tuýp kem chống nắng dở dang từ mùa hè năm trước trong tủ thuốc hoặc túi du lịch để tiếp tục sử dụng cho mùa hè năm sau. Không ít người cho rằng kem chống nắng nếu chưa đổi màu hay chưa tách nước thì vẫn có thể dùng tốt mà không gây hại gì cho cơ thể. Tuy nhiên, việc thoa các sản phẩm chống nắng đã quá hạn sử dụng lên da có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường mà mắt thường không thể quan sát được.
Khi kem chống nắng đã hết hạn sử dụng, sản phẩm không chỉ suy giảm khả năng bảo vệ da trước tia cực tím mà còn có thể gây ra viêm da tiếp xúc, kích ứng nặng và làm trầm trọng thêm các bệnh lý da liễu sẵn có. Sự biến tính của các hoạt chất chống nắng hóa học cùng sự xuống cấp của hệ thống bảo quản theo thời gian chính là nguồn cơn dẫn đến các phản ứng viêm nguy hiểm này.
Cơ chế biến chất của màng lọc hóa học khi quá hạn
Kem chống nắng hóa học hoạt động dựa trên cơ chế hấp thu năng lượng từ bức xạ tia cực tím rồi chuyển hóa chúng thành nhiệt năng giải phóng ra ngoài môi trường [1]. Để thực hiện được chức năng này, các phân tử chống nắng hữu cơ phải duy trì được cấu trúc phân tử ổn định dưới tác động của môi trường và thời gian. Khi tiếp xúc với ánh sáng mặt trời hoặc để qua thời gian bảo quản quá lâu, các chất chống nắng có thể bị phân hủy quang học [2].
Quá trình phân hủy này không chỉ khiến khả năng bảo vệ quang học sụt giảm nghiêm trọng mà còn trực tiếp tạo ra các sản phẩm phân hủy có tính chất gây dị ứng hoặc gây độc cho tế bào [2]. Độ bền quang học cao là yếu tố mang tính quyết định đến cả hiệu lực bảo vệ lẫn độ an toàn sinh học của bất kỳ sản phẩm chống nắng nào [2]. Chẳng hạn như hoạt chất para-aminobenzoic acid (PABA) từng được dùng làm chất chống nắng mẫu nhưng hiện nay đã bị rào cản sử dụng vì tính kém bền quang học cùng đặc tính gây mẫn cảm ánh sáng rất cao [2].
Khi kem chống nắng vượt quá hạn sử dụng ghi trên bao bì, sự xuống cấp của công thức nhũ tương và sự bất ổn định của các hoạt chất hóa học sẽ tăng lên rõ rệt. Những hoạt chất hữu cơ quen thuộc như avobenzone là dẫn xuất của dibenzoylmethane có khả năng lọc tia UVA phổ rộng, nhưng bản thân nó lại là một chất kém bền vững [3]. Hoạt chất avobenzone có thể mất đi khoảng 50% hiệu lực ban đầu khi tiếp xúc trực tiếp với ánh sáng [3].
Chính vì tính chất dễ bị biến tính này mà avobenzone thường phải được phối hợp cùng các chất khác hoặc kết hợp với màng lọc vật lý như kẽm oxit và titan dioxit để duy trì độ ổn định [3]. Tuy nhiên, việc sử dụng avobenzone thường xuyên có liên quan đến nguy cơ ung thư da và hoạt chất này bị hạn chế sử dụng ở nhiều nơi do những tác dụng bất lợi [3]. Ở một số quốc gia, việc kết hợp avobenzone với các chất chống nắng vật lý thậm chí còn bị cấm [3]. Ngoài ra, hoạt chất octisalate là một este tan trong dầu giúp lọc tia UVB nhưng cũng rất dễ bị phân hủy khi phơi nhiễm dưới ánh nắng mặt trời nên luôn phải phối hợp cùng các màng lọc khác [3]. Khi sản phẩm hết hạn, mạng lưới bảo vệ và phối hợp này bị phá vỡ hoàn toàn.
