Khả năng bảo vệ gan của ngổ trâu: Sự thật từ các nghiên cứu

Rau ngổ trâu và thói quen giải độc gan truyền miệng

Rau ngổ trâu, còn gọi là ngổ đắng hay helencha, là loài rau dại bán thủy sinh rất quen thuộc trong mâm cơm của người Việt [1, 3]. Nhiều người thường mách nhau hái loại rau này về nấu canh, luộc hoặc ép nước uống với niềm tin giúp mát gan, hạ men gan và thải độc cơ thể. Thói quen này xuất phát từ việc sử dụng ngổ trâu lâu đời trong dân gian như một vị thuốc giải nhiệt [1, 3].

Tuy nhiên, liệu rau ngổ trâu có thực sự sở hữu khả năng bảo vệ gan hay không? Các nghiên cứu khoa học hiện đại bước đầu cho thấy dịch chiết từ cây rau này thể hiện tiềm năng bảo vệ tế bào gan và cân bằng chống oxy hóa trên mô hình phòng thí nghiệm [3, 4]. Song dữ liệu hiện tại mới chỉ dừng lại ở tế bào và động vật, chưa có đủ bằng chứng lâm sàng khẳng định trên con người ^[1].

Vì sao gan dễ bị tổn thương và vai trò của chất chống oxy hóa?

Gan là cơ quan chính đảm nhiệm vai trò chuyển hóa hóa chất, lọc các độc chất từ thức ăn, nước uống và môi trường. Khi tiếp xúc với các tác nhân gây độc như kim loại nặng, hóa chất hay quá liều thuốc, tế bào gan sản sinh một lượng lớn các gốc tự do ^[1]. Hiện tượng mất cân bằng oxy hóa này dẫn đến quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào và carbonylation protein, hủy hoại cấu trúc tế bào gan ^[1].

Để tự bảo vệ, gan sử dụng hệ thống enzym chống oxy hóa nội sinh và chất khử glutathione ^[1]. Nếu lượng độc chất vượt ngưỡng, hệ thống này kiệt quệ, kích hoạt các tín hiệu gây chết tế bào gan theo chương trình ^[1]. Các hợp chất thực vật giàu chất chống oxy hóa như flavonoid, polyphenol và acid ascorbic được nghiên cứu nhằm hỗ trợ trung hòa gốc tự do, bảo toàn nồng độ glutathione nội sinh để ngăn ngừa tổn thương gan ^[1].

Chiết xuất ngổ trâu bảo vệ tế bào gan chuột trước độc chất: Nghiên cứu nói gì?

Một công trình khoa học năm 2016 đã đánh giá hiệu quả phòng ngừa của dịch chiết nước từ rau ngổ trâu (Enhydra fluctuans) đối với độc tính trên gan do natri arsenite (NaAsO2) gây ra ^[1]. Thử nghiệm được tiến hành trên cả tế bào gan chuột nuôi cấy và trên chuột sống ^[1].

Ở thí nghiệm trên tế bào gan cô lập của chuột, chất độc NaAsO2 ở nồng độ 10 microM làm tăng đáng kể peroxy hóa lipid và carbonylation protein (p < 0,01), đồng thời làm sụt giảm nghiêm trọng nồng độ enzyme chống oxy hóa và glutathione (p < 0,01) ^[1]. Ngoài ra, độc chất làm biến đổi các protein điều hòa quá trình chết tế bào như Fas, Bid, cleaved-caspase 8, Bad, Bcl-2, cleaved-caspase 3 và cleaved-caspase 9 (p < 0,05 đến 0,01) ^[1]. Khi ủ cùng 400 microg/ml dịch chiết nước rau ngổ trâu, các chỉ số tổn thương và biểu hiện protein apoptotic đều được đưa trở lại mức gần như bình thường ^[1].

Trong thử nghiệm trên chuột sống, chuột được cho nhiễm độc NaAsO2 liều 10 mg/kg ^[1]. Tình trạng này khiến nồng độ kim loại tích tụ nhiều trong cơ thể, gây rối loạn các chỉ số huyết học và mất cân bằng oxy hóa khử ở gan chuột (p < 0,01) ^[1]. Khi được uống dịch chiết rau ngổ trâu ở các mức liều 50 mg/kg và 100 mg/kg, các chỉ số huyết học và cân bằng oxy hóa khử đã phục hồi đáng kể về mức gần bình thường (p < 0,05 đến 0,01) ^[1]. Quan sát mô học gan chuột cũng ghi nhận cấu trúc mô được bảo toàn, khẳng định vai trò bảo vệ gan trước độc chất ^[1]. Các nhà nghiên cứu nhận định lượng acid ascorbic, phenolics và flavonoids dồi dào trong dịch chiết chính là yếu tố tạo nên hiệu quả này ^[1].

