Kỷ tử ngâm rượu trị yếu sinh lý: Đồn thổi hay có nghiên cứu?

Nhiều quý ông truyền tai nhau rằng uống rượu ngâm quả kỷ tử (củ khởi) mỗi ngày là bí quyết giúp bổ thận tráng dương, tăng cường sinh lý và chữa trị chứng rối loạn cương dương. Các bình rượu ngâm loại quả đỏ này xuất hiện phổ biến trong nhiều gia đình với kỳ vọng duy trì phong độ phái mạnh một cách tự nhiên. Tuy nhiên, liệu bài thuốc ngâm rượu này thực sự có tác dụng như lời đồn, hay đó chỉ là kinh nghiệm dân gian được thổi phồng?

Câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học hiện đại là: Kỷ tử chứa nhiều hoạt chất sinh học tốt cho sức khỏe sinh sản, nhưng quan niệm uống rượu ngâm kỷ tử để "trị dứt điểm yếu sinh lý" là ngộ nhận. Đa phần các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm hoặc trên động vật. Hơn nữa, việc lạm dụng dung môi rượu ethanol còn có nguy cơ phản tác dụng đối với hệ sinh sản.

Các hoạt chất trong kỷ tử tác động ra sao?

Kỷ tử có tên khoa học là Lycium barbarum, một loài thực vật thuộc họ Cà (Solanaceae) với lịch sử sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền ^[1]. Hoạt chất chức năng quan trọng nhất được ghi nhận trong quả này là phức hợp đường đa Lycium barbarum polysaccharide (LBP) ^[2]. Ngoài ra, các nhà khoa học còn phân lập được phân tử glycopeptide (LbGp) có hoạt tính sinh học cao ^[3].

Ở mức độ tế bào, phân tử LbGp trong kỷ tử thúc đẩy quá trình tổng hợp hormone nam testosterone tại tế bào kẽ Leydig của tinh hoàn ^[3]. Hoạt chất này gia tăng mức tổng hợp năng lượng ATP và kích thích tế bào tăng sinh thông qua việc tăng cường chuyển hóa đường glucose ^[3]. Về mặt cơ chế phân tử, LbGp ức chế con đường truyền tín hiệu TGF-beta và gia tăng biểu hiện của hàng loạt gene tham gia vào quá trình sinh tổng hợp steroid như Cyp11a1, Hsd3b1, Hsd17b3, Star và Sf-1 ^[3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu sinh học tế bào chỉ ra rằng LBP giúp bảo vệ tế bào Leydig MLTC-1 chống lại hiện tượng chết tế bào theo chương trình (apoptosis) và tự thực bào (autophagy) do hóa chất độc hại gây ra ^[4]. Hoạt chất này điều hòa con đường căng thẳng lưới nội chất thông qua việc giảm các protein caspase 3, caspase 7, caspase 12 và giúp phục hồi lượng testosterone tiết ra từ tế bào ^[4]. LBP cũng thể hiện khả năng giảm bớt tổn thương DNA của tế bào tinh hoàn khi bị kích thích oxy hóa [4, 6].

Bằng chứng nghiên cứu trên động vật

Phần lớn các dữ liệu thực nghiệm về công dụng cải thiện chức năng sinh dục nam của kỷ tử hiện nay đến từ các mô hình thử nghiệm trên chuột.

Một thử nghiệm năm 2011 tiến hành trên chuột cống đực bị tổn thương hệ sinh sản do chiếu xạ gamma 60Co bán mạn tính ^[2]. Kết quả ghi nhận LBP làm tăng đáng kể số lượng và độ di động của tinh trùng, rút ngắn thời gian tiềm phục cương dương, thời gian tiếp cận và xuất tinh, đồng thời làm tăng số lần giao phối của chuột ^[2]. Dược chất này cũng giúp phục hồi nồng độ testosterone trong huyết thanh, tăng hoạt tính enzym superoxide dismutase (SOD) và hạ thấp chất chỉ thị stress oxy hóa malondialdehyde (MDA) ^[2].