Không dừng lại ở đó, hoạt chất oxybenzone thuộc nhóm xeton thơm thường được cho phép ở nồng độ tối đa 6% trong các công thức chống nắng tại Mỹ cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng oxybenzone có thể thẩm thấu sâu qua hàng rào da, dẫn đến các phản ứng dị ứng ánh sáng, rối loạn nội tiết, độc tính toàn thân và viêm da tiếp xúc dị ứng [3]. Khi sản phẩm đã quá hạn, sự phân rã hóa học càng giải phóng tự do các phân tử này lên bề mặt biểu bì, làm tăng nguy cơ tổn thương hàng rào da một cách rõ rệt.
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận rủi ro từ sản phẩm quá hạn
Một báo cáo lâm sàng vào năm 2003 đã ghi nhận trường hợp một bệnh nhân nam 64 tuổi bị viêm da tiếp xúc dị ứng sau khi sử dụng một loại kem dưỡng ẩm sorbolene đã hết hạn sử dụng [4]. Điều đáng chú ý là khi các bác sĩ tiến hành thử nghiệm áp da (patch test) với từng thành phần riêng lẻ của sản phẩm thì tất cả đều cho kết quả âm tính [4]. Tuy nhiên, khi thực hiện thử nghiệm thoa mở lặp lại (ROAT) với chính sản phẩm đã hết hạn, bệnh nhân lại xuất hiện phản ứng viêm rất mạnh [4]. Ngược lại, một sản phẩm cùng thương hiệu nhưng còn hạn sử dụng lại hoàn toàn không gây ra bất kỳ phản ứng bất thường nào trên da [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng một sản phẩm phân hủy không xác định hình thành trong quá trình sản phẩm bị quá hạn đã đóng vai trò như một dị nguyên gây bùng phát viêm da tiếp xúc [4].
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2013 về độ bền của các dị nguyên dùng trong thử nghiệm áp da cũng khẳng định rằng tính ổn định của các chất rất khác nhau trong quá trình lưu trữ [5]. Dù một số ít chất có thể giữ được tính bền vững, rất nhiều chất sẽ bị phân hủy dần theo thời gian bảo quản [5]. Do đó, các mốc thời hạn sử dụng luôn luôn cần được tôn trọng nghiêm ngặt nhằm tránh việc các hoạt chất bị biến đổi thành phần hoặc suy giảm chất lượng [5].
Nhìn lại y văn, một báo cáo tổng quan bao quát 87 công bố khoa học từ năm 1947 đến năm 1989 đã khảo sát 357 bệnh nhân gặp phản ứng bất lợi với kem chống nắng [6]. Dữ liệu cho thấy các chất chống nắng trong mỹ phẩm có thể kích hoạt viêm da tiếp xúc dị ứng ánh sáng, viêm da dị ứng, viêm da kích ứng hoặc viêm da nhiễm độc ánh sáng [6]. Bên cạnh các màng lọc quang học, những thành phần khác như hương liệu và chất bảo quản trong mỹ phẩm chống nắng cũng là thủ phạm phổ biến gây ra các phản ứng có hại này [6].
Trong một nghiên cứu thử nghiệm áp da có chiếu xạ tia cực tím năm 2016 tại Ấn Độ, các tác giả đã đối chiếu dữ liệu với y văn phương Tây và chỉ ra rằng các chất chống nắng cùng thuốc kháng khuẩn là những kháng nguyên dương tính chiếm ưu thế hàng đầu [7]. Hiện tượng dị ứng ánh sáng do kem chống nắng chủ yếu bắt nguồn từ các màng lọc tia cực tím hữu cơ, tức các chất chống nắng hóa học [7]. Trong một nghiên cứu đa trung tâm tại khu vực Scandinavia, PABA và musk ambrette được ghi nhận là các dị nguyên dẫn đầu gây ra phản ứng dị ứng ánh sáng [7].
Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học hiện nay
Các nghiên cứu khoa học đã làm sáng tỏ cơ chế phân hủy quang học và nguy cơ viêm nhiễm khi các màng lọc hữu cơ tiếp xúc với nhiệt độ và thời gian [2]. Việc hiểu rõ phản ứng viêm da do sản phẩm phân hủy mang lại lợi ích lớn trong việc nâng cao nhận thức bảo vệ sức khỏe da liễu cho cộng đồng [4]. Người tiêu dùng có thể chủ động phòng ngừa các đợt bùng phát kích ứng không đáng có chỉ bằng việc kiểm tra hạn dùng [5].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có cũng bộc lộ một số giới hạn nhất định. Báo cáo năm 2003 lưu ý rằng dù việc sử dụng các sản phẩm bôi ngoài da không kê đơn diễn ra vô cùng phổ biến, tỷ lệ các ca viêm da tiếp xúc dị ứng được ghi nhận chính thức do sản phẩm quá hạn lại tương đối thấp [4]. Điều này có thể xuất phát từ việc nhiều bệnh nhân không thăm khám khi bị kích ứng nhẹ hoặc các bác sĩ lâm sàng không kiểm tra kỹ hạn sử dụng của sản phẩm mà bệnh nhân mang theo. Ngoài ra, việc xác định chính xác danh tính hóa học của từng chất phân hủy trung gian trong mỹ phẩm hết hạn vẫn là một bài toán phức tạp do sự đa dạng của các công thức thương mại [4].
Những hiểu lầm phổ biến về kem chống nắng quá hạn
Hiểu lầm tai hại nhất là suy nghĩ kem chống nắng quá hạn chỉ đơn thuần bị "giảm bớt tác dụng", nếu bôi dày hơn thì vẫn có thể bù đắp được khả năng bảo vệ. Thực tế, khi các màng lọc như avobenzone bị thoái hóa quang học và mất đi hiệu lực bảo vệ, chúng không còn khả năng hấp thu bức xạ tia cực tím như thiết kế ban đầu [3]. Việc tiếp tục bôi sản phẩm đã biến chất không những không ngăn được tia UV gây bỏng rát và tổn thương DNA mà còn khiến da tiếp xúc trực tiếp với các dẫn xuất phân hủy độc hại [2].
Một ngộ nhận khác là dựa vào cảm quan như màu sắc, mùi hương hay độ đặc của chất kem để phán đoán sản phẩm còn dùng được hay không. Sự hình thành của các chất gây dị ứng mới từ quá trình oxy hóa hoặc phân hủy quang học diễn ra ở cấp độ phân tử [4]. Do đó, dù chất kem trông vẫn mịn màng và không có mùi lạ, phản ứng dị ứng tiếp xúc vẫn hoàn toàn có thể xảy ra ngay sau khi thoa lên mặt [4].
Nhiều người cũng tin rằng tất cả các dạng kem chống nắng đều có mức độ rủi ro như nhau khi quá hạn. Một phân tích năm 2019 về các sản phẩm bán chạy trên thị trường cho thấy kem chống nắng dạng xịt là dạng dùng kém ưu tiên nhất [1]. Dạng xịt khó phân bổ đủ lượng đồng đều trên cơ thể và tiềm ẩn nguy cơ cao gây viêm da tiếp xúc qua đường không khí cũng như nguy cơ hít phải qua đường hô hấp [1]. Nếu sản phẩm dạng xịt đã bị quá hạn, các hóa chất biến tính bị phát tán thành hạt sương mịn trong không khí có thể làm tăng nguy cơ kích ứng cho cả da và niêm mạc [1].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người mắc các bệnh da liễu tự miễn như lupus ban đỏ cần đặc biệt cẩn trọng với các thành phần trong kem chống nắng [1]. Bệnh nhân mắc bệnh da tự miễn vốn rất nhạy cảm với tình trạng viêm nhiễm, và bệnh lupus có thể bị bùng phát dữ dội hơn do viêm da tiếp xúc [1]. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng khi thực hiện thử nghiệm áp da, bệnh nhân lupus có tỷ lệ phản ứng dương tính cao hơn rõ rệt so với người khỏe mạnh [1]. Do đó, việc vô tình sử dụng một tuýp kem chống nắng quá hạn chứa các sản phẩm phân hủy hóa học có thể kích hoạt đợt viêm da cấp tính cho nhóm đối tượng này [4], [1].
