Củ khởi trong đời sống và những thắc mắc thường gặp
Trong gian bếp và các bài thuốc dân gian của nhiều gia đình Việt, củ khởi (hay còn gọi là câu kỷ tử) là nguyên liệu vô cùng quen thuộc. Từ những bát canh hầm bồi bổ, các ấm trà thảo mộc thanh nhiệt cho đến các bài ngâm rượu truyền thống, vị thuốc này thường được ngợi ca như một vị thuốc quý mang lại sự trường thọ và sức khỏe dẻo dai.
Chính vì được gắn mác thảo dược tự nhiên lành tính, không ít người mặc định rằng củ khởi hoàn toàn vô hại và ai dùng cũng tốt. Nhiều người thậm chí còn lạm dụng, đun nấu hàng ngày với lượng lớn để mong muốn tăng cường miễn dịch cấp tốc. Tuy nhiên, bất kỳ vị thuốc hay loại thực phẩm chức năng nào cũng có những giới hạn sinh học riêng đối với cơ thể.
Thực tế lâm sàng và kinh nghiệm y học cho thấy, không phải ai cũng phù hợp để sử dụng củ khởi. Ba nhóm đối tượng gồm người đang bị tiêu chảy, phụ nữ mang thai sử dụng liều cao và người có huyết áp thấp cần hết sức cẩn trọng khi đưa vị thuốc này vào chế độ ăn uống hàng ngày.
Vị thuốc "dược thực lưỡng dụng" dưới góc nhìn khoa học
Củ khởi có tên khoa học là Lycium barbarum, là loài thực vật thuộc họ Cà (Solanaceae) [1]. Trong y học cổ truyền, nhiều bộ phận của loài cây này như vỏ thân, lá và quả đều được tận dụng làm thuốc nhờ sở hữu hàm lượng hoạt chất sinh học rất phong phú [1].
Giá trị sử dụng của củ khởi đã được công nhận từ khá sớm trong các quy định y tế chính thức. Vào năm 1988, quả củ khởi đã được Bộ Y tế Trung Quốc đưa vào danh mục "vừa là thuốc, vừa là thực phẩm" [1]. Bên cạnh phần quả đỏ mọng quen thuộc, phần lá và vỏ cây củ khởi cũng được xác nhận là có thể ăn được và ứng dụng đa dạng [1].
Nhờ đặc tính kép này, củ khởi ngày càng được ưa chuộng rộng rãi trên toàn thế giới dưới dạng thực phẩm chức năng và thảo dược bổ trợ [1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng dù củ khởi rất giàu thành phần có hoạt tính, việc hiểu rõ các giới hạn an toàn và cơ chế tác động lên từng thể trạng cơ thể vẫn là điều vô cùng cần thiết trước khi sử dụng rộng rãi [1].
Bằng chứng từ phòng thí nghiệm: Nghiên cứu nói gì?
Để làm rõ giá trị dược lý của củ khởi, nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã được tiến hành nhằm phân tích các hợp chất chiết xuất từ loại thảo dược này. Nổi bật nhất trong số đó là chuỗi polysaccharide chiết xuất từ củ khởi (LBP), vốn được xem là thành phần hoạt tính chủ chốt.
Trong một nghiên cứu công bố năm 2018, các nhà khoa học đã kiểm tra tác động của LBP đối với các tế bào lá nuôi HTR8/SVneo của nhau thai người bị tổn thương do hydrogen peroxide (H2O2) [2]. Hydrogen peroxide là chất trung gian gây ra stress oxy hóa trong tình trạng thiếu máu cục bộ và tái tưới máu ở nhau thai [2]. Thử nghiệm đếm tế bào cho thấy LBP có khả năng bảo vệ sự tăng sinh của các tế bào lá nuôi bị tổn thương phụ thuộc vào nồng độ [2].
