Trà lên men kombucha đang là thức uống giải khát được nhiều người làm văn phòng và người tập thể thao ưa chuộng. Nhiều người uống kombucha mỗi ngày với hy vọng đánh bay vòng bụng to và giảm mỡ nội tạng.

Thực tế, kombucha có khả năng hỗ trợ kiểm soát chuyển hóa lipid, giảm tích tụ mỡ và cải thiện tình trạng gan nhiễm mỡ trên các mô hình thực nghiệm [1]. Tuy nhiên, toàn bộ bằng chứng hiện tại đều đến từ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp chứng minh kombucha làm giảm mỡ nội tạng ở người [2]. Dù vậy, mỡ nội tạng ở người lại rất nhạy cảm với việc cắt giảm năng lượng, nên việc dùng kombucha đúng cách trong chế độ ăn kiểm soát calo vẫn mang lại giá trị hỗ trợ tốt [3].

Mối nguy từ mỡ nội tạng và cơ chế tác động của kombucha

Mỡ nội tạng là phần chất béo bao quanh các cơ quan trong ổ bụng, nguy hiểm hơn nhiều so với lớp mỡ dưới da. Một nghiên cứu công bố năm 2013 trên 105 nam giới trung niên Nhật Bản mắc hội chứng chuyển hóa cho thấy sự tích tụ mỡ nội tạng tỷ lệ thuận với lượng mỡ lắng đọng bất thường tại gan và các nhóm cơ xương như cơ thắt lưng chậu, cơ lưng và cơ thẳng bụng [4]. Tình trạng mỡ xâm nhập vào gan và cơ bắp có liên quan mật thiết đến sự phát triển của bệnh đái tháo đường tuýp 2 và hội chứng chuyển hóa [4]. Đặc biệt, bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu được xem là biểu hiện tại gan của hội chứng chuyển hóa, ước tính ảnh hưởng đến 1 tỷ người, tương đương khoảng 25% dân số toàn cầu [5].

Kombucha là thức uống lên men từ trà kết hợp với cộng đồng cộng sinh giữa vi khuẩn và nấm men, thường gọi là con giống SCOBY [6]. Quá trình lên men tạo ra nhiều hợp chất phenolic đa dạng cùng hệ vi sinh vật có lợi (probiotics) giúp can thiệp vào quá trình chuyển hóa chất béo của cơ thể [2].

Cơ chế đầu tiên là điều chỉnh chương trình chuyển hóa ngay tại đường ruột. Một nghiên cứu năm 2024 trên mô hình giun tròn C. elegans chỉ ra rằng hệ vi sinh vật từ trà kombucha định cư vững chắc trong ruột vật chủ và làm giảm rõ rệt tổng lượng mỡ dự trữ cũng như kích thước các giọt mỡ [2]. Việc giảm tích tụ mỡ này không phải do cơ thể kém hấp thu dinh dưỡng, mà do vi sinh vật kích hoạt phản ứng giống như trạng thái nhịn ăn (fasting-like response) tại ruột [2]. Quá trình này làm tăng hoạt động của các gen sản xuất enzyme lipase tại lysosome để phân giải chất béo (quá trình tự thực mỡ - lipophagy), đồng thời giảm sự hình thành các giọt mỡ mới [2].

Cơ chế thứ hai là ức chế các enzyme tiêu hóa chất béo và đường, kết hợp điều hòa trục ruột - gan [6]. Các hoạt chất trong kombucha có thể ức chế enzyme lipase (enzyme phân giải chất béo để hấp thu) và các enzyme phân giải tinh bột, đường như alpha-amylase, alpha-glucosidase [6]. Song song đó, thức uống này còn tác động lên các gen kiểm soát quá trình tạo mỡ (adipogenesis) và quá trình đốt cháy axit béo (beta-oxidation) tại mô mỡ và gan, giúp hạn chế lượng mỡ thừa tích tụ [1].

Nghiên cứu nói gì về trà kombucha truyền thống?

