Nhiều quý ông thường rỉ tai nhau về việc sử dụng các viên uống bổ sung kẽm để cải thiện sinh lực, tăng cường cơ bắp và nâng cao nồng độ testosterone. Trên thị trường thực phẩm chức năng, các sản phẩm chứa vi chất này cũng liên tục được quảng cáo như một giải pháp thần kỳ giúp nam giới lấy lại phong độ đỉnh cao.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ra rằng kẽm không phải là hoạt chất vạn năng có thể tự do thúc đẩy testosterone lên mức vô hạn. Hiệu quả tăng nồng độ hormone này thực tế chỉ được ghi nhận rõ rệt trên nhóm nam giới đang bị thiếu hụt kẽm từ trước. Đối với những người vốn đã có chế độ dinh dưỡng đầy đủ vi chất, việc nạp thêm kẽm gần như không mang lại sự thay đổi đáng kể nào cho nồng độ hormone sinh dục trong trạng thái nghỉ ngơi thông thường.
Cơ chế tác động của vi chất kẽm đối với hormone nam giới
Kẽm là một nguyên tố vi lượng thiết yếu đóng vai trò sống còn đối với hoạt động bình thường của cơ thể sống [1]. Đối với sức khỏe nam giới, khoáng chất vi lượng này tham gia mật thiết vào rất nhiều quá trình sinh học phức tạp [1]. Trong số các vai trò đó, kẽm giữ nhiệm vụ nổi bật như một chất điều hòa và cân bằng các hormone quan trọng, điển hình là testosterone [1].
Khi cơ thể nhận đủ lượng kẽm cần thiết, các phản ứng chuyển hóa và chức năng nội tiết của tinh hoàn sẽ diễn ra nhịp nhàng. Ngược lại, tình trạng thiếu hụt kẽm trong khẩu phần ăn sẽ trực tiếp gây ảnh hưởng tiêu cực đến trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn, từ đó làm suy giảm quá trình sản xuất nội tiết tố nam [1]. Chính vì mối liên hệ sinh học này, nồng độ kẽm trong huyết thanh luôn được quan sát thấy có mối tương quan thuận rõ rệt với nồng độ testosterone toàn phần [1].
Thiếu hụt kẽm khiến testosterone sụt giảm nhanh chóng
Nhiều công trình can thiệp nghiêm ngặt đã chứng minh rằng khi nam giới bị cắt giảm lượng kẽm dung nạp, nồng độ testosterone sẽ lao dốc không phanh. Một nghiên cứu công bố năm 1992 đã theo dõi 11 nam giới tình nguyện khỏe mạnh sống tại buồng chuyển hóa để tìm hiểu biến số nhạy cảm nhất với sự thiếu hụt kẽm [2]. Những người tham gia được cho ăn chế độ gồm công thức bán tổng hợp kết hợp thực phẩm thông thường, có bổ sung kẽm sulfat để cung cấp các mức kẽm lần lượt là 1,4; 2,5; 3,4; 4,4 hoặc 10,4 mg mỗi ngày [2].
Sau 28 ngày làm quen với mức 10,4 mg kẽm mỗi ngày, các tình nguyện viên bước vào 4 giai đoạn can thiệp kéo dài 35 ngày cho mỗi mức liều theo thứ tự ngẫu nhiên, trước khi quay lại mức 10,4 mg ở giai đoạn cuối [2]. Kết quả ghi nhận khi tiêu thụ mức 1,4 mg kẽm mỗi ngày, thể tích tinh dịch của họ giảm từ 3,30 mL xuống còn 2,24 mL [2]. Đồng thời, nồng độ testosterone huyết thanh giảm rõ rệt từ 26,9 nmol/L xuống 21,9 nmol/L khi họ chỉ nhận 1,4 mg kẽm mỗi ngày so với lúc dùng 10,4 mg kẽm mỗi ngày [2]. Ngoài ra, việc giảm lượng kẽm nạp vào cũng làm giảm tổng lượng kẽm mất qua tinh dịch trong mỗi lần xuất tinh, trong khi nồng độ phospho trong tinh dịch lại tăng cao [2].
Mối liên hệ giữa tình trạng suy giảm kẽm và sụt giảm testosterone tiếp tục được củng cố trong một nghiên cứu công bố năm 1996 [3]. Nghiên cứu cắt ngang trên 40 nam giới khỏe mạnh ở độ tuổi từ 20 đến 80 tuổi ghi nhận nồng độ testosterone huyết thanh có mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê với nồng độ kẽm trong tế bào bạch cầu lympho (r = 0,43) và bạch cầu hạt (r = 0,30) [3]. Để kiểm tra thực nghiệm, các tác giả đã hạn chế lượng kẽm ăn vào ở 4 nam thanh niên bình thường với độ tuổi trung bình 27,5 tuổi [3]. Sau 20 tuần ăn chế độ nghèo kẽm, nồng độ testosterone huyết thanh của 4 người này đã sụt giảm nghiêm trọng từ mức ban đầu 39,9 nmol/L xuống chỉ còn 10,6 nmol/L [3].
