Đau dạ dày, viêm loét dạ dày tá tràng là một trong những vấn đề tiêu hóa phổ biến hàng đầu trong đời sống hiện đại, xuất phát từ lối sống căng thẳng, thói quen ăn uống thất thường hoặc lạm dụng thuốc giảm đau. Trong dân gian, nhiều người thường truyền tai nhau kinh nghiệm hái lá cúc tần sắc nước uống hoặc giã nát lấy nước cốt để làm dịu cơn đau bụng và hỗ trợ chữa lành vết loét. Tuy nhiên, liệu loại cây mọc bờ rào quen thuộc này có thực sự mang lại hiệu quả chữa lành vết loét dạ dày như lời đồn đại hay không vẫn là nỗi băn khoăn của rất nhiều người bệnh.
Để trả lời thẳng thắn cho thắc mắc này: các bằng chứng khoa học thực nghiệm bước đầu cho thấy chiết xuất từ cây cúc tần có khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày và giảm tổn thương trước các tác nhân gây loét. Dù vậy, những dữ liệu hiện có mới chỉ được ghi nhận trên mô hình động vật và chủ yếu tập trung vào chiết xuất từ rễ cây chứ chưa phải là lá cúc tần như kinh nghiệm truyền miệng. Do đó, người bệnh tuyệt đối không nên xem việc uống nước lá cúc tần là phương pháp thay thế cho phác đồ điều trị y khoa.
Cúc tần trong đời sống và góc nhìn khoa học hiện đại
Cây cúc tần, có tên khoa học là Pluchea indica (L.) Less., vốn là một loài thực vật lâu năm rất quen thuộc tại các vùng quê Việt Nam và nhiều nước châu Á. Trong y học cổ truyền, cúc tần thường được nhân dân sử dụng linh hoạt trong nhiều bài thuốc để giải cảm, hạ sốt, giảm đau nhức xương khớp và hỗ trợ các rối loạn tiêu hóa. Sự phổ biến và dễ tìm kiếm của loài cây này khiến nó trở thành một lựa chọn tự nhiên được nhiều người nghĩ đến đầu tiên khi xuất hiện các triệu chứng cồn cào, nóng rát vùng thượng vị.
Tuy nhiên, dưới lăng kính của y học hiện đại, bất kỳ một loài thảo dược nào muốn khẳng định được giá trị trị liệu đều cần phải trải qua các bước nghiên cứu thực nghiệm khắt khe. Các nhà khoa học đã bắt đầu quan tâm và tiến hành phân tích các hoạt tính sinh học của cây cúc tần để tìm hiểu xem liệu những kinh nghiệm dân gian có cơ sở khoa học hay không. Các công bố khoa học trước đây đã từng ghi nhận chiết xuất từ cây cúc tần sở hữu các hoạt tính sinh học đáng chú ý như chống viêm, chống loét dạ dày và kháng vi khuẩn lao [1].
Dẫu vậy, việc hiểu rõ các thành phần hóa học nào của cây tạo nên tác dụng, cơ chế bảo vệ niêm mạc diễn ra như thế nào và bộ phận nào của cây mang hoạt tính mạnh nhất lại là bài toán cần được làm sáng tỏ chi tiết qua các thử nghiệm chuyên sâu.
Cơ chế bảo vệ niêm mạc dạ dày của chiết xuất cúc tần
Vết loét dạ dày thường hình thành khi có sự mất cân bằng nghiêm trọng giữa các yếu tố tấn công (như acid dịch vị, pepsin, rượu bia, thuốc giảm đau kháng viêm) và các yếu tố bảo vệ (như lớp chất nhầy niêm mạc, tuần hoàn máu tại chỗ và các chất trung gian sinh học bảo vệ). Để một hoạt chất có thể bảo vệ dạ dày, nó cần tác động vào việc ức chế các tác nhân phá hủy hoặc củng cố hàng rào bảo vệ tự nhiên.
Một nghiên cứu công bố năm 1993 đã đi sâu vào khảo sát cơ chế chống viêm và chống loét của chiết xuất cúc tần liên quan đến con đường 5-lipoxygenase của quá trình tổng hợp prostaglandin [2]. Kết quả nghiên cứu cho thấy phân đoạn chiết xuất có khả năng ức chế đáng kể sự giải phóng histamine cả tự phát lẫn kích ứng từ các dưỡng bào (mast cells) [2]. Histamine là một chất trung gian hóa học quan trọng kích thích các tế bào viền ở dạ dày tăng cường tiết acid dịch vị, do đó việc ức chế giải phóng chất này góp phần giảm thiểu sự bào mòn niêm mạc.
Bên cạnh đó, nghiên cứu này cũng chứng minh chiết xuất cúc tần thể hiện hoạt tính chống viêm mạnh mẽ trên các mô hình phù chân do acid arachidonic, yếu tố kích hoạt tiểu cầu (PAF) và hợp chất 48/80 gây ra [2]. Khả năng can thiệp vào các con đường viêm này giúp mô niêm mạc dạ dày giảm bớt phản ứng sưng nề, sung huyết khi bị các chất độc hại tấn công.
