Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn dâu tây thường xuyên có thể giúp hạ nồng độ axit uric máu và ngăn ngừa các cơn đau gút tái phát nhờ lượng dưỡng chất dồi dào. Không ít bệnh nhân đã bổ sung loại quả đắt đỏ này vào thực đơn hằng ngày với kỳ vọng kiểm soát bệnh thay thế cho các loại thuốc điều trị.

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp từ các bằng chứng y khoa hiện nay là: Chưa có đủ bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh dâu tây có khả năng hạ axit uric máu hoặc phòng ngừa bệnh gút ở người. Giả thuyết dâu tây mang lại lợi ích cho người bệnh gút chủ yếu xuất phát từ lượng vitamin C có trong loại quả này, hoặc do sự nhầm lẫn với các nghiên cứu về quả anh đào (cherry) [1, 6].

Nguồn gốc giả thuyết: Vitamin C trong dâu tây tác động ra sao?

Cơ chế bệnh sinh của gút xuất hiện do phản ứng miễn dịch với các tinh thể urat natri lắng đọng, khi nồng độ urat trong huyết thanh tăng cao (tăng axit uric máu) kết hợp với tình trạng giảm bài tiết axit uric qua thận [1]. Nồng độ axit uric trong huyết thanh cao hơn tạo điều kiện thuận lợi cho sự lắng đọng tinh thể này tại các khớp và mô mềm [2].

Dâu tây vốn là một loại quả chứa nhiều vitamin C (axit ascorbic). Về mặt lý thuyết sinh học, nồng độ vitamin C trong huyết thanh cao hơn được cho là có tác động tích cực đến quá trình chuyển hóa purine và thúc đẩy việc giảm nồng độ axit uric [2].

Cơ chế sinh lý học chỉ ra rằng vitamin C liều cao có thể tạo ra tác dụng tăng bài tiết axit uric qua đường niệu (uricosuric effect) [3]. Một nghiên cứu được trích dẫn cho thấy việc uống 4,0 g axit ascorbic làm tăng gấp đôi độ thanh thải phân đoạn của axit uric kéo dài đến 6 giờ sau uống [3]. Việc sử dụng 8,0 g axit ascorbic trong 3 đến 7 ngày có thể làm giảm axit uric huyết thanh tới 3,1 mg/dl nhờ duy trì bài tiết urat qua thận [3].

Các bằng chứng nghiên cứu can thiệp về vitamin C nói gì?

Mặc dù cơ chế tăng đào thải axit uric của vitamin C liều cao đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm, kết quả can thiệp ở liều lượng thông thường trong đời sống lại cho thấy những giới hạn rõ rệt.

Một bài tổng quan y văn năm 2021 tổng hợp từ một phân tích gộp gồm 13 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, với tổng cộng 556 người tham gia dùng vitamin C ở liều trung vị 500 mg/ngày trong thời gian trung bình 30 ngày [2]. Kết quả cho thấy việc bổ sung vitamin C chỉ giúp làm giảm nồng độ axit uric huyết thanh ở mức khiêm tốn là 0,35 mg/dL (p = 0,032) [2].

Một thử nghiệm lâm sàng khác ghi nhận việc dùng 500 mg/ngày vitamin C trong 2 tháng làm giảm nồng độ axit uric huyết thanh khoảng 0,5 mg/dl [3].

Các tổng kết y khoa đánh giá rằng hiện tại chưa có bằng chứng xác đáng về tính hữu ích của việc bổ sung vitamin C ở những bệnh nhân đã mắc bệnh gút [2]. Lợi ích hạ axit uric nếu có chỉ dừng lại ở mức cân nhắc cho người tăng axit uric máu chưa phát triển thành viêm khớp gút [2]. Số liệu hiện tại chưa cho phép đưa ra khẳng định chắc chắn về việc dùng vitamin C để dự phòng và điều trị bệnh gút [2]. Hơn nữa, lượng vitamin C nhận được từ việc ăn vài quả dâu tây thấp hơn nhiều so với các liều thử nghiệm can thiệp bằng viên uống kể trên.