Năm 2017, một nghiên cứu trên chuột đực mắc bệnh tiểu đường tuýp 1 do hóa chất streptozotocin gây ra đã đánh giá tác động của LBP khi cho uống các liều 10, 20 hoặc 40 mg/kg liên tục 62 ngày, so sánh với nhóm đối chứng dùng sildenafil citrate (5 mg/kg) hoặc nước muối sinh lý ^[5]. Kết quả cho thấy liều 40 mg/kg LBP giúp đảo ngược các bất thường về thông số tinh trùng, tăng trọng lượng cơ quan sinh sản và cải thiện rõ rệt hành vi tình dục cũng như khả năng thụ tinh ^[5]. Nồng độ testosterone, hormone FSH và LH đều tăng, cho thấy sự điều hòa trục nội tiết hạ đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục ^[5].

Cũng trong năm 2017, nghiên cứu trên 72 chuột đực chia 6 nhóm (12 con mỗi nhóm) nhằm đánh giá độc tính tinh hoàn do kim loại nặng cadmium (5 mg/kg thể trọng trong 35 ngày) phối hợp với các mức LBP (0, 10, 33,3 hoặc 100 mg/kg) ^[6]. Nhóm dùng LBP ghi nhận sự suy giảm tổn hại ống sinh tinh, giảm tỷ lệ tinh trùng dị tật, tăng hoạt tính enzym chống oxy hóa SOD và Glutathione peroxidase (GSH-Px), cũng như duy trì nồng độ testosterone trong máu ^[6].

Năm 2020, một nghiên cứu khác xem xét tác động của LBP ở chuột béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo trong 35 ngày ^[7]. LBP đã làm giảm lượng đường huyết, cải thiện tình trạng kháng insulin, tăng nồng độ hormone testosterone và giảm tổn thương mô học tinh hoàn ^[7]. Đồng thời, các chỉ dấu căng thẳng lưới nội chất như p-eIF2alpha, GRP78 và CHOP đều giảm rõ rệt trong mô tinh hoàn chuột ^[7].

Dữ liệu lâm sàng ở người: Vẫn còn rất khiêm tốn

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật rất phong phú, số lượng thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng được công bố trên người lại vô cùng ít ỏi.

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi công bố năm 2025 được tiến hành tại Bệnh viện Afzalipoor (Kerman) trên 80 bệnh nhân nam mắc chứng giãn tĩnh mạch thừng tinh - nguyên nhân phổ biến gây vô sinh ^[8]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm: nhóm can thiệp (40 người) uống 400 mg chiết xuất kỷ tử mỗi ngày trong 2 tháng, và nhóm đối chứng (40 người) sử dụng giả dược ^[8]. Mẫu máu và tinh dịch được đánh giá lại sau 90 ngày kể từ khi kết thúc can thiệp ^[8].

Kết quả cho thấy ở nhóm dùng chiết xuất kỷ tử, hoạt tính của các enzym chống oxy hóa SOD và GSH-Px tăng lên rõ rệt, nồng độ MDA giảm xuống, chứng tỏ tình trạng stress oxy hóa đã được kiểm soát ^[8]. Đồng thời, nồng độ testosterone, số lượng tinh trùng, khả năng di động và hình thái tinh trùng đều có sự cải thiện mang ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng (P < 0.05) ^[8]. Tuy nhiên, thể tích tinh dịch chỉ tăng nhẹ và không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[8].

Điểm nghẽn trong việc dịch chuyển từ nghiên cứu sang đời sống

Dù kết quả thử nghiệm lâm sàng năm 2025 rất khả quan, cần lưu ý rằng nghiên cứu này được thực hiện trên nhóm đối tượng cụ thể là nam giới bị giãn tĩnh mạch thừng tinh gây vô sinh, chứ không phải nhóm bệnh nhân bị rối loạn cương dương hay suy giảm ham muốn đơn thuần ^[8]. Các tác giả của nghiên cứu cũng nêu rõ giới hạn về quy mô mẫu (80 người) và khuyến nghị cần có thêm các thử nghiệm lớn hơn để khẳng định tính khái quát ^[8].

Hầu hết các dữ liệu về hành vi tình dục, phản xạ cương dương và tần suất giao phối mới chỉ được xác lập trên chuột bị đái tháo đường hoặc chiếu xạ [4, 5]. Cơ thể con người có hệ trục nội tiết, thần kinh và tâm lý phức tạp hơn động vật rất nhiều, do đó không thể đồng nhất kết quả cải thiện hành vi ở chuột với khả năng điều trị rối loạn cương ở người.

Quan trọng nhất, các nghiên cứu khoa học sử dụng chiết xuất nước tinh khiết hoặc phân lập polysaccharide, glycopeptide đường uống với liều lượng đo lường chuẩn xác [1, 2, 5]. Hoàn toàn không có nghiên cứu nào chứng minh việc ngâm kỷ tử trong rượu ethanol mang lại lợi ích cho sinh lý nam giới.

