Nhiều người lựa chọn chế độ ăn thực dưỡng nhằm thanh lọc cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và cải thiện thể trạng. Tuy nhiên, việc sử dụng thường xuyên các món ăn quen thuộc trong thực dưỡng như rong biển, tương miso qua nhiều tháng có thể tạo ra những thay đổi âm thầm đối với hệ nội tiết.
Nếu đang duy trì thực đơn chứa rong biển liên tục, bạn cần chủ động theo dõi chức năng tuyến giáp định kỳ qua các chỉ số xét nghiệm huyết thanh cơ bản như TSH và nồng độ hormone tự do FT4. Sự mất cân đối vi chất từ chế độ ăn kéo dài có thể gây rối loạn chức năng giáp hoặc làm khởi phát các vấn đề suy giáp, cường giáp tiềm ẩn.
Rong biển và trục dinh dưỡng - tuyến giáp
Tuyến giáp là tuyến nội tiết giữ vai trò điều hòa chuyển hóa năng lượng, thân nhiệt và hoạt động của nhiều cơ quan. Chức năng giáp gắn kết chặt chẽ với chế độ dinh dưỡng thông qua trục dinh dưỡng - ruột - tuyến giáp [1]. Các vi chất thiết yếu như iod, selen, sắt, kẽm, đồng, magie, vitamin A và vitamin B12 tham gia trực tiếp vào quá trình tổng hợp, điều hòa hormone tuyến giáp [1].
Rong biển là nguồn cung cấp hàm lượng lớn iod tự nhiên. Dù cơ thể cần iod để tổng hợp hormone giáp, nhưng sự mất cân bằng dinh dưỡng có thể dẫn đến rối loạn chức năng tuyến giáp, gây suy giáp hoặc cường giáp [1]. Thay đổi chế độ ăn uống còn làm biến đổi hệ vi sinh đường ruột, gây mất cân bằng vi sinh, giảm hấp thu dưỡng chất và ảnh hưởng đến chức năng tuyến giáp thông qua điều hòa miễn dịch [1].
Các chỉ số xét nghiệm giáp cần nắm rõ
Để đánh giá hoạt động của tuyến giáp, y học sử dụng nhiều phương pháp xét nghiệm huyết thanh chuyên biệt. Các xét nghiệm máu phổ biến bao gồm thyroxine toàn phần (T4), triiodothyronine toàn phần (T3), thyroxine tự do (FT4), triiodothyronine tự do (FT3), reverse T3 (rT3), hormone kích thích tuyến giáp (TSH), calcitonin và thyroglobulin (Tg) [2]. Ngoài ra, xét nghiệm huyết thanh học còn có kháng thể kháng thyroglobulin (ATA) và kháng thể kháng microsome (AMA) nhằm hỗ trợ chẩn đoán chính xác [2].
Trong bối cảnh sàng lọc ban đầu, hormone kích thích tuyến giáp (TSH) được xem là xét nghiệm đơn lẻ phù hợp nhất để kiểm tra các rối loạn chức năng tuyến giáp [3]. Khi kiểm tra định kỳ, người ăn thực dưỡng không nên tùy tiện làm toàn bộ bảng xét nghiệm phức tạp nếu không có chỉ định từ bác sĩ. Việc xét nghiệm tràn lan nhiều chỉ số cùng lúc làm tăng khả năng phát hiện các bất thường nhỏ, thoáng qua và không mang nhiều ý nghĩa bệnh lý [3].
Nghiên cứu chỉ ra điều gì về sàng lọc tuyến giáp?
Ý nghĩa của các xét nghiệm sàng lọc chức năng giáp đã được xem xét kỹ lưỡng qua nhiều nghiên cứu lâm sàng trên các nhóm đối tượng khác nhau.
Một báo cáo năm 1995 đánh giá hoạt động kiểm tra chức năng giáp trên 277 bệnh nhân trầm cảm nặng hoặc loạn khí sắc nội trú liên tiếp, trong đó 260 người (94%) được làm xét nghiệm có bao gồm TSH [4]. Kết quả cho thấy 17 bệnh nhân (6,5%) có chỉ số TSH ngoài mức bình thường, trong đó có 2 trường hợp (0,4%) gợi ý cường giáp và không có trường hợp nào mắc suy giáp lâm sàng rõ rệt, chỉ ghi nhận 8 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng với đặc điểm TSH tăng nhưng T4 bình thường [4]. Nghiên cứu kết luận rằng việc sàng lọc giáp định kỳ đại trà ở người bệnh nội trú tâm thần đem lại ít giá trị chẩn đoán do bệnh giáp biểu hiện rõ rất hiếm gặp [4].
Năm 1997, một nghiên cứu hồi cứu thực hiện trên 196 lượt bệnh nhân vị thành niên nhập viện nội trú tâm thần lần đầu, với 150 người được làm xét nghiệm chức năng giáp [5]. Kết quả phát hiện 52 trường hợp có bất thường xét nghiệm, đa số là các bất thường đơn độc của thyroxine (T4) hoặc độ thanh thải triiodothyronine (T3U) [5]. Chẩn đoán cận lâm sàng ghi nhận 2 bệnh nhân cường giáp và 8 bệnh nhân suy giáp nhẹ; đáng chú ý là 5 trường hợp đã tự trở về mức bình thường khi kiểm tra lại sau 1 tuần [5]. Không bệnh nhân nào có triệu chứng hay phải điều trị bằng hormone giáp hoặc thuốc kháng giáp, cho thấy kết quả xét nghiệm đại trà có thể gây sai lệch nếu không có dấu hiệu thực thể [5].
