Nhiều người trẻ hiện nay tìm đến thuốc lá điện tử với suy nghĩ đây là giải pháp thay thế vô hại hoặc giúp cai nghiện thuốc lá truyền thống. Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện đại đã chỉ ra rằng hơi bốc ra từ thiết bị này không đơn thuần là hơi nước vô hại mà chứa đầy hóa chất hoạt tính cao. Câu hỏi đặt ra là liệu khói thuốc lá điện tử có thực sự gây tổn hại DNA dẫn đến nguy cơ tiền ung thư đường hô hấp hay không.
Câu trả lời từ các nghiên cứu khoa học là có. Hơi khí dung của thuốc lá điện tử đã được chứng minh là gây tổn hại cấu trúc DNA của tế bào biểu mô đường hô hấp, làm suy giảm cơ chế tự sửa chữa gen và thúc đẩy các biến đổi tiền ung thư [1]. Nguy cơ này đến từ phản ứng nhiệt hóa sinh ra các hợp chất độc tính, kim loại nặng và hóa chất hương liệu bốc hơi trong quá trình sử dụng [2].
Cơ chế phân tử: Khói thuốc lá điện tử phá hủy DNA như thế nào
Thuốc lá điện tử hoạt động bằng cách dùng pin nung nóng cuộn dây kim loại để hóa hơi dung dịch chứa dung môi, hương liệu và nicotine [3]. Khi dung dịch bị đốt nóng, hàng loạt sản phẩm phụ độc hại và các chất có tiềm năng sinh ung thư được hình thành [4]. Mặc dù thuốc lá điện tử không trải qua quá trình đốt cháy lá thuốc như thuốc truyền thống để sinh ra hydrocacbon thơm đa vòng hay nitrosamine đặc thù của thuốc lá, chúng vẫn tạo ra các chất độc hại khác có khả năng gây đột biến [4].
Cơ chế đầu tiên làm tổn hại vật chất di truyền là sự gia tăng đột biến của các gốc oxy hóa tự do (stress oxy hóa) và phản ứng viêm qua trung gian NF-kB [5]. Quá trình này kích hoạt việc giải phóng hàng loạt cytokine tiền viêm, hình thành các sản phẩm cộng DNA (DNA adducts) [5]. Tế bào biểu mô đường hô hấp khi tiếp xúc với hơi khí dung sẽ bị tổn thương ty thể và vỡ màng tế bào, dẫn tới giải phóng enzym lactate dehydrogenase (LDH) ra bên ngoài [6]. Sự hủy hoại cấu trúc màng và rối loạn chuyển hóa nội bào trực tiếp thúc đẩy tế bào đi vào quy trình chết theo chương trình hoặc biến đổi ác tính [6].
Bên cạnh việc trực tiếp bẻ gãy chuỗi xoắn DNA, hơi thuốc lá điện tử còn ngăn chặn khả năng tự sửa lỗi của tế bào [7]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng khói thuốc làm ức chế hoạt động của các enzym sửa chữa DNA quan trọng thuộc nhóm glycosylase, điển hình như NEIL-2 và NTH1 [7]. Khi chuỗi DNA bị đứt gãy kép mà enzym sửa chữa lại bị phong tỏa, các đột biến sai lệch sẽ tích tụ lại trong nhân tế bào [7]. Tình trạng này kích thích các dấu ấn tế bào gốc ung thư phát triển, tạo tiền đề thuận lợi cho quá trình chuyển tiếp biểu mô - trung mô và hình thành khối u [4].
Đáng chú ý, nicotine dù bản thân không phải là chất trực tiếp gây ung thư nhưng khi vào cơ thể có thể chuyển hóa thành nitrosamine [5]. Nitrosamine là nhóm chất sinh ung thư nguy hiểm đã được xác nhận hiện diện ngay trong nước bọt của những người sử dụng thuốc lá điện tử [5]. Hơn nữa, việc phơi nhiễm với hỗn hợp propylene glycol (PG), glycerin thực vật (VG) và nicotine làm giảm đáng kể khả năng sống sót của các tế bào biểu mô đường thở BEAS-2B và đại thực bào phế nang [6].