Hiệu quả tăng hormone rõ rệt khi bổ sung cho người thiếu kẽm
Trái ngược với cảnh báo về tác hại của việc thiếu chất, việc bù đắp kẽm cho những người có nồng độ vi chất thấp lại đem đến sự cải thiện vượt bậc. Cũng trong công trình công bố năm 1996 nói trên, các nhà khoa học đã tiến hành bổ sung kẽm cho 9 người đàn ông cao tuổi (trung bình 64 tuổi) bị thiếu hụt kẽm mức độ nhẹ [3]. Nhóm này được uống bổ sung 459 micromol kẽm mỗi ngày dưới dạng kẽm gluconate liên tục trong thời gian từ 3 đến 6 tháng [3]. Kết quả cho thấy sau giai đoạn bổ sung, nồng độ testosterone huyết thanh của những người cao tuổi này đã tăng gần gấp đôi, từ mức 8,3 nmol/L lên đến 16,0 nmol/L [3].
Tác động tích cực này cũng được quan sát thấy trên các nhóm bệnh nhân mắc bệnh lý mạn tính gây thiếu hụt kẽm trầm trọng. Điển hình là nghiên cứu can thiệp lâm sàng năm 2010 được thực hiện trên 100 nam bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối đang phải chạy thận nhân tạo định kỳ, một nhóm đối tượng vốn có nồng độ kẽm huyết tương rất thấp [4]. Các bệnh nhân được chỉ định uống bổ sung kẽm sulfat với liều lượng 250 mg mỗi ngày liên tục trong 6 tuần [4]. Sau đợt can thiệp, nồng độ hormone tạo hoàng thể (LH), nồng độ kẽm và testosterone trong huyết thanh của các bệnh nhân đều tăng lên rõ rệt, dù nồng độ FSH và prolactin không thay đổi [4].
Trước đó, một nghiên cứu lâm sàng công bố từ năm 1981 trên các bệnh nhân nam trưởng thành mắc chứng thiếu máu hồng cầu hình liềm cũng thu được kết quả tương đồng [5]. Bệnh nhân mắc hội chứng này thường bị suy tinh hoàn nguyên phát kèm theo tình trạng thiếu hụt kẽm thứ phát [5]. Khi được uống bổ sung kẽm, các nhà khoa học nhận thấy nồng độ testosterone huyết thanh, nồng độ kẽm trong bạch cầu trung tính và hoạt độ enzyme alkaline phosphatase trong bạch cầu của nhóm can thiệp đều tăng cao so với nhóm dùng giả dược [5]. Thêm vào đó, bệnh nhân dùng kẽm còn tăng thể trọng và giảm hoạt độ enzyme lactic dehydrogenase trong huyết thanh [5].
Đã đủ kẽm: Bổ sung thêm có mang lại lợi ích?
Rất nhiều quý ông khỏe mạnh, ăn uống đầy đủ vẫn mua kẽm liều cao về uống với hy vọng nồng độ testosterone sẽ bứt phá mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy cơ thể không hoạt động theo cơ chế tích lũy vô tận này. Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành kiểm tra trên 14 nam giới trẻ tuổi (22 đến 33 tuổi) khỏe mạnh, tập thể dục thường xuyên và đã có mức tiêu thụ kẽm hàng ngày ổn định từ 11,9 đến 23,2 mg [6]. Nhóm người này được chỉ định sử dụng sản phẩm bổ sung dinh dưỡng ZMA chứa kẽm liều cao để theo dõi sự thay đổi hormone [6].
Kết quả thử nghiệm cho thấy việc dùng ZMA dù làm tăng đáng kể nồng độ kẽm trong huyết thanh cũng như tăng lượng kẽm bài tiết qua nước tiểu, nhưng lại hoàn toàn không tạo ra sự thay đổi có ý nghĩa nào đối với nồng độ testosterone toàn phần lẫn testosterone tự do [6]. Quá trình bài tiết các chất chuyển hóa của steroid qua đường niệu cũng không có sự biến đổi nào đáng chú ý [6]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng việc bổ sung kẽm liều cao không mang lại bất kỳ tác động nào tới testosterone ở những người vốn đã có chế độ ăn đầy đủ kẽm [6].
Tương tự, một nghiên cứu năm 2011 trên 32 vận động viên xe đạp đường trường nam cũng cho thấy kết luận tương tự ở trạng thái nghỉ ngơi [7]. Các vận động viên được chia thành bốn nhóm gồm nhóm dùng giả dược, nhóm uống kẽm 30 mg mỗi ngày, nhóm uống selen 200 microgram mỗi ngày và nhóm kết hợp kẽm - selen trong vòng 4 tuần [7]. Kết quả chỉ ra rằng sau 4 tuần bổ sung, nồng độ testosterone toàn phần và testosterone tự do ở trạng thái nghỉ ngơi không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa các nhóm [7]. Dù sau khi vận động kiệt sức, nhóm dùng kẽm ghi nhận nồng độ testosterone tự do và toàn phần cao hơn nhóm đối chứng, nhưng ở người đã đủ kẽm thì việc bổ sung vi chất này không làm tăng hormone trong trạng thái bình thường [7].