Các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng để kiểm chứng tác dụng của kombucha làm từ trà xanh và trà đen truyền thống đối với rối loạn chuyển hóa do chế độ ăn nhiều chất béo và đường.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác dụng của kombucha trà xanh và trà đen trên chuột Wistar ăn chế độ giàu chất béo và đường fructose (HFHF) [1]. Sau 8 tuần ăn chế độ HFHF để gây rối loạn chuyển hóa, chuột được chia thành 4 nhóm: nhóm chứng ăn chuẩn (AIN-93M), nhóm chứng ăn HFHF, nhóm ăn HFHF uống kombucha trà xanh (GTK) và nhóm ăn HFHF uống kombucha trà đen (BTK) kéo dài trong 10 tuần [1]. Kết quả cho thấy cả hai loại kombucha đều giúp giảm tổng lượng mô mỡ và nồng độ chất béo trung tính (triglyceride) trong máu [1]. Đáng chú ý, thức uống này giúp đảo ngược tình trạng gan nhiễm mỡ từ độ 2 xuống độ 1, cải thiện chuyển hóa đường glucose, tăng khả năng chống oxy hóa trong huyết tương (tăng hoạt tính enzyme superoxide dismutase - SOD, giảm nitric oxide) và giảm viêm toàn thân thông qua việc hạ tỷ lệ bạch cầu trung tính trên bạch cầu lympho (NLR) [1].

Một nghiên cứu tiếp theo công bố năm 2022 cũng trên mô hình chuột Wistar với thiết kế tương tự (8 tuần gây rối loạn bằng chế độ ăn HFHF trên 30 con chuột và 10 con ăn chuẩn, sau đó chia 4 nhóm mỗi nhóm 10 con can thiệp trong 10 tuần) lại tập trung vào sức khỏe đường ruột [7]. Trong thử nghiệm này, dù thành phần cơ thể không có sự khác biệt giữa các nhóm, chế độ ăn kiểu phương Tây nhiều béo và đường đã kích thích vi khuẩn gram âm có hại như Proteobacteria và Bacteroides phát triển [7]. Việc uống kombucha đều đặn đã điều hòa hệ vi sinh đường ruột, làm tăng sản xuất axit béo chuỗi ngắn propionate và thúc đẩy vi khuẩn có lợi như Adlercreutzia ở nhóm uống kombucha trà xanh [7].

Ở một nghiên cứu khác năm 2022 thực hiện trên mô hình chuột béo phì do chế độ ăn, những con chuột béo phì ban đầu gặp tình trạng kém dung nạp glucose, tăng insulin máu, gan nhiễm mỡ, tăng lắng đọng sợi collagen ở khoảng mạch máu gan và tăng biểu hiện các gen gây viêm, tạo mỡ (TNF-alpha và SREBP-1) [5]. Khi được bổ sung kombucha, chuột cải thiện khả năng dung nạp glucose, giảm nồng độ insulin máu, giảm hoạt động của các enzyme chuyển hóa đường và chất béo tại gan (citrate synthase và phosphofructokinase-1), đồng thời giảm mức độ gan nhiễm mỡ cũng như giảm xơ hóa collagen ở gan [5].

Biến tấu kombucha kết hợp thảo dược giúp kiểm soát mỡ máu

Bên cạnh trà xanh và trà đen, giới khoa học còn sử dụng kombucha làm môi trường dẫn truyền để lên men các nguyên liệu tự nhiên khác nhằm tăng hiệu quả chống béo phì [8].

Một nghiên cứu năm 2022 đã thử nghiệm kombucha làm giàu từ rong nho (Caulerpa racemosa) cả trong ống nghiệm và trên chuột bạch tạng đực Swiss Webster [8]. Trong ống nghiệm, kombucha rong nho ở nồng độ 250 mug/mL có khả năng ức chế enzyme tiêu hóa mỡ lipase tương đương với thuốc chống béo phì orlistat (dù ở liều thấp hơn thì thuốc orlistat vẫn vượt trội hơn) [8]. Trên động vật, 40 con chuột được chia làm 4 nhóm (mỗi nhóm 10 con): nhóm ăn chuẩn, nhóm ăn giàu cholesterol và chất béo (CFED), và hai nhóm ăn CFED kết hợp uống kombucha rong nho ở liều 150 mg/kg hoặc 300 mg/kg trọng lượng cơ thể trong 4 tuần [8]. Kết quả sau 4 tuần cho thấy chuột uống kombucha rong nho giảm cân, tăng nồng độ enzyme chống oxy hóa SOD ở gan, giảm cholesterol toàn phần, giảm triglyceride, giảm mỡ xấu LDL và tăng mỡ tốt HDL so với nhóm ăn nhiều béo không được uống [8]. Hiệu quả cải thiện mỡ máu (trừ chỉ số cholesterol toàn phần) càng mạnh khi tăng liều dùng [8].