Bằng chứng lâm sàng trên người: Mức độ phá hủy vật chất di truyền
Mối liên hệ giữa việc sử dụng thuốc lá điện tử và tổn hại DNA không chỉ dừng lại ở các giả định sinh học mà đã được định lượng rõ ràng trên người thật [8]. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã tiến hành kiểm tra trên 72 người trưởng thành khỏe mạnh, được phân chia thành các nhóm đồng đều về độ tuổi, giới tính và chủng tộc [8]. Các nhóm đối tượng này bao gồm người chỉ hút thuốc lá điện tử (chưa từng hút thuốc lá điếu), người chỉ hút thuốc lá truyền thống và nhóm đối chứng hoàn toàn không sử dụng bất kỳ loại nào [8].
Sau khi xác minh tình trạng sinh hóa của các đối tượng, các nhà nghiên cứu đã sử dụng kỹ thuật phản ứng chuỗi polymerase định lượng đoạn khuếch đại dài (LA-QPCR) để đo lường mức độ tổn hại DNA trong tế bào biểu mô niêm mạc miệng [8]. Kết quả ghi nhận mức độ tổn hại DNA ở nhóm hút thuốc lá điện tử tăng cao rõ rệt so với nhóm không sử dụng, với ý nghĩa thống kê rõ ràng (p = 0.005) [8]. Mức tổn hại này ở người hút thuốc lá truyền thống so với người không dùng cũng tăng cao tương tự (p = 0.020) [8].
Đặc biệt, nghiên cứu này chỉ ra rằng mức độ tổn hại DNA trung bình giữa người hút thuốc lá điện tử và người hút thuốc lá truyền thống không có sự khác biệt đáng kể (p = 0.522) [8]. Mức độ đứt gãy DNA tăng dần theo liều lượng sử dụng, từ những người dùng ít đến những người dùng thường xuyên ở cả hai nhóm [8]. Đây là bằng chứng đầu tiên chứng minh tình trạng phá hủy DNA phụ thuộc vào liều lượng ở những người sử dụng thuốc lá điện tử dù họ chưa từng hút một điếu thuốc lá truyền thống nào trong đời [8].
Nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng nồng độ nicotine trong tinh dầu không phải là yếu tố dùng để dự báo mức độ tổn hại DNA của tế bào [8]. Ngay cả khi sử dụng dịch lỏng không chứa nicotine, khí dung thuốc lá điện tử vẫn gây tổn thương DNA và kích hoạt quá trình chết tế bào ở dòng tế bào biểu mô người [6]. Điều này chứng tỏ mối nguy hiểm tiềm tàng không chỉ đến từ nicotine mà bắt nguồn từ chính các hóa chất tạo khói và hương liệu bị biến đổi nhiệt [8].
Độc tính của thiết bị, hương liệu bốc hơi và kim loại nặng
Mức độ tổn thương gen ở người dùng thuốc lá điện tử phụ thuộc rất lớn vào đặc tính kỹ thuật của thiết bị và thành phần hương liệu [8]. Trong nghiên cứu lâm sàng trên 72 người, những người sử dụng thiết bị dạng pod ghi nhận mức độ tổn hại DNA cao nhất, tiếp theo sau là những người sử dụng thiết bị dạng mod [8]. Bản chất các thiết bị thuốc lá điện tử có thể tùy chỉnh công suất và cấu trúc buồng đốt làm gia tăng nghiêm trọng sự mất cân bằng nội môi của tế bào [2].
Nhiệt độ nung nóng cao bên trong thiết bị làm phân hủy các dung môi hữu cơ và giải phóng vào đường thở các chất độc có khả năng là tác nhân gây ung thư ở người [5]. Đồng thời, các kết quả phân tích khí dung ghi nhận sự hiện diện của nhiều hóa chất nguy hại cùng nồng độ kim loại nặng tăng cao bốc hơi từ các bộ phận kim loại của buồng đốt [2]. Việc hít sâu các kim loại nặng và hóa chất bốc hơi này gây độc tính nghiêm trọng cho ty thể, phá vỡ màng tế bào và gây rối loạn cân bằng lipid [2].
Bên cạnh loại thiết bị, hương vị của tinh dầu là yếu tố then chốt quyết định mức độ tổn thương vật chất di truyền [8]. Dữ liệu thực nghiệm xác nhận những người sử dụng tinh dầu có hương vị ngọt cho thấy mức độ tổn hại DNA cao nhất [8]. Đứng thứ hai về mức độ nguy hại là các loại tinh dầu mang hương vị bạc hà hoặc menthol, tiếp theo sau là các loại tinh dầu có hương vị trái cây [8]. Thực tế này rất đáng báo động vì hương vị ngọt, bạc hà và hoa quả lại chính là những nhóm hương vị được thanh thiếu niên ưa chuộng nhất hiện nay [8].