Bên cạnh đó, nghiên cứu Tehran Thyroid Study (TTS) công bố năm 2018 theo dõi chức năng tuyến giáp trong 18 năm cũng chỉ ra rằng việc sàng lọc thường quy ở người khỏe mạnh sống tại vùng đủ iod vẫn còn nhiều tranh cãi [6]. Sàng lọc chỉ nên tiến hành khi lợi ích mang lại vượt trội hơn những tác hại tâm lý hay can thiệp không cần thiết, dù tỷ lệ mắc suy giáp và cường giáp dưới lâm sàng trong cộng đồng là đáng kể [6].
Nguy cơ thiếu hụt vi chất tiềm ẩn ở người ăn thực dưỡng
Người theo đuổi chế độ ăn thực dưỡng thuần chay nghiêm ngặt trong thời gian dài thường chỉ chú ý đến iod mà bỏ quên sự thiếu hụt các vi chất thiết yếu khác, đặc biệt là vitamin B12 (cobalamin). Thiếu hụt vitamin B12 có liên quan đến các rối loạn chức năng thần kinh và ảnh hưởng gián tiếp đến quá trình điều hòa chuyển hóa dinh dưỡng [7][1].
Một nghiên cứu năm 1994 so sánh 41 trẻ nhỏ (10-20 tháng tuổi) ăn thực dưỡng với 50 trẻ ăn đối chứng cho thấy acid methylmalonic huyết tương ở nhóm thực dưỡng tăng gấp 8 lần và homocysteine toàn phần tăng gấp 2 lần [8]. Hàm lượng cobalamin rất thấp trong chế độ ăn thực dưỡng đã dẫn đến tình trạng thiếu hụt cobalamin chức năng trên hầu hết các đối tượng này [8].
Đến năm 2000, nghiên cứu trên 48 thanh thiếu niên từng ăn thực dưỡng đến 6 tuổi so với 24 người ăn đối chứng từ nhỏ đã ghi nhận 31 người nhóm thực dưỡng cũ bị thiếu cobalamin căn cứ theo nồng độ acid methylmalonic [7]. Nhóm thiếu hụt này có kết quả kiểm tra trí tuệ linh hoạt kém hơn đáng kể so với nhóm đủ chất (hệ số tương quan: -0,28, khoảng tin cậy 95%: -0,48 đến -0,08; trong nhóm thực dưỡng cũ hệ số là -0,38, khoảng tin cậy 95%: -0,62 đến -0,14) [7]. Như vậy, thực đơn thực dưỡng thiếu hụt vi chất kéo dài có thể để lại hệ lụy sức khỏe âm thầm mà các xét nghiệm thường quy như huyết đồ khó phản ánh kịp thời [8].
Hiểu lầm thường gặp khi đọc kết quả xét nghiệm
Nhiều người hoang mang tột độ khi thấy một chỉ số chức năng giáp nằm lệch khỏi khoảng tham chiếu in trên phiếu xét nghiệm. Tuy nhiên, các bất thường nhẹ này chưa hẳn là bệnh lý mạn tính nguy hiểm cần dùng thuốc ngay.
Một chỉ số TSH hoặc FT4 hơi bất thường thoáng qua có thể xuất hiện ngẫu nhiên và tự ổn định trở lại sau một khoảng thời gian ngắn mà không cần can thiệp y khoa [5]. Việc vội vã chỉ định thêm nhiều xét nghiệm chuyên sâu mà không có định hướng rõ ràng chỉ làm tăng thêm sự lo lắng cho người bệnh và tốn kém chi phí không đáng có [3].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người theo đuổi chế độ ăn thực dưỡng dài ngày cần chú ý lắng nghe cơ thể và không nên áp dụng máy móc nếu thuộc các nhóm đối tượng nhạy cảm. Trẻ nhỏ và thanh thiếu niên đang trong giai đoạn phát triển thể chất, trí não cần nguồn dinh dưỡng đa dạng; thực dưỡng nghiêm ngặt có thể dẫn đến nguy cơ suy giảm nhận thức do thiếu vi chất như vitamin B12 [7].
Phụ nữ mang thai, người cao tuổi hoặc những người đã có tiền sử bệnh lý tuyến giáp gia đình cũng cần theo dõi sát sao. Bất kỳ ai có biểu hiện lâm sàng như mệt mỏi kéo dài, sụt cân hoặc tăng cân bất thường, hồi hộp, sợ nóng hoặc sợ lạnh nên đến gặp bác sĩ nội tiết thay vì tự ý điều chỉnh chế độ ăn uống [5][3].
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Nếu bạn yêu thích các món ăn từ rong biển và chế độ ăn thực dưỡng, hãy cân nhắc sử dụng với tần suất hợp lý, tránh lạm dụng liên tục mỗi ngày trong nhiều tháng. Cần đảm bảo chế độ ăn đa dạng để cung cấp đủ các vi chất quan trọng như selen, kẽm, sắt và vitamin B12 bên cạnh lượng iod từ rong biển [1].
Khi thực hiện kiểm tra định kỳ, hãy bắt đầu với xét nghiệm TSH theo tư vấn của nhân viên y tế [3]. Nếu kết quả có sự dao động nhẹ, bạn nên trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa về chế độ ăn thực dưỡng đang theo đuổi để có kế hoạch kiểm tra lại sau một thời gian, tránh can thiệp thuốc men khi chưa thực sự cần thiết [5][3].
Chế độ ăn thực dưỡng có thể mang lại cảm giác thanh nhẹ cho cơ thể nếu biết áp dụng đúng cách và khoa học. Tuy nhiên, việc duy trì một thực đơn mất cân đối kéo dài hoàn toàn có thể gây xáo trộn nội tiết tuyến giáp và thiếu hụt dinh dưỡng. Thăm khám định kỳ, kiểm tra chỉ số TSH phù hợp và tham vấn ý kiến chuyên gia y tế là biện pháp an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