Sai lầm tai hại: Ngâm kỷ tử với rượu mạnh

Nhiều người tin rằng rượu là dung môi dẫn thuốc tốt nhất, giúp chiết tách tối đa tinh chất của kỷ tử để bồi bổ sức khỏe. Đây là một ngộ nhận nguy hiểm đối với sức khỏe sinh sản nói chung và phong độ phòng the nói riêng.

Polysaccharide trong kỷ tử là hoạt chất chính mang lại lợi ích chống oxy hóa và cải thiện sinh sản, nhưng hợp chất này tan tốt trong nước hơn trong cồn cao độ [4, 6]. Khi ngâm vào rượu nặng độ trong thời gian dài, cấu trúc tự nhiên của nhiều hoạt chất có thể bị biến tính hoặc giảm hiệu lực sinh học.

Hơn thế nữa, rượu ethanol là một chất ức chế hệ thần kinh trung ương và gây độc tế bào tinh hoàn nếu tiêu thụ thường xuyên. Uống nhiều rượu làm suy giảm nồng độ testosterone nội sinh, làm teo ống sinh tinh, giảm khả năng sản xuất tinh trùng và trực tiếp gây ra chứng rối loạn cương dương hoặc xuất tinh sớm. Việc uống rượu kỷ tử để chữa yếu sinh lý vô tình tạo ra vòng luẩn quẩn: dùng một chất kích thích gây hại sinh lý để chuyển tải một thảo dược hỗ trợ sinh lý.

Ai nên thận trọng khi dùng kỷ tử?

Mặc dù kỷ tử là dược liệu tương đối lành tính, việc sử dụng các chế phẩm đậm đặc hoặc tự ý phối chế thảo dược vẫn cần sự cẩn trọng ở một số nhóm đối tượng:

• Người mắc bệnh lý gan, thận mạn tính: Tuyệt đối không nên uống kỷ tử dưới dạng ngâm rượu, vì cồn tạo thêm gánh nặng chuyển hóa trầm trọng cho tế bào gan và thận.
• Người đang điều trị bệnh chuyển hóa: Các nghiên cứu cho thấy chiết xuất kỷ tử có khả năng làm hạ nồng độ đường huyết và giảm kháng insulin ^[7]. Do đó, người đang dùng thuốc trị đái tháo đường cần theo dõi chặt chẽ chỉ số đường huyết để tránh nguy cơ tụt đường huyết quá mức.
• Người có tiền sử dị ứng: Một số người nhạy cảm với các loại thực vật họ Cà có thể gặp phản ứng dị ứng khi dùng quả kỷ tử.

Áp dụng đúng cách trong đời sống

Thay vì lạm dụng rượu ngâm, người dùng nên đưa kỷ tử vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày như một loại thực phẩm bổ sung lành mạnh và an toàn:

• Dạng dùng thích hợp: Hãm quả khô với nước ấm như một loại trà thảo mộc, hoặc dùng nấu canh, hầm chưng cùng các món ăn dinh dưỡng để giữ trọn vẹn phức hợp polysaccharide hòa tan trong nước.
• Liều lượng tham khảo: Trong nghiên cứu lâm sàng, liều dùng chiết xuất kỷ tử dạng uống là 400 mg mỗi ngày ^[8]. Với quả khô nguyên bản, người tiêu dùng chỉ nên dùng một lượng vừa phải hàng ngày theo hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng hoặc y học cổ truyền.
• Kết hợp lối sống: Béo phì và lối sống tĩnh tại là nguyên nhân lớn gây suy giảm testosterone và chất lượng tinh trùng ^[7]. Việc tập luyện thể thao đều đặn, kiểm soát cân nặng, ngủ đủ giấc và hạn chế bia rượu là chìa khóa then chốt để duy trì sinh lực.

Kỷ tử là một dược liệu quý giàu chất chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ tế bào sinh sản và cải thiện các chỉ số tinh trùng trên mô hình nghiên cứu. Tuy nhiên, ngâm kỷ tử với rượu để trị yếu sinh lý là thói quen thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ gây hại cho phong độ nam giới. Nam giới gặp các vấn đề trục trặc về cương dương hay suy giảm sinh lý nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa nam học thăm khám, thay vì trông chờ vào những bình rượu thuốc truyền khẩu.