Tương tự, một nghiên cứu khác cùng năm 2022 đã đánh giá kombucha lên men từ hoa đậu biếc (Clitoria ternatea - KBPF) với 79 hợp chất chuyển hóa thứ cấp được xác định [6]. Trong ống nghiệm, kombucha hoa đậu biếc ở nồng độ 50-250 mug/mL ức chế các enzyme tiêu hóa mỡ (lipase) và đường (alpha-amylase, alpha-glucosidase) ở mức tương đương thuốc điều trị đái tháo đường acarbose [6]. Khi thử nghiệm trên 40 con chuột đực ăn chế độ giàu cholesterol và chất béo (chia 4 nhóm: ăn chuẩn, ăn béo CFED, ăn CFED kèm KBPF liều 65 mg/kg và liều 130 mg/kg trọng lượng cơ thể) trong 6 tuần, liều 130 mg/kg đã đưa các chỉ số mỡ máu (HDL, LDL, cholesterol toàn phần, triglyceride), đường huyết, men tiêu hóa và các dấu ấn viêm (TNF-alpha, IL-10, PGC-1alpha) về gần mức bình thường [6]. Thức uống này cũng cải thiện rõ rệt hai ngành vi khuẩn đường ruột lớn là Bacteroidetes và Firmicutes (p = 0.01) [6].

Lợi ích, giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Nhìn vào chuỗi nghiên cứu trên, lợi ích rõ ràng nhất của kombucha là cung cấp các hợp chất chống oxy hóa và vi sinh vật có lợi giúp cải thiện mỡ máu (giảm triglyceride, LDL, tăng HDL), giảm viêm và giảm tích tụ mỡ tại gan [1].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là toàn bộ các kết quả giảm mô mỡ, giảm cân này đều mới dừng ở mô hình giun tròn, ống nghiệm và chuột thực nghiệm [2]. Ngay cả trên chuột, kết quả đôi khi không đồng nhất: có nghiên cứu ghi nhận giảm tổng mô mỡ [1], nhưng nghiên cứu khác cùng nhóm tác giả lại thấy thành phần cơ thể chuột không thay đổi đáng kể dù hệ vi sinh đường ruột tốt lên [7]. Các nhà khoa học đều nhấn mạnh cần mở rộng thêm nhiều nghiên cứu để xác nhận hoặc bác bỏ các lợi ích tiềm năng này trước khi khẳng định trên người [5].

Từ đây, người tiêu dùng cần tránh hai hiểu lầm phổ biến. Thứ nhất là hiểu lầm "ăn uống thoải mái rồi uống kombucha để tiêu mỡ". Ở người, nghiên cứu trên 105 nam giới mắc hội chứng chuyển hóa chỉ ra rằng để giảm tích tụ mỡ nội tạng thực sự, bệnh nhân cần can thiệp thay đổi lối sống hoặc dùng thuốc đặc trị theo chỉ định (như Pioglitazone hoặc Miglitol) [4].

Thứ hai là hiểu lầm "mỡ bụng lâu năm không thể giảm bằng chế độ ăn". Một nghiên cứu công bố năm 2003 trên những bệnh nhân béo phì có mỡ máu cao cho thấy khi áp dụng chế độ ăn hạn chế năng lượng (1000 kcal/ngày) chỉ trong 14 ngày, lượng mỡ nội tạng trung bình đo qua siêu âm đã giảm đi rõ rệt (P < 0.05), trong khi lớp mỡ dưới da chưa hề giảm [3]. Thử nghiệm song song trên chuột béo phì nhịn ăn giải thích rằng các gen điều khiển phân giải chất béo (như beta(3)-AR, HSL, PPAR-gamma, UCP-2) ở mô mỡ nội tạng nhạy cảm và tăng hoạt động gấp 2 đến 3.2 lần so với mỡ dưới da khi cơ thể cắt giảm năng lượng [3]. Do đó, chìa khóa cốt lõi để giảm mỡ nội tạng ở người vẫn là tạo ra sự thâm hụt calo từ chế độ ăn, còn kombucha đóng vai trò thức uống hỗ trợ nhờ kích hoạt các phản ứng chuyển hóa có lợi [2].