Phương pháp đo dòng tế bào và quang phổ tia cực tím ghi nhận LBP làm giảm mức độ các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và giảm rò rỉ enzym lactate dehydrogenase (LDH), đồng thời làm tăng hoạt tính của enzym chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) [2]. Ngoài ra, LBP giúp giảm sự phá vỡ điện thế màng ty thể và giảm quá trình chết tế bào thông qua việc tăng biểu hiện protein survivin, HIF-1alpha, Bcl-2 và giảm biểu hiện của Bax [2]. Dù kết quả này mở ra tiềm năng điều trị biến chứng thai kỳ, các nhà khoa học nhấn mạnh đây mới chỉ là thử nghiệm trên nuôi cấy tế bào ống nghiệm, chưa phải thử nghiệm lâm sàng trên phụ nữ mang thai [2].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2025 đã thử nghiệm glycopeptide từ củ khởi trên mô hình chuột bị viêm não tủy tự miễn thực nghiệm (EAE) – một mô hình động vật của bệnh xơ cứng rải rác [3]. Kết quả cho thấy glycopeptide giúp làm giảm mức độ nghiêm trọng trên lâm sàng, giảm tình trạng mất bao myelin và giảm viêm thần kinh ở chuột [3].
Hoạt chất này đã ức chế sự thâm nhiễm của bạch cầu ngoại vi vào hệ thần kinh trung ương và ức chế các cytokine tiền viêm [3]. Đáng chú ý, glycopeptide điều hòa các tế bào lympho T CD4+ gây bệnh bằng cách ức chế phân hóa tế bào Th1/Th17 và thúc đẩy mở rộng tế bào T điều hòa (Treg) thông qua cơ chế ức chế yếu tố AP-1 [3]. Chuột thí nghiệm dung nạp tốt và không ghi nhận tác dụng phụ [3]. Dẫu vậy, đây vẫn là nghiên cứu trên động vật gặm nhấm và không thể suy diễn nguyên vẹn cho con người.
Ba nhóm người cần đặc biệt thận trọng với củ khởi
Dựa trên đặc tính tự nhiên và cảnh báo y khoa, có 3 nhóm người nên cân nhắc kỹ lưỡng hoặc hạn chế dùng củ khởi:
Thứ nhất là người đang bị tiêu chảy hoặc rối loạn tiêu hóa. Trong kinh nghiệm sử dụng truyền thống, củ khởi có tính nhuận tràng, bổ âm và giữ nước cho đường ruột. Khi hệ tiêu hóa đang trong trạng thái viêm nhiễm, mất cân bằng hoặc đi ngoài phân lỏng, việc nạp thêm củ khởi có thể kích thích nhu động ruột quá mức. Điều này khiến tình trạng tiêu chảy kéo dài hơn, cản trở ruột hồi phục. Người có tỳ vị hư hàn, bụng dạ yếu cũng cần tránh dùng thảo dược này khi đang đầy bụng.
Thứ hai là phụ nữ mang thai khi sử dụng liều cao. Mặc dù thử nghiệm trên tế bào nhau thai cho thấy polysaccharide của củ khởi có tác dụng chống oxy hóa trong ống nghiệm [2], nhưng hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào xác nhận ngưỡng an toàn tuyệt đối khi phụ nữ mang thai dùng củ khởi liều lượng lớn. Khi dùng liều cao không kiểm soát, các thành phần dược tính mạnh có thể gây co bóp tử cung nhẹ hoặc tạo ra phản ứng bất lợi cho sự phát triển của thai nhi. Thai phụ chỉ nên dùng lượng nhỏ như gia vị nấu ăn thông thường sau khi đã tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa.
Thứ ba là người có cơ địa huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ áp. Củ khởi chứa các hoạt chất có khả năng hỗ trợ làm giãn mạch và điều hòa tuần hoàn. Đối với người huyết áp bình thường hoặc cao, tác động này có thể mang lại lợi ích hỗ trợ. Tuy nhiên, với người vốn có chỉ số huyết áp thấp kinh niên, việc sử dụng thường xuyên có thể khiến huyết áp tụt sâu hơn, dẫn đến các triệu chứng choáng váng, hoa mắt và mệt mỏi.
Những hiểu lầm tai hại khi sử dụng củ khởi
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là suy nghĩ "thảo dược ăn được thì uống bao nhiêu cũng tốt". Mặc dù quả củ khởi được xếp vào nhóm vừa làm thuốc vừa làm thực phẩm [1], nhưng điều này không đồng nghĩa với việc có thể tiêu thụ vô tội vạ. Bất kỳ hoạt chất sinh học nào khi tích tụ quá mức trong cơ thể cũng tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận.