Đối với những người có tiền sử nhạy cảm với ánh sáng, việc dùng kem chống nắng biến chất cũng tiềm ẩn mối nguy hiểm tương tự. Một báo cáo năm 1977 về hai bệnh nhân nam có tiền sử nhạy cảm ánh sáng cho thấy tình trạng viêm da của họ bị bùng phát nặng hơn sau khi dùng kem chống nắng [8]. Thử nghiệm áp da xác nhận họ bị dị ứng tiếp xúc với chính loại kem chống nắng đang sử dụng để điều trị dự phòng [8]. Các phản ứng dị ứng do kem chống nắng gây ra có biểu hiện lâm sàng rất giống tổn thương do ánh nắng mặt trời, khiến việc chẩn đoán gặp nhiều khó khăn [8]. Khi dùng kem chống nắng quá hạn, nguy cơ dị ứng tiếp xúc hoặc dị ứng ánh sáng có thể làm phức tạp thêm hoặc làm trầm trọng hóa căn bệnh viêm da ánh sáng vốn có [8].
Người có cơ địa da nhạy cảm nên cân nhắc ưu tiên kem chống nắng vật lý thay vì màng lọc hóa học. Các hoạt chất chống nắng vật lý hoạt động theo cơ chế phản xạ hoặc ngăn chặn tia UV và không phải là chất gây dị ứng, trong khi nhiều màng lọc hóa học lại là các dị nguyên dù ở tần suất thấp [1].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và xử lý đúng cách
Để bảo vệ làn da khỏi các rủi ro hóa học, người dùng cần tập thói quen kiểm tra biểu tượng hạn mở nắp (thường ký hiệu PAO với hình hộp mở nắp kèm số tháng như 6M hay 12M) và hạn dùng dập nổi trên đuôi tuýp. Khi đã vượt qua mốc thời gian này, sản phẩm cần được loại bỏ ngay lập tức thay vì cố gắng tận dụng cho vùng da cơ thể [5].
Nhiệt độ và ánh sáng là hai tác nhân đẩy nhanh quá trình phân hủy quang học của các màng lọc hóa học [2]. Vì vậy, không nên để kem chống nắng trong cốp xe máy, trong ôtô đậu ngoài trời nắng hoặc những nơi ẩm ướt, nhiệt độ cao. Khi tiếp xúc với ánh sáng mặt trời mạnh, các chất chống nắng hóa học kém bền sẽ rất nhanh chóng tạo ra các gốc tự do hoặc sản phẩm phân rã [2].
Trước khi đổi sang một sản phẩm kem chống nắng mới hoặc dùng lại sản phẩm sau một thời gian ngưng sử dụng, người tiêu dùng nên thực hiện việc thoa thử một lượng nhỏ lên vùng da mặt trong cẳng tay trong vài ngày liên tiếp để theo dõi phản ứng [4]. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu ngứa ngáy, mẩn đỏ, châm chích hoặc cảm giác nóng rát, cần rửa sạch ngay bằng nước ấm và ngưng dùng hoàn toàn.
Việc bảo vệ da trước tác hại của tia cực tím là điều cần thiết để ngăn ngừa lão hóa và ung thư da. Tuy nhiên, một sản phẩm chống nắng chỉ thực sự phát huy tác dụng khi các thành phần bên trong còn nguyên vẹn hoạt tính sinh học. Tôn trọng hạn sử dụng và loại bỏ kịp thời các sản phẩm biến chất chính là biện pháp đơn giản nhất để giữ cho làn da luôn khỏe mạnh và an toàn.