Đồng thời, chiết xuất thực nghiệm còn cho thấy tác dụng làm giảm đáng kể thể tích dịch vị tiết ra và làm giảm độ acid ở mô hình chuột cống bị thắt môn vị [2]. Việc giảm bớt lượng acid tự do lưu hành trong lòng dạ dày chính là chìa khóa then chốt giúp bảo vệ lớp niêm mạc mỏng manh không bị ăn mòn sâu thêm.
Những bằng chứng thực nghiệm về tác dụng chống loét
Khi đánh giá hiệu quả chống loét của dược liệu, các nhà khoa học thường sử dụng các mô hình gây tổn thương dạ dày cấp tính bằng các tác nhân phổ biến như thuốc chống viêm không steroid (NSAID) và cồn tuyệt đối, vì đây là hai nguyên nhân gây viêm loét dạ dày hàng đầu ở người.
Trong nghiên cứu công bố năm 1993, các nhà khoa học đã đánh giá tác động của phân đoạn cúc tần trên các mô hình loét thực nghiệm in vivo ở động vật [2]. Nghiên cứu đã sử dụng phân đoạn methanol tách chiết từ rễ của cây cúc tần (Pluchea indica Less. root extract) [2]. Các đối tượng thử nghiệm được tạo vết loét dạ dày bằng indomethacin (một loại thuốc kháng viêm giảm đau tiêu biểu), cồn (alcohol) và sự kết hợp giữa indomethacin cùng cồn [2].
Kết quả thử nghiệm về loét cho thấy phân đoạn chiết xuất từ rễ cúc tần thể hiện tác động bảo vệ đáng kể trước các tổn thương do indomethacin gây ra [2]. Tác dụng bảo vệ rõ rệt này cũng được ghi nhận tương tự trên các vết loét do cồn và mô hình kết hợp giữa indomethacin với cồn [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng phân đoạn chiết xuất từ rễ cây cúc tần đã chứng minh được tác dụng bảo vệ có ý nghĩa khoa học đối với lớp niêm mạc dạ dày của động vật thí nghiệm [2].
Bên cạnh tác dụng trên hệ tiêu hóa, các nghiên cứu chuyên sâu khác về loài cây này, chẳng hạn như nghiên cứu công bố năm 2017 về phân đoạn hexane từ rễ cúc tần trong việc ức chế tế bào ung thư, cũng nhấn mạnh lại rằng loài cây cúc tần từ lâu đã được ghi nhận sở hữu hoạt tính chống loét và kháng viêm nổi bật [1]. Những dữ liệu này củng cố thêm nhận định rằng các hợp chất sinh học trong rễ cây cúc tần thực sự có tiềm năng bảo vệ sinh học đối với các tổn thương viêm loét.
Lợi ích tiềm năng và những giới hạn nghiên cứu quan trọng
Mặc dù các kết quả thực nghiệm mang lại tín hiệu rất khả quan cho việc nghiên cứu phát triển các hợp chất bảo vệ dạ dày tự nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận một cách khách quan về giới hạn của những bằng chứng khoa học này.
Giới hạn lớn nhất hiện nay là toàn bộ dữ liệu nghiên cứu về tác dụng bảo vệ niêm mạc và giảm loét dạ dày của cúc tần mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật (cụ thể là chuột cống) [2]. Cho đến thời điểm hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định hiệu quả, tính an toàn cũng như liều lượng tối ưu của cúc tần đối với bệnh nhân viêm loét dạ dày.
Sinh lý học của loài gặm nhấm và con người có những khác biệt nhất định về mức độ hấp thu, chuyển hóa qua gan và phản ứng miễn dịch. Do đó, một hoạt chất cho thấy khả năng làm giảm thể tích dịch vị và ngăn ngừa loét trên chuột cống [2] không đồng nghĩa với việc nó sẽ chữa lành hoàn toàn ổ loét mạn tính phức tạp ở một người bệnh viêm loét dạ dày lâu năm.
Thêm vào đó, các nghiên cứu thực nghiệm đã sử dụng dịch chiết phân đoạn methanol từ rễ cúc tần được tinh chế và định lượng trong điều kiện phòng thí nghiệm [2]. Quá trình này rất khác biệt so với việc người dân tự hái lá cây tươi trong vườn rồi đun sôi hoặc giã vắt lấy nước cốt để uống.
Hiểu lầm phổ biến: Nhầm lẫn giữa lá và rễ cúc tần
Một trong những sai lầm phổ biến nhất trong việc ứng dụng thảo dược dân gian là sự suy diễn công dụng giữa các bộ phận của cây. Trong khi kinh nghiệm dân gian truyền miệng thường hướng dẫn sử dụng lá cúc tần để chữa đau dạ dày, thì các tài liệu nghiên cứu khoa học xác thực về cơ chế chống loét lại tiến hành trên rễ cây (Pluchea indica Less. root extract) [2].