Ai nên thận trọng khi uống kombucha?

Dù là thức uống có nguồn gốc tự nhiên, kombucha không phải là sản phẩm vô hại có thể uống tùy thích. Bản chất kombucha được tạo ra từ quá trình lên men của hệ vi khuẩn và nấm men (SCOBY) với trà và đường [7].

Những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc chưa quen dùng thực phẩm lên men cần thận trọng khi mới bắt đầu, vì sự thay đổi hệ vi sinh vật và axit hữu cơ có thể gây đầy hơi nhẹ. Người đang mắc bệnh đái tháo đường, rối loạn mỡ máu nặng, gan nhiễm mỡ hoặc hội chứng chuyển hóa đang phải dùng thuốc điều trị (chẳng hạn các thuốc nhóm kiểm soát đường huyết như acarbose, miglitol, pioglitazone hay thuốc giảm hấp thu mỡ như orlistat) cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng kombucha thường xuyên [4]. Lý do là các hoạt chất trong kombucha cũng tác động lên các enzyme tiêu hóa đường và chất béo, cần tránh nguy cơ tương tác hoặc hiểu lầm thức uống này thay thế được thuốc điều trị [6]. Ngoài ra, người tự làm kombucha tại nhà phải tuyệt đối cẩn trọng vấn đề vệ sinh để tránh nhiễm khuẩn tạp hoặc nấm mốc gây hại.

Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ kiểm soát cân nặng

Để tận dụng lợi ích hỗ trợ chuyển hóa lipid của kombucha một cách an toàn và hiệu quả trong đời sống hàng ngày, độc giả có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Lựa chọn nguyên liệu nền phù hợp: Ưu tiên kombucha lên men từ trà xanh hoặc trà đen truyền thống vì đây là hai nền trà giàu hợp chất phenolic giúp bảo vệ đường ruột và giảm mỡ gan hiệu quả [7]. Có thể kết hợp đổi vị với kombucha lên men cùng thảo mộc tự nhiên như hoa đậu biếc để tăng cường hoạt chất sinh học [6].
  • Kiểm soát lượng đường trong sản phẩm: Quá trình lên men cần đường để nuôi con giống SCOBY, nhưng chế độ ăn dư thừa đường fructose lại chính là thủ phạm gây gan nhiễm mỡ và tích tụ mỡ nội tạng [1]. Khi mua kombucha đóng chai hoặc tự ủ tại nhà, hãy chọn loại lên men đủ thời gian có vị chua thanh, ít đường tồn dư, tránh các sản phẩm pha thêm nhiều siro hay nước ép ngọt sau khi lên men.
  • Thời điểm và cách kết hợp: Thay thế hoàn toàn nước ngọt có ga, trà sữa bằng một ly nhỏ kombucha vào bữa phụ hoặc dùng kèm quanh bữa ăn có nhiều chất béo. Việc kết hợp này giúp tận dụng khả năng ức chế một phần enzyme tiêu hóa mỡ và đường của trà, đồng thời giúp cắt giảm tổng lượng calo nạp vào cơ thể mỗi ngày [6].

Tóm lại, kombucha là thức uống lên men giàu tiềm năng giúp hỗ trợ cải thiện mỡ máu, giảm gan nhiễm mỡ và điều hòa hệ vi sinh đường ruột theo các bằng chứng tiền lâm sàng [1]. Tuy nhiên, thức uống này không phải là "thuốc tiên" làm tan mỡ bụng tức thì mà chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi đi kèm chế độ ăn giảm calo và lối sống vận động lành mạnh [3]. Nếu bạn có bệnh lý chuyển hóa nền, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để xây dựng phác đồ kiểm soát cân nặng và mỡ nội tạng an toàn, khoa học.