Bối cảnh và lời đồn "sáng mắt" từ quả củ khởi

Từ lâu trong dân gian, củ khởi (hay còn gọi là quả kỷ tử, tên khoa học Lycium barbarum) đã được xem là vị thuốc quý giúp bồi bổ can thận và làm sáng mắt. Nhiều người duy trì thói quen hãm kỷ tử uống trà mỗi ngày, hoặc nấu canh với hy vọng cải thiện thị lực và ngăn ngừa các bệnh lý thoái hóa mắt khi về già.

Tuy nhiên, liệu quan niệm ăn kỷ tử giúp bổ mắt có thực sự được y học hiện đại chứng minh, hay chỉ là kinh nghiệm truyền miệng? Các nghiên cứu khoa học gần đây tập trung nhiều vào nhóm hợp chất carotenoid có trong loại quả này, đặc biệt là zeaxanthin, nhằm làm rõ tác động thực tế của chúng đối với võng mạc và điểm vàng.

Trả lời ngắn: Kỷ tử bổ mắt đến mức nào?

Nghiên cứu khoa học cho thấy củ khởi chứa hàm lượng dồi dào các hoạt chất chống oxy hóa, đặc biệt là zeaxanthin và polysaccharide [1]. Việc sử dụng kỷ tử hoặc các chế phẩm từ kỷ tử có thể hỗ trợ làm tăng nồng độ zeaxanthin trong máu và bảo vệ mật độ sắc tố điểm vàng ở một số nhóm đối tượng cụ thể [2], [3].

Dù vậy, bằng chứng lâm sàng hiện nay chỉ dừng lại ở các thử nghiệm quy mô nhỏ, thời gian can thiệp ngắn, và tập trung vào các nhóm bệnh nhân hoặc người cao tuổi chứ chưa đủ khái quát hóa thành thần dược cho mọi đôi mắt [2], [4], [3]. Kỷ tử không thể thay thế các phương pháp điều trị y khoa chuyên sâu và không có khả năng đảo ngược hoàn toàn các tổn thương thị lực nặng [4].

Cơ chế tác động: Zeaxanthin và điểm vàng võng mạc

Điểm vàng (hoàng điểm) là khu vực trung tâm của võng mạc, chịu trách nhiệm chính cho thị lực sắc nét và khả năng nhận biết chi tiết hình ảnh. Tại đây, mật độ sắc tố điểm vàng (MPOD) đóng vai trò như một màng lọc tự nhiên giúp hấp thụ ánh sáng xanh có hại và bảo vệ các tế bào cảm thụ quang trước tổn thương oxy hóa [2].

Trong củ khởi, các thành phần chuyển hóa có hoạt tính quan trọng bao gồm polysaccharide, carotenoid (nổi bật là zeaxanthin) và flavonoid [1]. Những chất này thể hiện các đặc tính sinh học quan trọng như chống oxy hóa, chống viêm, điều hòa quá trình tự thực (autophagy) và bảo vệ chức năng của ty thể, qua đó hỗ trợ ngăn ngừa quá trình chết rụng của tế bào võng mạc [1]. Nhờ cơ chế này, kỷ tử được nghiên cứu như một nguồn bổ sung tiềm năng cho sức khỏe đáy mắt [1].

Bằng chứng khoa học: Các thử nghiệm lâm sàng nói gì?

Để đánh giá chính xác tác động của củ khởi đối với mắt, các nhà khoa học đã tiến hành một số thử nghiệm lâm sàng trên người. Kết quả từ từng nghiên cứu cung cấp những dữ liệu cụ thể nhưng cũng bộc lộ các hạn chế rõ rệt.

Nghiên cứu trên người cận thị nặng (2022)

Một thử nghiệm lâm sàng tiến hành trong 3 tháng trên 54 đối tượng cận thị nặng đã đánh giá đáp ứng của mật độ sắc tố quang học điểm vàng (MPOD) [2]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên thành 5 nhóm can thiệp: nhóm dùng củ khởi liều thấp (10 g củ khởi, chứa 10 mg zeaxanthin và 1 mg lutein), nhóm đối chứng liều thấp (1 mg lutein), nhóm dùng củ khởi liều cao (20 g củ khởi, chứa 20 mg zeaxanthin và 2 mg lutein), nhóm đối chứng liều cao (2 mg lutein), và nhóm đối chứng trống [2].