Các bộ phận khác nhau của cùng một loài thực vật như rễ, thân, lá hay hoa thường tích tụ hàm lượng và thành phần hóa thực vật hoàn toàn khác nhau. Hoạt chất có tác dụng ức chế giải phóng histamine hoặc giảm tiết acid tập trung ở rễ chưa chắc đã hiện diện với nồng độ tương đương ở lá [2]. Do đó, việc người bệnh kỳ vọng rằng uống nước lá cúc tần sẽ mang lại tác dụng làm lành vết loét như các nghiên cứu khoa học đã công bố trên rễ cúc tần là một sự ngộ nhận thiếu căn cứ khoa học vững chắc.
Một hiểu lầm nguy hại khác là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây". Bệnh viêm loét dạ dày nếu không được chẩn đoán đúng căn nguyên (chẳng hạn như do nhiễm khuẩn Helicobacter pylori) và không điều trị dứt điểm bằng phác đồ chuẩn y khoa có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như xuất huyết tiêu hóa, thủng dạ dày hoặc biến đổi ác tính. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị để chỉ dùng cúc tần có thể khiến bệnh tình diễn tiến âm thầm và nặng nề hơn.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng cúc tần?
Mặc dù cúc tần là loại cây cỏ thiên nhiên quen thuộc, việc tự ý dung nạp các dạng nước sắc đậm đặc từ bộ phận của cây này đòi hỏi sự cẩn trọng rất lớn ở nhiều nhóm đối tượng.
Người đang bị viêm loét dạ dày tiến triển, đang có triệu chứng xuất huyết tiêu hóa (như nôn ra máu, đi ngoài phân đen) hoặc đau bụng dữ dội tuyệt đối không được tự ý uống nước lá cúc tần. Những trường hợp này cần được can thiệp y tế khẩn cấp tại bệnh viện để cầm máu và dùng thuốc ức chế tiết acid đường tĩnh mạch thay vì tự chữa tại nhà.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú nên tránh sử dụng chiết xuất cúc tần đậm đặc. Hiện tại chưa có đầy đủ nghiên cứu về độ an toàn của các hoạt chất trong cúc tần đối với thai nhi và sự bài tiết qua sữa mẹ.
Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị mạn tính cũng cần hết sức lưu ý. Các hoạt chất thực vật khi hấp thu vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận, việc uống nước thảo dược tùy tiện có thể làm tăng gánh nặng lên các cơ quan này hoặc gây tương tác thuốc bất lợi. Bệnh nhân luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng thêm bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn và đúng đắn
Trong đời sống hàng ngày, người tiêu dùng có thể tiếp cận với cây cúc tần theo hướng hỗ trợ dinh dưỡng nhẹ nhàng thay vì coi đó là một "thần dược" trị dứt điểm viêm loét dạ dày.
Về cách chế biến, lá cúc tần từ lâu đã là một loại rau gia vị truyền thống trong ẩm thực Việt Nam, thường được dùng nấu canh nghêu, kho cá hoặc ăn kèm như rau sống với lượng vừa phải. Việc sử dụng cúc tần như một món ăn dân dã giúp kích thích tiêu hóa và bổ sung chất xơ cho cơ thể một cách an toàn, không gây xáo trộn sinh lý dạ dày.
Nếu có thói quen hái lá cúc tần nấu nước uống giải khát nhẹ nhàng, người dân chỉ nên dùng một lượng nhỏ lá tươi đã được rửa sạch nhiều lần dưới vòi nước chảy để loại bỏ hoàn toàn bụi bẩn, trứng giun sán và vi khuẩn bám trên lá. Tuyệt đối không nên giã nát lá sống để uống nước cốt đặc khi bụng đang cồn cào đói, vì tinh dầu và các chất kích thích tự nhiên trong lá tươi có thể gây cảm giác buồn nôn hoặc kích ứng thêm niêm mạc đang viêm.
Điều quan trọng nhất trong việc chăm sóc dạ dày là xây dựng một lối sống lành mạnh: ăn uống đúng giờ, nhai kỹ, hạn chế tối đa các tác nhân đã được chứng minh trực tiếp gây tổn thương niêm mạc như rượu bia và thuốc giảm đau [2], đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ nếu đã được chẩn đoán có vết loét.
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe dạ dày
Tóm lại, các dữ liệu khoa học hiện đại xác nhận rằng chiết xuất từ rễ cây cúc tần có tiềm năng sinh học rất đáng chú ý trong việc bảo vệ niêm mạc dạ dày, giảm tiết dịch vị và giảm tổn thương do cồn hoặc thuốc kháng viêm gây ra trên động vật [2]. Tuy nhiên, từ phòng thí nghiệm cho đến thực tế điều trị lâm sàng ở người là một khoảng cách rất lớn, và các bằng chứng hiện tại chưa đủ để chứng minh lá cúc tần có thể làm lành vết loét dạ dày ở người.
Người bệnh không nên tự ý tìm kiếm và sử dụng lá cúc tần để thay thế các loại thuốc chữa bệnh đã được kiểm chứng. Một thái độ khoa học, tỉnh táo kết hợp giữa việc thăm khám y tế định kỳ và duy trì thói quen sinh hoạt khoa học chính là biện pháp an toàn và hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa lâu dài.