Sự nhầm lẫn giữa dâu tây và quả anh đào (cherry)

Nhiều thông tin lan truyền về dâu tây thực chất bị suy diễn từ các nghiên cứu trên quả anh đào (tart cherry). Quả anh đào giàu các hợp chất có hoạt tính sinh học chống oxy hóa và kháng viêm, từng được chứng minh giúp làm giảm nồng độ urat và tình trạng viêm trong một số nghiên cứu quy mô nhỏ [4].

Một đánh giá hệ thống năm 2019 đã tổng hợp 6 nghiên cứu về mối liên quan giữa việc tiêu thụ quả anh đào và bệnh gút, thực hiện tại Mỹ và Anh [5]. Nghiên cứu của Zhang và cộng sự chỉ ra rằng sau 2 ngày ăn quả anh đào, nguy cơ xuất hiện cơn gút cấp giảm đáng kể [5]. Hiệu quả này đồng nhất ở nhiều nhóm đối tượng phân theo giới tính, béo phì, chế độ ăn purine, sử dụng rượu bia, thuốc lợi tiểu hay thuốc điều trị gút, đồng thời việc kết hợp anh đào với allopurinol cũng làm giảm nguy cơ bùng phát cơn đau [5].

Nghiên cứu của Singh và cộng sự dựa trên dữ liệu trình duyệt web cũng ghi nhận việc dùng thực phẩm bổ sung từ quả anh đào giúp giảm đáng kể số đợt bùng phát gút so với tháng trước [5]. Để làm sáng tỏ hơn, một đề cương thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 12 tháng tại Anh được thiết kế trên 120 người mắc bệnh gút (18-80 tuổi) nhằm đánh giá nước ép anh đào Montmorency đối với tần suất cơn gút [4].

Tuy nhiên, tất cả các dữ liệu này đều thuộc về quả anh đào. Không thể tự ý ngoại suy các kết quả lâm sàng của quả anh đào sang quả dâu tây, bởi hàm lượng cũng như các hợp chất hóa thực vật chống viêm ở hai loại quả hoàn toàn khác nhau.

Nguy cơ tiềm ẩn từ đường fructose trong trái cây ngọt

Mặc dù dâu tây chứa vitamin C và chất chống oxy hóa, việc lạm dụng quá nhiều loại quả này lại tiềm ẩn rủi ro do thành phần đường fructose tự nhiên.

Bằng chứng khoa học chỉ ra rằng việc nạp lượng đường fructose cấp tính sẽ làm tăng axit uric huyết thanh [1]. Về mặt sinh hóa, sự tiếp xúc mạn tính với chế độ ăn tăng cường fructose dẫn đến nồng độ urat huyết thanh tăng cao và làm giảm bài xuất phân đoạn của axit uric qua thận [1]. Các nghiên cứu dịch tễ học đã liên tục chỉ ra mối liên hệ giữa việc tiêu thụ đồ uống chứa đường fructose với nguy cơ gia tăng bệnh gút [1].

Do đó, việc ăn quá nhiều trái cây ngọt chứa fructose với kỳ vọng chữa bệnh có thể phản tác dụng, gây cản trở quá trình bài xuất axit uric của cơ thể [1].

Các yếu tố nguy cơ thực sự tác động đến axit uric máu

Axit uric máu tăng cao là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển của bệnh gút [1]. Việc kiểm soát axit uric đòi hỏi nhìn nhận tổng thể lối sống thay vì chỉ phụ thuộc vào một loại thực phẩm riêng lẻ [2].

Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu trong 5 năm trên 223 nam giới tăng axit uric máu không triệu chứng ghi nhận tỷ lệ tích lũy mắc bệnh gút là 18,83% (42/223 người) [6]. Nghiên cứu chỉ ra các yếu tố nguy cơ độc lập dự báo bệnh gút gồm nồng độ axit uric, thói quen uống rượu bia kéo dài, sử dụng thuốc lợi tiểu và chỉ số khối cơ thể (BMI) tăng [6]. Trong đó, nồng độ axit uric ban đầu là yếu tố dự báo duy nhất, và việc uống nhiều rượu bia là tác nhân quan trọng thúc đẩy cơn đau gút khởi phát [6].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu cắt ngang trên 11.282 người từ cơ sở dữ liệu NHANES Hoa Kỳ cho thấy tỷ lệ tăng axit uric máu là 13,2% (1.493 người) [7]. Mặc dù người mắc bệnh vảy nến có nguy cơ tăng axit uric máu cao hơn (OR = 1,37) và dễ báo cáo tiền sử gút hơn (OR = 1,83), mối liên quan này không còn ý nghĩa thống kê sau khi hiệu chỉnh đa biến với tuổi, giới, BMI, hội chứng chuyển hóa, hút thuốc và rượu bia [7]. Điều này khẳng định axit uric tăng cao thường là hậu quả đi kèm của hội chứng chuyển hóa [7].

Đồng thời, phân tích ngẫu nhiên hóa Mendel (Mendelian Randomization) năm 2022 gồm 50 biến thể di truyền cho thấy mối liên hệ nhân quả giữa rượu bia và nồng độ urat rất phức tạp, trong đó nồng độ axit uric cao nhất được ghi nhận ở nhóm bệnh nhân gút có nghiện rượu [8]. Vì vậy, việc giảm thiểu đồ uống có cồn giàu purine như bia và một số loại rượu mạnh là giải pháp can thiệp đã được chứng minh hiệu quả để hạ axit uric [3].

Ai nên thận trọng khi ăn dâu tây?

Dâu tây là thực phẩm dinh dưỡng tốt cho sức khỏe tổng thể, nhưng một số nhóm đối tượng cần chú ý khi sử dụng:

  • Bệnh nhân gút đang có đợt viêm cấp: Không sử dụng dâu tây để thay thế các loại thuốc hạ urat hay kháng viêm do bác sĩ chỉ định. Lượng axit uric giảm nhờ vitamin C từ thực phẩm không đủ để giải quyết tình trạng viêm khớp [2].
  • Người có hội chứng chuyển hóa hoặc thừa cân: Cần kiểm soát tổng lượng đường từ trái cây để tránh hiện tượng fructose thúc đẩy gan sản xuất axit uric [1].
  • Người có bệnh lý nền: Những người đang dùng các nhóm thuốc đặc trị, có tiền sử sỏi thận hoặc bệnh thận mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng về khẩu phần hoa quả hằng ngày.

Gợi ý áp dụng chế độ ăn uống khoa học

Để kiểm soát axit uric và phòng ngừa cơn gút bùng phát, người dân nên áp dụng các giải pháp đã được chứng minh:

  • Ăn uống cân bằng: Có thể bổ sung dâu tây như một loại trái cây tươi tráng miệng với lượng vừa phải, không ăn dồn dập hoặc ép lấy nước uống cùng đường tinh luyện [1].
  • Kết hợp các nhóm thực phẩm an toàn: Nên bổ sung sữa và các chế phẩm từ sữa phù hợp với khuyến nghị chung, sử dụng các loại hạt và cây họ đậu vì chúng không làm tăng nguy cơ mắc gút [3].
  • Hạn chế đồ uống có cồn: Cắt giảm bia và các loại rượu mạnh chứa nhiều purine để giảm áp lực chuyển hóa lên axit uric huyết thanh [7, 8].
  • Không tự ý tăng liều vitamin C: Mặc dù vitamin C nhìn chung là an toàn, việc tự ý bổ sung các sản phẩm chứa vitamin C liều cao chưa được khuyến cáo chính thức như một phác đồ phòng ngừa hay trị liệu bệnh gút [2].

Dâu tây là một loại quả tươi ngon, mang lại nhiều vitamin có ích nhưng không phải là vị thuốc hạ axit uric hay thần dược ngăn chặn cơn gút tái phát. Người có nồng độ axit uric cao hoặc đã được chẩn đoán mắc bệnh gút cần duy trì lối sống lành mạnh, kiểm soát cân nặng, hạn chế rượu bia và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa [5, 7].