Nhiều người truyền tai nhau dùng lá dâu tằm nhằm ổn định đường huyết, hạn chế biến chứng đái tháo đường. Trong các loài dâu, dâu tằm tàu (Morus australis) thu hút sự quan tâm lớn từ người tiêu dùng. Dù vậy, phần lớn lời đồn thổi chưa phân định rõ ràng giữa kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và thử nghiệm lâm sàng thực tế.
Đối với câu hỏi lá dâu tằm tàu hạ đường huyết trên người hay chỉ ở chuột, câu trả lời dựa trên bằng chứng hiện tại là: dữ liệu trên người còn rất sơ khởi và hạn chế. Nghiên cứu trên người chỉ mới ghi nhận bột lá dâu tằm tàu ức chế tăng đường huyết cấp tính sau ăn ở nhóm nhỏ người trẻ khỏe mạnh, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên bệnh nhân đái tháo đường [1]. Phần lớn bằng chứng điều trị hạ đường huyết kéo dài mới dừng lại ở các loài dâu khác hoặc thử nghiệm trên mô hình động vật [2, 3, 4, 5].
Cơ chế tác động lên đường huyết được giải thích ra sao?
Cơ chế sinh học chính giúp dâu tằm kiểm soát lượng đường nằm ở khả năng ức chế các enzym tiêu hóa carbohydrate [2]. Bình thường, enzym alpha-amylase và alpha-glucosidase phân giải tinh bột, đường đa thành đường đơn glucose hấp thu vào máu [2]. Khi các enzym này bị chặn lại, tốc độ chuyển hóa đường chậm đi đáng kể [2].
Trong lá dâu tằm tàu (Morus australis), hoạt chất 1-deoxynojirimycin (1-DNJ) được xác định là chất ức chế enzym chính [2]. Hoạt chất này ngăn chặn phức hợp enzym đường ruột như maltase hay sucrase [2]. Khác với quả dâu chứa đường tự do và sắc tố anthocyanin tham gia ức chế, lá dâu tằm tàu không chứa các sắc tố anthocyanin hay glucose tự do này mà tác động chủ yếu nhờ hoạt chất iminosugar 1-DNJ [2].
Các loại thuốc điều trị tiểu đường hiện đại thuộc nhóm ức chế alpha-glucosidase như acarbose, miglitol và voglibose cũng hoạt động theo nguyên lý làm chậm hấp thu đường này [2]. Việc tìm thấy hoạt chất có tác dụng tương tự trong tự nhiên tạo tiền đề cho các giả thuyết hỗ trợ điều trị đái tháo đường [2].
Bằng chứng trên người từ lá dâu tằm tàu
Mặc dù được ứng dụng phổ biến, các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đánh giá lá dâu tằm tàu (Morus australis) trên người hiện còn vô cùng hiếm hoi [1]. Nghiên cứu năm 2025 là một trong những khảo sát đầu tiên đánh giá tác động tức thì của loại lá này trên người [1].
Nghiên cứu áp dụng thiết kế chéo ngẫu nhiên trên 12 nam thanh niên khỏe mạnh [1]. Những người tham gia được chia làm hai đợt thử nghiệm: dùng hoặc không dùng bột lá dâu tằm tàu trước khi nạp 75 g đường sucrose [1]. Các chỉ số đường huyết và vận tốc sóng mạch cánh tay - cổ chân (baPWV, chỉ số đo độ cứng động mạch toàn thân) được đo tại các thời điểm ban đầu, 30 phút, 60 phút và 120 phút sau khi uống đường [1].
Kết quả cho thấy ở cả hai đợt, đường huyết đều tăng tại thời điểm 30 và 60 phút, nhưng nhóm có dùng bột lá dâu tằm tàu ghi nhận mức đường huyết thấp hơn đáng kể ở mốc 30 phút so với nhóm đối chứng [1]. Đồng thời, độ cứng động mạch gia tăng sau 60 phút ở nhóm đối chứng nhưng không tăng ở nhóm dùng bột dâu tằm tàu [1]. Giới hạn lớn của nghiên cứu này là số lượng mẫu cực kỳ nhỏ (chỉ 12 người), tiến hành trên thanh niên khỏe mạnh thay vì người mắc bệnh tiểu đường, và chỉ đánh giá phản ứng cấp tính trong 2 giờ sau uống đường đơn thuần [1].
Bằng chứng hạ đường huyết từ các loài dâu tằm khác
Trong khi dữ liệu trực tiếp về dâu tằm tàu còn thiếu, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều nghiên cứu tổng quan và thử nghiệm trên các loài cùng chi Morus [2, 6]. Loài dâu trắng (Morus alba) sở hữu khối lượng dữ liệu lâm sàng phong phú hơn [2, 6].
Một phân tích tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 thu thập các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên các cơ sở dữ liệu quốc tế như PubMed, EMBASE và dữ liệu Hàn Quốc [3]. Kết quả phân tích cho thấy chiết xuất Morus alba giúp giảm lượng glucose và insulin sau bữa ăn [3]. Tuy nhiên, các tác giả kết luận rằng bằng chứng hiện tại vẫn chưa đủ cơ sở vững chắc để khẳng định loài thảo mộc này là một can thiệp điều trị hạ đường huyết hiệu quả, đòi hỏi thêm các nghiên cứu nghiêm ngặt hơn [3].