Kết quả cho thấy mật độ sắc tố quang học điểm vàng có mối tương quan nghịch với mức độ cận thị nặng [2]. Sau 3 tháng can thiệp, nhóm dùng zeaxanthin liều cao từ củ khởi có MPOD cao hơn đáng kể so với nhóm dùng lutein liều cao (P = 0,0403) [2]. Tuy nhiên, giữa nhóm dùng zeaxanthin liều thấp và nhóm dùng lutein liều thấp không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (P = 0,1117) [2]. Thử nghiệm này bị giới hạn bởi số lượng người tham gia nhỏ (54 người) và thời gian theo dõi chỉ 3 tháng [2].

Nghiên cứu trên người cao tuổi khỏe mạnh (2011)

Một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng với giả dược được thực hiện trên 150 người cao tuổi khỏe mạnh (độ tuổi từ 65 đến 70) [3]. Nhóm can thiệp sử dụng 13,7 g/ngày chế phẩm kỷ tử dạng công thức từ sữa (Lacto-Wolfberry) trong 90 ngày (gồm 75 người dùng sản phẩm và 75 người dùng giả dược) [3].

Kết thúc 90 ngày, nồng độ zeaxanthin trong huyết tương ở nhóm dùng kỷ tử tăng 26% và dung tích chống oxy hóa toàn phần tăng 57%, trong khi nhóm dùng giả dược không có sự thay đổi [3]. Về mặt lâm sàng, nhóm giả dược xuất hiện tình trạng giảm sắc tố và tích tụ tổn thương drusen mềm ở điểm vàng, trong khi nhóm sử dụng chế phẩm kỷ tử giữ được tình trạng ổn định [3]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng cơ chế hoạt động thực tế vẫn chưa hoàn toàn sáng tỏ, vì không thấy mối liên hệ rõ rệt giữa mức tăng zeaxanthin trong huyết tương và các thay đổi đặc tính điểm vàng [3].

Thử nghiệm can thiệp ở bệnh nhân viêm võng mạc sắc tố (2019)

Trong một nghiên cứu mù đôi có đối chứng với giả dược kéo dài 12 tháng, 42 bệnh nhân viêm võng mạc sắc tố (RP) đã hoàn thành can thiệp (23 người dùng bột kỷ tử và 19 người dùng giả dược) [4]. Mục tiêu nhằm đánh giá khả năng bảo tồn tế bào nón và làm chậm suy giảm thị lực [4].

Kết quả ghi nhận nhóm dùng bổ sung kỷ tử không bị suy giảm thị lực chỉnh kính tốt nhất (ở cả độ tương phản 90% và 10%) so với nhóm giả dược (p = 0,001) [4]. Lớp điểm vàng của nhóm dùng giả dược bị mỏng đi, trong khi hiện tượng này không quan sát thấy ở nhóm dùng kỷ tử (p = 0,008) [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa nào giữa hai nhóm về độ nhạy của thị trường trung tâm hay các chỉ số trên điện võng mạc toàn trường (ffERG) [4]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là quy mô mẫu rất hạn chế (42 bệnh nhân hoàn thành) và bệnh lý viêm võng mạc sắc tố là một bệnh lý thoái hóa đặc thù [4].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Dữ liệu khoa học cho thấy củ khởi có tiềm năng bảo vệ các cấu trúc điểm vàng và tăng cường chất chống oxy hóa trong tuần hoàn máu [1], [3]. Ở liều lượng thích hợp, việc cung cấp zeaxanthin từ củ khởi có thể hỗ trợ duy trì mật độ sắc tố quang học của điểm vàng tốt hơn so với dùng lutein đơn thuần ở người cận thị [2].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận giới hạn rõ ràng của các bằng chứng này:

  • Phần lớn thử nghiệm lâm sàng có cỡ mẫu nhỏ (từ 42 đến 150 người) [2], [4], [3].
  • Thời gian can thiệp dao động từ 3 tháng đến 12 tháng, chưa có nghiên cứu theo dõi nhiều năm để khẳng định khả năng ngăn ngừa mù lòa lâu dài [2], [4], [3].
  • Các nghiên cứu tập trung vào các nhóm bệnh lý cụ thể (cận thị nặng, viêm võng mạc sắc tố) hoặc người cao tuổi từ 65 đến 70 tuổi, chưa có đủ dữ liệu đại diện cho toàn bộ dân số nói chung [2], [4], [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng kỷ tử

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần nhai vài hạt kỷ tử mỗi ngày là mắt sẽ sáng rực hoặc khỏi hẳn cận thị. Thực tế khoa học chỉ ra rằng cận thị liên quan đến trục nhãn cầu dài ra và sự suy giảm MPOD theo mức độ cận [2]. Dùng kỷ tử không thể làm hết cận thị hay giúp người cận thị bỏ kính.

Một hiểu lầm khác là kỷ tử có thể "chữa dứt điểm" các bệnh lý thoái hóa võng mạc. Trong thử nghiệm trên bệnh nhân viêm võng mạc sắc tố, kỷ tử chỉ giúp hỗ trợ làm chậm sự suy giảm thị lực tương phản và hạn chế teo mỏng lớp hoàng điểm, chứ không cải thiện được độ nhạy thị trường hay đáp ứng điện võng mạc [4]. Kỷ tử là thực phẩm hỗ trợ chống oxy hóa, hoàn toàn không phải thuốc điều trị thay thế [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Trong các nghiên cứu lâm sàng sử dụng chế phẩm kỷ tử với liều lượng từ 10 g đến 20 g mỗi ngày, hoặc 13,7 g/ngày chế phẩm công thức trong thời gian 3 đến 12 tháng, không ghi nhận các biến cố bất lợi nghiêm trọng liên quan đến sản phẩm [2], [4], [3].

Mặc dù được dung nạp tốt trong các thử nghiệm, những người có bệnh lý chuyển hóa mạn tính, bệnh lý về máu hoặc đang sử dụng thuốc điều trị theo toa cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng liều lượng lớn dài ngày. Dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá chuyên biệt trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, do đó các nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý lạm dụng thảo mộc với liều cao.

Gợi ý áp dụng thực tế và chế biến

Dựa trên các nghiên cứu can thiệp lâm sàng, người trưởng thành quan tâm đến việc bổ sung carotenoid cho mắt có thể cân nhắc các điểm sau:

  • Liều lượng nghiên cứu: Các mức can thiệp lâm sàng đã được sử dụng an toàn là 10 g đến 20 g quả củ khởi mỗi ngày (tương đương 10 mg đến 20 mg zeaxanthin), hoặc 13,7 g/ngày dưới dạng chế phẩm bổ sung [2], [3].
  • Cách dùng: Kỷ tử khô có thể hãm nước sôi uống cả nước lẫn bã, nấu súp, nấu cháo hoặc thêm vào các món canh. Zeaxanthin là một loại carotenoid tan trong chất béo, việc kết hợp kỷ tử trong các món ăn có lượng nhỏ chất béo lành mạnh hoặc công thức sữa có thể hỗ trợ hấp thu [3].
  • Thời gian áp dụng: Các nghiên cứu ghi nhận chuyển biến sau 3 tháng đến 12 tháng sử dụng liên tục [2], [4], [3].

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe đôi mắt

Quả củ khởi là nguồn cung cấp zeaxanthin và chất chống oxy hóa tự nhiên đã được chứng minh có tác dụng tích cực nhất định lên sắc tố hoàng điểm và võng mạc trong các nghiên cứu lâm sàng quy mô nhỏ [2], [3]. Dù vậy, người tiêu dùng không nên thần thánh hóa loại quả này như một phương thuốc chữa bách bệnh về mắt. Để bảo vệ thị lực toàn diện, việc bổ sung dinh dưỡng cần đi đôi với thói quen sinh hoạt lành mạnh, hạn chế nhìn màn hình liên tục và thăm khám mắt định kỳ tại các cơ sở chuyên khoa.