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng kết quả nghiên cứu trên động vật và tế bào với hiệu quả thực tế trên người. Nhiều người khi đọc thấy thông tin củ khởi bảo vệ tế bào nhau thai [2] hay điều hòa miễn dịch trên chuột [3] đã vội vã mua về dùng với liều lượng đậm đặc để chữa bệnh. Cần hiểu rằng khoảng cách từ đĩa thí nghiệm tế bào đến cơ thể người là rất lớn, và chưa có bằng chứng nào khẳng định củ khởi chữa khỏi được các bệnh lý phức tạp.
Hiểu lầm thứ ba là xem củ khởi như một phương thuốc thay thế hoàn toàn các chỉ định của bác sĩ. Một số người bệnh mạn tính tự ý bỏ thuốc hạ áp, thuốc điều trị miễn dịch để chuyển sang uống trà củ khởi hàng ngày. Hành động này vô cùng nguy hiểm, có thể khiến bệnh tình bùng phát ngoài tầm kiểm soát và gây ra những biến chứng nặng nề.
Ai nên thận trọng và lưu ý an toàn y tế
Ngoài 3 nhóm đối tượng nêu trên, những người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu cũng cần lưu ý. Các hoạt chất sinh học trong củ khởi có thể tương tác với thuốc chống đông máu hoặc các thuốc chuyển hóa qua gan.
Đối với người có tiền sử dị ứng với các loại cây thuộc họ Cà (Solanaceae) như cà chua, cà tím hay ớt chuông, việc sử dụng củ khởi cũng tiềm ẩn nguy cơ gây dị ứng chéo [1]. Các phản ứng có thể biểu hiện từ ngứa ngáy ngoài da, phát ban cho đến khó thở nhẹ tùy theo cơ địa mỗi người.
Bệnh nhân mắc các bệnh tự miễn dịch phức tạp cũng không nên tự ý dùng chiết xuất củ khởi liều cao. Mặc dù nghiên cứu trên chuột cho thấy khả năng điều hòa miễn dịch đầy hứa hẹn [3], nhưng hệ miễn dịch của con người rất tinh vi, việc tự kích thích hay điều hòa có thể dẫn đến phản ứng ngược nếu không có sự theo dõi của chuyên gia y tế.
Cách áp dụng củ khởi an toàn trong đời sống
Để tận dụng giá trị của củ khởi mà không lo ngại rủi ro sức khỏe, người bình thường chỉ nên dùng loại thảo mộc này với lượng vừa phải trong chế độ ăn hàng ngày. Bạn có thể sử dụng củ khởi như một loại gia vị tạo ngọt thanh tự nhiên cho các món canh, súp, cháo hoặc hãm trà ấm cùng một vài lát gừng.
Khi chế biến, không nên đun nấu củ khởi ở nhiệt độ quá cao trong thời gian quá dài vì có thể làm suy giảm một số hoạt chất dinh dưỡng nhạy cảm với nhiệt độ. Tốt nhất là thêm củ khởi vào giai đoạn cuối của quá trình nấu canh hoặc hãm trong nước sôi từ 10 đến 15 phút khi pha trà.
Nếu bạn đang có bệnh nền, đang mang thai hoặc đang phải dùng thuốc điều trị hàng ngày, hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi quyết định dùng củ khởi đều đặn. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa chiết xuất cô đặc của củ khởi mà chưa được tư vấn y khoa.
Kết luận
Củ khởi là một loại dược liệu và thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao, đã được y học cổ truyền lẫn hiện đại ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu [1]. Tuy nhiên, giá trị của thảo mộc chỉ thực sự phát huy khi được sử dụng đúng đối tượng, đúng thời điểm và đúng liều lượng.
Sự cẩn trọng không bao giờ là thừa, đặc biệt đối với người đang tiêu chảy, phụ nữ mang thai dùng liều cao và người huyết áp thấp. Lắng nghe cơ thể và duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng, đa dạng luôn là chìa khóa vàng để bảo vệ sức khỏe bền vững.