Sự pha trộn phức tạp của các chất trong tinh dầu tạo ra một môi trường hóa học khó lường khi bị đốt nóng [6]. Sự kết hợp sai lệch các chất cùng nồng độ nicotine cao bất thường có thể biến đường thở thành khu vực bị viêm nhiễm nặng nề, làm tiền đề cho nhiễm trùng virus hoặc tổn thương hô hấp cấp [6]. Điển hình cho sự nguy hiểm của các chất phụ gia là vitamin E acetate [6]. Việc bổ sung chất này vào tinh dầu đã được chứng minh là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới đợt bùng phát tổn thương phổi cấp tính nghiêm trọng [6].
Bằng chứng thực nghiệm từ mô hình tế bào và động vật
Những phát hiện trên người tiếp tục được củng cố vững chắc thông qua các thử nghiệm chuyên sâu trên mô hình tế bào và động vật sống. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã kiểm tra độc tính tế bào của khí dung thuốc lá điện tử trên các tế bào biểu mô đường thở của người [6]. Kết quả cho thấy chỉ sau 24 giờ tiếp xúc với khí dung không mùi chứa PG và VG (dù có hay không có nicotine), khả năng sống sót của tế bào biểu mô BEAS-2B và đại thực bào đã giảm sút rõ rệt [6]. Hơi thuốc lá điện tử chứa nicotine làm màng tế bào bị vỡ và giải phóng ồ ạt men LDH, chứng tỏ độc tính phá hủy mô rất mạnh [6].
Để tìm hiểu sâu hơn về tiềm năng thúc đẩy ung thư, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2025 đã sử dụng mô hình chuột mang đột biến gen APC (CDX2-Cre-APCMin/+) [7]. Mô hình này vốn có xu hướng phát triển các u tuyến trong vòng 11 đến 16 tuần [7]. Chuột được chia thành các nhóm phơi nhiễm với không khí sạch (đối chứng), khói thuốc lá điện tử, khói thuốc lá truyền thống, hoặc phơi nhiễm kép cả hai loại trong 4 tuần, với thời lượng 2 giờ mỗi ngày (nhóm phơi nhiễm kép dùng mỗi loại 1 giờ) [7].
Kết quả sau 4 tuần cho thấy chuột tiếp xúc với hơi thuốc lá điện tử phát triển số lượng polyp cao hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng không khí sạch [7]. Phân tích mô học và sinh học phân tử ghi nhận sự gia tăng mạnh mẽ của các protein gây viêm, các tổn thương đứt gãy sợi đôi DNA và các dấu ấn tế bào gốc ung thư bao gồm CD44, Lgr-5, DCLK1 và Ki67 [7]. Các tổn hại DNA này đi kèm với sự suy giảm nghiêm trọng các enzym sửa chữa DNA glycosylase của vật chủ, đặc biệt là NEIL-2 và NTH1 [7].
Dù mức độ kích thích tạo polyp của thuốc lá điện tử trong thử nghiệm này thấp hơn thuốc lá điếu thông thường, việc phơi nhiễm kép cả hai loại lại cho thấy khả năng sinh u mạnh hơn việc chỉ tiếp xúc với một loại riêng lẻ [7]. Ngoài ra, hơi thuốc lá điện tử còn gây viêm toàn thân, làm hỏng hàng rào bảo vệ ruột dẫn đến tình trạng rò rỉ ruột [7]. Các tác động gây viêm và tổn hại tế bào của thuốc lá điện tử cũng được ghi nhận lan rộng tới nhiều cơ quan khác như tim và bàng quang [5].
Các bệnh lý hô hấp nghiêm trọng ngoài ung thư
Không chỉ dừng lại ở nguy cơ đột biến gen lâu dài, hơi thuốc lá điện tử còn trực tiếp gây ra những tổn thương phổi cấp tính và bán cấp vô cùng nặng nề [4]. Năm 2019, nước Mỹ đã chứng kiến sự bùng phát dữ dội của dịch bệnh tổn thương phổi liên quan đến thuốc lá điện tử (EVALI) [1]. Dịch bệnh này đã khiến hơn 2.000 bệnh nhân phải nhập viện và cướp đi sinh mạng của 68 người, phần lớn trong số đó là những thanh thiếu niên trẻ tuổi và hoàn toàn khỏe mạnh trước đó [1].