Thành phần chống oxy hóa dồi dào trong ngổ trâu

Khả năng chống oxy hóa của ngổ trâu không chỉ giới hạn trong một nghiên cứu về gan mà còn được nhiều nhóm tác giả ghi nhận. Một bài tổng quan năm 2021 tổng hợp các hoạt tính sinh học của Enhydra fluctuans cho thấy loài cây này chứa các hợp chất như flavonoid, germacranolide, diterpenoid, steroid, tinh dầu, sesquiterpene lactone và glycoside isoflavone ^[2]. Các chất này mang lại tiềm năng chống oxy hóa, bảo vệ tế bào, chống viêm và bảo vệ gan ^[2].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2014 đánh giá dịch chiết methanol của cây ngổ trâu đã xác nhận sự hiện diện của flavonoid, phenol, triterpene, saponin, tanin ^[3]. Hàm lượng phenol tổng số đạt mức 153,08 +- 0,38 mg/mL và flavonoid tổng số đạt 172,04 +- 0,56 mg/mL ^[3]. Thử nghiệm dọn gốc tự do cho thấy dịch chiết ngổ trâu có giá trị IC50 đạt 135,20 +- 0,56 microg/mL, tiệm cận với hoạt tính của chất đối chứng acid ascorbic là 130,00 +- 0,76 microg/mL ^[3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2011 phân lập được hai flavonoid là baicalein 7-O-glucoside và baicalein 7-O-diglucoside từ phân đoạn ethyl acetate của rau ngổ trâu ^[4]. Dịch chiết flavonoid này khi cho chuột uống ở mức 200 và 400 mg/kg đã ức chế cơn đau quặn do acid acetic lần lượt là 27,05% và 55,49%, đồng thời thể hiện hoạt tính chống viêm mạnh mẽ nhờ khả năng dọn gốc tự do tự nhiên ^[4]. Ngoài ra, vi khuẩn nội sinh phân lập từ lá rau ngổ trâu cũng được ghi nhận sản sinh các chất chuyển hóa có khả năng dọn gốc tự do với IC50 đạt 61,66 +- 0,33 microg/mL ^[5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng ngổ trâu giải độc

Dù các dữ liệu phân tích hóa thực vật rất hứa hẹn, người dùng thường mắc phải những hiểu lầm tai hại trong đời sống thường ngày:

Nhiều người tin rằng uống nước rau ngổ trâu sống có thể thanh lọc hoàn toàn độc tố rượu bia hoặc chữa khỏi viêm gan, xơ gan. Thực tế, không có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh ngổ trâu có thể "chữa khỏi" bệnh gan ở người. Toàn bộ bằng chứng hiện có về tác dụng bảo vệ gan mới thực hiện trên mô hình chuột bị nhiễm độc hóa chất ^[1].

Một sai lầm khác là nghĩ rằng đã là thảo mộc tự nhiên thì uống càng nhiều, càng đặc sẽ càng tốt. Cây ngổ trâu sinh sống ở vùng bán thủy sinh, bùn nước, rễ cây có thể bám dính nhiều vi khuẩn, ấu trùng ký sinh trùng hoặc kim loại nặng từ nguồn nước ô nhiễm. Việc lạm dụng nước ép tươi chưa qua nấu chín có thể dẫn đến nguy cơ nhiễm khuẩn đường tiêu hóa hoặc ngộ độc ngược lại cho gan.

Hơn nữa, dịch chiết chuẩn hóa được dùng trong phòng thí nghiệm với liều lượng đo đạc chính xác khác hoàn toàn với việc sắc hoặc xay rau tươi tại nhà. Đun nấu quá lâu hoặc chế biến sai cách có thể làm hao hụt các hoạt chất flavonoid và vitamin C tự nhiên [4, 6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng rau ngổ trâu?

Do rau ngổ trâu là cây thủy sinh có tính mát và chứa một số chất có hoạt tính sinh học [1, 3], việc sử dụng cần thận trọng ở các nhóm đối tượng sau:

• Người có hệ tiêu hóa yếu, hay bị tiêu chảy, lạnh bụng: Rau mọc vùng nước dễ mang mầm bệnh nếu không được rửa kỹ và nấu chín.
• Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu lâm sàng chứng minh tính an toàn tuyệt đối của việc dùng rau ngổ trâu đậm đặc hay dịch chiết trên nhóm đối tượng nhạy cảm này. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
• Người đang điều trị bệnh lý gan mạn tính hoặc dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Không được tự ý ngưng thuốc điều trị chỉ định để thay thế bằng các bài thuốc ngổ trâu truyền miệng. Dược chất từ thảo mộc có thể tương tác với phác đồ thuốc đang dùng.

Cách áp dụng rau ngổ trâu an toàn trong chế độ ăn

Rau ngổ trâu là một loại rau ăn kèm ngon miệng, dân dã và bổ sung dưỡng chất tốt nếu được sử dụng đúng cách:

• Dùng như thực phẩm: Hãy xem ngổ trâu như một loại rau xanh trong bữa ăn gia đình, dùng với lượng vừa phải. Có thể xào thịt bò, nấu canh cá hoặc ăn chín để làm phong phú thực đơn.
• Đảm bảo vệ sinh: Ngâm rửa thật kỹ dưới vòi nước chảy để loại bỏ bùn đất, tạp chất và ký sinh trùng. Nên ưu tiên ăn chín uống sôi, hạn chế uống nước ép sống khi chưa rõ nguồn gốc rau.
• Không lạm dụng: Không nên sử dụng thay nước lọc hàng ngày hoặc sắc uống đặc kéo dài nhiều tuần liên tục khi chưa có hướng dẫn của thầy thuốc chuyên môn.
• Lắng nghe cơ thể: Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu khó chịu tiêu hóa, đầy bụng hoặc dị ứng, cần ngừng dùng ngay lập tức.

Rau ngổ trâu mang hoạt tính sinh học và khả năng chống oxy hóa đáng chú ý trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột ^[1]. Tuy nhiên, người dân không nên coi đây là "thần dược" bảo vệ hay giải độc gan. Một lá gan khỏe mạnh cần được duy trì bằng lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, hạn chế rượu bia và tuân thủ tư vấn của bác sĩ chuyên khoa khi có bệnh lý.