Một nghiên cứu tổng quan khác năm 2023 chỉ ra rằng ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2, lá dâu trắng (Morus alba) có thể hỗ trợ giảm đường huyết, giảm chỉ số đường huyết phản ánh qua hemoglobin glycated (HbA1c) và giảm đề kháng insulin [4]. Các báo cáo thực nghiệm trên mô hình tế bào và động vật cũng ghi nhận khả năng điều hòa chuyển hóa glucolipid, giảm stress oxy hóa và giảm viêm [4].
Đối với các loài dâu khác như dâu đỏ (Morus rubra) hay dâu Ấn Độ (Morus indica), bằng chứng ghi nhận hiệu quả hạ đường huyết chủ yếu nằm trên mô hình động vật [3, 4, 5]. Nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống mắc đái tháo đường do streptozotocin cho thấy chiết xuất lá dâu đỏ liều 100, 200 và 400 mg/kg cân nặng mỗi ngày trong 21 đến 30 ngày giúp giảm đường huyết lúc đói phụ thuộc vào liều dùng [3, 5]. Chuột dùng liều 400 mg/kg giảm HbA1c, cải thiện chỉ số mỡ máu, tăng nồng độ insulin huyết tương và tăng số lượng tế bào beta đảo tụy [3, 5]. Thử nghiệm khác trên chuột dùng chiết xuất lá Morus indica liều 400 mg/kg trong 28 ngày cũng ghi nhận khả năng kiểm soát đường huyết sau khi nạp glucose [5].
Hiểu lầm thường gặp về lá dâu tằm tàu
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi loài dâu tằm với nhau. Người dùng thường lấy kết quả từ dâu trắng (Morus alba) hay các nghiên cứu trên chuột của dâu đỏ (Morus rubra) để gán ghép công dụng điều trị vượt trội cho lá dâu tằm tàu (Morus australis) [2, 3, 7]. Dù cùng chi thực vật, hàm lượng hoạt chất sinh học và mức độ kiểm chứng khoa học của từng loài là khác nhau [1, 2].
Hiểu lầm tai hại thứ hai là tin rằng lá dâu tằm có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ đường huyết. Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) khuyến nghị duy trì HbA1c dưới 7.0%, đường huyết trước ăn từ 80 đến 130 mg/dL và sau ăn dưới 180 mg/dL [3]. Đái tháo đường tuýp 2 chiếm hơn 95% số ca mắc và là rối loạn chuyển hóa mạn tính [3]. Lá dâu tằm tàu mới chỉ chứng minh tác dụng làm chậm đỉnh đường huyết tức thì ở người khỏe mạnh, không thể đảo ngược hay điều trị triệt để bệnh lý [1].
Nhiều người cũng ngộ nhận rằng kết quả phục hồi tế bào đảo tụy hay giảm mỡ máu trên chuột có thể chuyển giao lập tức sang cơ thể người [3, 5]. Quá trình chuyển hóa sinh học giữa người và động vật gặm nhấm có khoảng cách rất lớn; do đó, các dữ liệu trên chuột chỉ đóng vai trò định hướng nghiên cứu [3, 5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang được điều trị đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin cần thận trọng tối đa. Do lá dâu tằm có chứa hoạt chất ức chế phân giải đường, việc tự ý kết hợp với thuốc hạ áp hay thuốc tiểu đường mà không theo dõi cẩn thận có thể tiềm ẩn nguy cơ hạ đường huyết quá mức [1, 7].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng chiết xuất lá dâu tằm để kiểm soát đường huyết. Mặc dù có nghiên cứu khảo sát chiết xuất lá dâu trắng liều 100 mg/kg trên chuột cống mang thai mắc tiểu đường giúp giảm đường huyết mẹ [6], hiện tại chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn hay hiệu quả nào về lá dâu tằm tàu (Morus australis) trên phụ nữ mang thai ở người. Nhóm đối tượng này cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn y tế chuyên khoa.
Những người có tiền sử dị ứng thực vật họ Dâu tằm hoặc gặp các vấn đề về tiêu hóa cũng nên cân nhắc. Tác dụng ức chế phân giải đường đôi như maltose hay sucrose trong ruột có thể dẫn đến hiện tượng lên men carbohydrate thừa, gây chướng bụng hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ tương tự tác dụng phụ của thuốc ức chế alpha-glucosidase [2].
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Trong đời sống, lá dâu tằm tàu có thể được sơ chế dưới dạng bột lá hoặc pha trà thảo mộc dùng kèm chế độ ăn lành mạnh [1]. Khi dùng, nên uống hoặc dùng bột lá ngay trước hoặc trong các bữa ăn chứa carbohydrate để phát huy hoạt tính ức chế enzym tiêu hóa tinh bột [1, 7].
Người tiêu dùng chỉ nên sử dụng thảo dược với lượng vừa phải, không nên lạm dụng các loại cao chiết cô đặc không rõ nguồn gốc. Lá dâu tằm nên được nhìn nhận như một liệu pháp hỗ trợ nhẹ nhàng giúp làm dịu đỉnh tăng vọt của đường huyết sau ăn, thay vì kỳ vọng vào khả năng trị bệnh dứt điểm [1].
Lá dâu tằm tàu mang lại tiềm năng sinh học nhất định trong việc làm chậm hấp thu đường, song bằng chứng lâm sàng trên người bệnh vẫn còn nhiều khoảng trống [1, 7]. Việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập luyện thể thao và tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa vẫn là nền tảng cốt lõi trong quản lý đường huyết. Hãy tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi bổ sung bất kỳ loại thảo dược nào vào quá trình kiểm soát bệnh.
