Cây xui (tên khoa học: Antiaris toxicaria) từ lâu đã gắn liền với những câu chuyện về các loại độc dược tự nhiên nguy hiểm bậc nhất chốn rừng sâu. Nhiều người thắc mắc liệu toàn bộ cây xui đều chứa chất kịch độc làm ngừng tim ngay lập tức hay chỉ có phần nhựa cây mới nguy hiểm, và các bộ phận quen thuộc như lá hoặc quả cây xui có ăn được không.

Câu trả lời trực tiếp là cây xui có chứa độc tố trên các bộ phận, nhưng nồng độ và mức độ rủi ro không phân bố đồng đều. Phần nhựa mủ ở thân và vỏ là nơi tích tụ nồng độ glycoside tim cực độc cao nhất, trong khi hạt cũng chứa các hợp chất gây độc tế bào mạnh mẽ, còn lá cây chứa ít hoạt chất cardenolide hơn nhưng vẫn không an toàn để sử dụng.

Cơ chế tác động của độc tố cây xui

Hiểu được độc tính của cây xui đòi hỏi phải làm rõ nhóm hợp chất glycoside tim (cardiac glycosides hay cardenolides) [1]. Đây là nhóm steroid C23 được một số loài thực vật và một số loài cóc sản sinh trong tự nhiên nhằm tự vệ [1]. Điểm đến sinh học chủ yếu của các hợp chất này là cơ tim người và động vật [1].

Thụ thể duy nhất tiếp nhận các chất này trên màng tế bào là protein Na+/K+-ATPase (bơm natri - kali) [1]. Khi thâm nhập vào cơ thể, các glycoside tim sẽ ức chế hoạt động của bơm Na+/K+-ATPase [1]. Ở liều điều trị rất nhỏ có kiểm soát, chúng tạo ra hiệu ứng tăng sức co bóp cơ tim [1]. Tuy nhiên, ở liều độc, chúng trực tiếp kích hoạt tình trạng loạn nhịp tim nghiêm trọng dẫn đến tử vong, đồng thời tác động trực tiếp lên đường tiêu hóa gây xuất huyết [1].

Nhựa mủ và vỏ thân: Trung tâm tích tụ độc tố chết người

Lịch sử và khoa học đều ghi nhận nhựa mủ từ vỏ thân cây xui là phần nguy hiểm nhất của loài cây này [2]. Nghiên cứu về chất độc tẩm tên tại Trung Quốc ghi nhận nhựa mủ (latex) của cây Antiaris toxicaria Lesch. đã được cư dân vùng tây nam và nam sử dụng làm thành phần thiết yếu chế tạo vũ khí săn bắn suốt hàng ngàn năm [2]. Một nghiên cứu khác tại Tây Malaysia cũng phân tích chất độc tẩm phi tiêu truyền thống và xác định các glycoside tim có trong chất độc cực mạnh này bắt nguồn từ cây Antiaris toxicaria [3].

Nghiên cứu công bố năm 2011 đã tiến hành chiết xuất cồn từ vỏ thân cây xui Antiaris toxicaria và phân lập được 9 glycoside tim mới (đặt tên là antiaroside A-I), một hợp chất antiarotoxinin A cùng 18 hợp chất đã biết khác [1]. Đánh giá trên tâm nhĩ chuột lang cô lập cho thấy các chất này thể hiện tác dụng trợ tim in vitro rất mạnh [1]. Thậm chí, hợp chất malayoside chiết từ vỏ thân cây có tác dụng tăng co bóp cơ tim tối đa và chỉ số an toàn trên cơ nhú vượt trội hơn cả ouabain - chất ức chế Na+/K+-ATPase kinh điển [1]. Ghi nhận điện sinh lý khẳng định malayoside ức chế dòng bơm natri phụ thuộc vào nồng độ [1].

Điều này chứng minh vỏ thân và nhựa cây xui là nơi tập trung dày đặc các glycoside tim tác động cực mạnh lên tim mạch [1]. Một vết xước nhỏ tiếp xúc với dòng nhựa mủ này có thể khiến độc tố nhanh chóng đi vào tuần hoàn máu và đe dọa trực tiếp tính mạng [2].

Quả và hạt cây xui có độc không?