Tiêu chuẩn chẩn đoán tổn thương phổi cấp do thuốc lá điện tử bao gồm việc có tiền sử sử dụng thiết bị trong vòng 90 ngày trước đó kèm theo việc loại trừ các nguyên nhân nhiễm trùng hay bệnh lý khác [3]. Các triệu chứng điển hình mà bệnh nhân gặp phải bao gồm khó thở dữ dội, đau tức ngực, ho kéo dài và sốt cao [3]. Điển hình như báo cáo lâm sàng năm 2022 về một bệnh nhân 27 tuổi bị suy hô hấp cấp do tổn thương phổi bởi thuốc lá điện tử kết hợp với nhiễm khuẩn Mycoplasma pneumoniae [3].
Về mặt bệnh lý học, các chất bay hơi trong khí dung phá hủy lớp biểu mô và làm tê liệt các cơ chế phòng vệ tự nhiên của phổi [3]. Tình trạng này khiến phổi mất khả năng chống đỡ, tạo điều kiện cho vi khuẩn và virus xâm nhập sâu, gây suy giảm oxy máu nghiêm trọng dẫn tới suy hô hấp [3]. Nghiên cứu năm 2025 cũng chỉ ra hàng loạt tổn thương phổi không do ung thư khác bắt nguồn từ việc vaping, bao gồm viêm phổi mỡ ngoại sinh, xuất huyết phế nang lan tỏa kèm tổn thương phế nang đã được chứng minh, và viêm tiểu phế quản co thắt [4].
Hơi thuốc lá điện tử còn làm tăng độc lực và khả năng gây viêm của nhiều mầm bệnh đường hô hấp, làm tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh viêm phổi [1]. Trên mô hình chuột cái bị phơi nhiễm bán mãn tính với khí dung PG kết hợp nicotine, phản ứng viêm bùng phát dữ dội cùng với sự gia tăng biểu hiện của thụ thể ACE2 thông qua thụ thể alpha7 nAChR [6]. Việc tăng thụ thể ACE2 trên tế bào biểu mô đường hô hấp có ý nghĩa y khoa rất lớn, làm gia tăng mức độ nhạy cảm và độ nghiêm trọng khi nhiễm virus đường hô hấp như SARS-CoV-2 [6]. Về lâu dài, thói quen này liên quan mật thiết đến việc gia tăng nguy cơ mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) trong tương lai [1].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là việc coi thuốc lá điện tử như một công cụ an toàn để cai nghiện thuốc lá điếu [1]. Nhiều người tin rằng vì thuốc lá điện tử không đốt cháy sợi thuốc nên khí hít vào phổi hoàn toàn tinh khiết [4]. Tuy nhiên, các đánh giá y khoa đã khẳng định thuốc lá điện tử không có tác dụng hỗ trợ cai nghiện thuốc lá [1]. Ngược lại, chúng còn biến người dùng thành đối tượng sử dụng song song cả hai loại, khiến nguy cơ sinh u và tổn thương tế bào tăng gấp bội [7].
Quan niệm cho rằng hút tinh dầu không chứa nicotine thì vô hại cũng là một sai lầm nghiêm trọng [6]. Các thử nghiệm thực tế chứng minh tổn hại DNA và tình trạng chết tế bào biểu mô vẫn xảy ra ngay cả khi tinh dầu hoàn toàn không chứa nicotine [6]. Nicotine không quyết định mức độ tổn thương vật chất di truyền, mà chính dung môi PG/VG bị nhiệt hóa cùng các phân tử hương liệu bốc hơi mới là thủ phạm tạo ra stress oxy hóa và cắt đứt chuỗi DNA [8].
Mặc dù nồng độ các hợp chất gây ung thư trong khí dung thuốc lá điện tử nhìn chung thấp hơn so với khói thuốc lá truyền thống, nhưng các chất sinh ra do nhiệt đốt nóng vẫn chứa các tác nhân có khả năng gây ung thư ở người [5]. Tuy nhiên, giới hạn khoa học hiện nay là cần thêm thời gian để theo dõi [5]. Do thuốc lá điện tử là sản phẩm tương đối mới, hậu quả sức khỏe lâu dài sau hàng chục năm sử dụng vẫn chưa thể quan sát hết [2]. Dẫu vậy, các tổn thương cấp tính, sự phá hủy DNA và tình trạng suy giảm enzym sửa chữa gen đã đủ để cảnh báo về gánh nặng y tế to lớn trong tương lai [1].