Bằng chứng y văn nói gì về nồng độ kẽm và hormone nam?
Một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu từ 38 công trình nghiên cứu, bao gồm 8 thử nghiệm lâm sàng và 30 nghiên cứu trên động vật [1]. Báo cáo này đã tái khẳng định mối tương quan hai chiều chặt chẽ giữa hàm lượng kẽm và hormone sinh dục nam [1]. Việc thiếu hụt kẽm trong khẩu phần ăn sẽ trực tiếp kéo tụt nồng độ testosterone, trong khi việc bổ sung kẽm sẽ giúp phục hồi chỉ số này ở những cơ thể đang thiếu thốn [1].
Tuy nhiên, bài tổng quan cũng nhấn mạnh rằng mức độ tác động của việc bổ sung kẽm lên nồng độ testosterone huyết thanh không cố định [1]. Mức độ hiệu quả này phụ thuộc rất lớn vào nồng độ kẽm và testosterone nền ban đầu của từng cá nhân, dạng hợp chất kẽm sử dụng, liều lượng kẽm nguyên tố cũng như thời gian can thiệp [1]. Việc bổ sung ở mức độ vừa phải sẽ phát huy vai trò cải thiện nội tiết tố nam tốt nhất ở người thiếu hụt, chứ không tạo ra sự biến đổi vô hạn ở người khỏe mạnh bình thường [1].
Hiểu lầm phổ biến và những ai nên thận trọng
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay của cánh mày râu là coi viên kẽm như một dạng thuốc kích thích hormone thay thế liệu pháp y khoa. Kẽm đơn thuần là một nguyên tố vi lượng cần thiết để tinh hoàn vận hành đúng chức năng sinh học vốn có [1]. Nếu nồng độ kẽm trong mô và máu đã bão hòa, lượng kẽm nạp thêm sẽ bị cơ thể đào thải qua đường tiết niệu mà không kích hoạt sản xuất thêm testosterone [2], [6]. Việc lạm dụng bổ sung liều cao kéo dài không những không giúp cơ bắp vạm vỡ hơn mà còn gây lãng phí và tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Những người không có biểu hiện thiếu hụt dinh dưỡng, người không tập luyện thể thao cường độ quá cao gây kiệt sức cần hết sức thận trọng trước khi tự ý dùng các viên uống kẽm nồng độ cao. Đặc biệt, người có các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang trong quá trình trị liệu y tế phức tạp cần tuyệt đối tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung nào [4].
Gợi ý áp dụng thực tế để duy trì nồng độ kẽm hợp lý
Để duy trì nồng độ testosterone ổn định, giải pháp an toàn và bền vững nhất cho nam giới là thiết lập chế độ ăn uống đa dạng. Thay vì phụ thuộc vào thực phẩm bổ sung, hãy ưu tiên các nguồn thực phẩm tự nhiên giàu kẽm như hàu, hải sản có vỏ, thịt đỏ nạc, thịt gia cầm, các loại hạt bí, đậu và ngũ cốc nguyên hạt. Chế độ ăn cân đối không chỉ cung cấp đủ lượng kẽm cần thiết mà còn bổ sung thêm nhiều acid amin, vitamin và khoáng chất khác để hỗ trợ sức khỏe tổng thể.
Trong trường hợp được chuyên gia y tế chẩn đoán thiếu kẽm thông qua xét nghiệm, việc lựa chọn dạng kẽm dễ hấp thu như kẽm gluconate là giải pháp thường được áp dụng [3]. Nên uống kẽm sau bữa ăn để tránh kích ứng dạ dày và không tự ý tăng liều vượt mức khuyến nghị. Ngoài ra, việc kết hợp lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc, kiểm soát căng thẳng và rèn luyện thể chất điều độ luôn là nền tảng cốt lõi giúp hệ nội tiết nam giới duy trì phong độ tối ưu.
Tóm lại, kẽm thực sự đóng vai trò mắt xích không thể thiếu để bảo vệ và phục hồi nồng độ testosterone ở nam giới bị thiếu hụt vi chất [1], [3]. Dẫu vậy, viên kẽm không thể trở thành thần dược biến người khỏe mạnh bình thường thành "siêu nhân" nội tiết [6], [7]. Hãy nhìn nhận đúng bản chất khoa học, lắng nghe cơ thể và lựa chọn lối sống cân bằng thay vì trông chờ vào những lời quảng cáo thổi phồng.