Ai cần đặc biệt thận trọng với thuốc lá điện tử
Nhóm đầu tiên cần tuyệt đối tránh xa thuốc lá điện tử là thanh thiếu niên và những người trẻ tuổi [1]. Hệ hô hấp của người trẻ đang trong giai đoạn hoàn thiện và rất nhạy cảm với các chất độc hóa học [1]. Dữ liệu lâm sàng từ các đợt dịch tổn thương phổi cấp cho thấy phần lớn bệnh nhân nhập viện trong tình trạng nguy kịch đều là những người trẻ vốn dĩ hoàn toàn khỏe mạnh [1]. Hơn nữa, việc giới trẻ yêu thích các dòng máy pod nhỏ gọn cùng các hương vị ngọt, hoa quả và bạc hà khiến họ trở thành đối tượng chịu mức tổn hại DNA cao nhất [8].
Những người chưa từng hút thuốc lá truyền thống cũng không bao giờ nên thử thuốc lá điện tử dù chỉ một lần [8]. Bằng chứng khoa học đã chứng minh mức độ tổn hại DNA ở những người chỉ hút thuốc lá điện tử tương đương với những người hút thuốc lá truyền thống [8]. Việc bắt đầu sử dụng thuốc lá điện tử đồng nghĩa với việc tự đưa vào cơ thể hàng loạt kim loại nặng, nitrosamine và các hóa chất phá hủy cấu trúc tế bào phế nang [2].
Phụ nữ mang thai và thai nhi là đối tượng đặc biệt dễ bị tổn thương [4]. Việc hít phải các chất độc bay hơi từ thiết bị không chỉ đe dọa sức khỏe của người mẹ mà còn tác động tiêu cực trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi [4]. Ngoài ra, những bệnh nhân có tiền sử mắc các bệnh lý nền về tim mạch, bệnh mạch máu não hoặc các bệnh lý hô hấp mạn tính tuyệt đối không được tiếp xúc với hơi thuốc lá điện tử [4]. Hơi khí dung làm suy yếu khả năng tự bảo vệ của phổi, khiến họ đối mặt với nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn và suy hô hấp cấp tính bất cứ lúc nào [3].
Lời khuyên thực tế để bảo vệ hệ hô hấp
Phổi của con người được tạo hóa thiết kế chỉ để hít thở không khí tự nhiên, hoàn toàn không được thiết kế để liên tục tiếp nhận hơi khí dung nóng chứa đầy hóa chất [1]. Biện pháp bảo vệ sức khỏe hữu hiệu nhất là tuyệt đối không sử dụng thuốc lá điện tử dưới bất kỳ hình thức nào, bất kể là thiết bị dạng pod hay mod [8]. Nếu đang sử dụng, người dùng cần có kế hoạch từ bỏ hoàn toàn thay vì chuyển đổi qua lại giữa thuốc lá điện tử và thuốc lá truyền thống [7].
Cộng đồng cần chủ động bảo vệ bản thân bằng cách tránh xa các môi trường có người đang hút thuốc lá điện tử nhằm phòng ngừa nguy cơ phơi nhiễm thụ động với các kim loại nặng và hóa chất bốc hơi [2]. Các bậc phụ huynh và nhà trường cần tăng cường giáo dục cho giới trẻ hiểu rõ bản chất của các loại hương liệu ngọt và bạc hà, không để sự hấp dẫn về mùi vị đánh lừa rằng đây là sản phẩm an toàn [8].
Đối với những người đã và đang sử dụng thuốc lá điện tử, nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng bất thường nào như khó thở đột ngột, đau tức ngực, ho dai dẳng, sốt không rõ nguyên nhân hoặc mệt mỏi suy nhược, cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám [3]. Việc chẩn đoán và can thiệp y tế sớm đóng vai trò sống còn trong việc ngăn chặn các biến chứng nguy hiểm như viêm tiểu phế quản co thắt hay suy hô hấp cấp [4]. Mọi người nên chủ động tham khảo ý kiến của các bác sĩ chuyên khoa hô hấp để nhận được các phác đồ hỗ trợ cai nghiện khoa học và an toàn nhất.
Tóm lại, thuốc lá điện tử không phải là một giải pháp thay thế vô hại mà là nguồn phát tán các chất độc hại, kim loại nặng và hóa chất gây tổn hại DNA nghiêm trọng [2]. Quá trình phá hủy vật chất di truyền kết hợp với sự ức chế enzym sửa chữa gen tạo ra môi trường nguy hiểm thúc đẩy các biến đổi tiền ung thư [7]. Ngừng sử dụng thuốc lá điện tử ngay hôm nay là quyết định đúng đắn nhất để bảo vệ cấu trúc gen và giữ gìn chức năng hô hấp trọn vẹn.