Đối với phần quả, độc tố tập trung nhiều nhất ở hạt bên trong chứ không phân bố đồng nhất ở toàn bộ quả. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã phân lập thành công hợp chất glycoside tim mang tên toxicarioside N từ hạt của cây Antiaris toxicaria thu thập tại đảo Hải Nam, Trung Quốc [4].

Nghiên cứu trên dòng tế bào ung thư dạ dày người SGC-7901 chỉ ra rằng toxicarioside N từ hạt cây xui có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào ung thư theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng và thời gian [4]. Hợp chất này kích hoạt con đường p38MAPK, làm tăng tỷ lệ protein Bax/Bcl-2, giải phóng cytochrome c vào tế bào chất và kích hoạt các enzyme caspase-3, caspase-9 cùng PARP dẫn đến cái chết rụng tế bào (apoptosis) [4]. Khi sử dụng chất ức chế p38MAPK là SB203580, quá trình chết tế bào do toxicarioside N gây ra bị giảm đi một phần [4].

Kết quả này cho thấy hạt cây xui chứa các chất có hoạt tính sinh học cực mạnh và gây độc tế bào rõ rệt [4]. Dù nghiên cứu nhằm định hướng tìm kiếm thuốc ung thư, nhưng trong tự nhiên, việc ăn phải hạt cây xui đồng nghĩa với việc đưa vào cơ thể lượng độc chất có khả năng phá hủy cấu trúc tế bào sống [4]. Đối với phần thịt quả, mặc dù một số loài chim hoặc động vật trong tự nhiên có thể rỉa ăn, con người hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào chứng minh phần thịt quả này là thực phẩm an toàn.

Lá cây xui và các tác dụng thần kinh được ghi nhận

Khác với vỏ thân mang nồng độ glycoside tim đậm đặc, lá và cành của cây xui có hàm lượng độc chất thấp hơn. Tuy nhiên, các nhà khoa học vẫn ghi nhận các hoạt chất sinh học đáng chú ý khi chiết xuất từ loài cây này.

Một nghiên cứu thực hiện năm 2013 tại Ghana đã đánh giá dịch chiết nước của cây Antiaris toxicaria trên các mô hình co giật ở động vật gặm nhấm [5]. Động vật thí nghiệm được thử nghiệm qua các mô hình gây co giật bằng sốc điện tối đa (MEST), pentylenetetrazole (PTZ), picrotoxin (PCT), strychnine và 4-aminopyridine [5]. Dịch chiết nước cây xui ở các liều 200, 400 và 800 mg/kg đã rút ngắn đáng kể thời gian co giật do PTZ và PCT gây ra, đồng thời làm chậm thời điểm khởi phát co giật và giảm tần suất cơn giật rõ rệt [5].

Ở mô hình 4-aminopyridine, dịch chiết cây xui giúp trì hoãn cơn co giật và mang lại tỷ lệ bảo vệ chuột sống sót đạt 75% [5]. Các nhà nghiên cứu so sánh đối chứng với các thuốc điều trị động kinh chuẩn như diazepam (0,1; 0,3 và 1 mg/kg), carbamazepine (3, 10 và 30 mg/kg) và natri valproate (100-400 mg/kg) [5]. Đáng chú ý, thuốc đối kháng flumazenil đã chặn đứng tác dụng của dịch chiết trong thử nghiệm PTZ, gợi ý rằng cây xui có thể hoạt động thông qua việc tăng cường hệ thống dẫn truyền thần kinh GABAergic [5].

Dù dịch chiết nước cho thấy tiềm năng chống co giật trên động vật, nghiên cứu này chỉ được thực hiện trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt với liều lượng đo lường chính xác [5]. Người dân tuyệt đối không được suy diễn rằng lá cây xui có thể hái sắc uống để chữa các bệnh co giật hay động kinh tại nhà.

Những hiểu lầm phổ biến về độc tính cây xui

Hiểu lầm thứ nhất là "chỉ cần đứng dưới bóng cây xui cũng bị ngộ độc". Thực tế, chất độc của cây xui là các glycoside tim không bay hơi [1]. Độc tố không thể tự khuếch tán qua không khí để gây hại cho người đứng gần. Độc tính chỉ phát tác khi nhựa cây xâm nhập qua vết thương hở đi vào máu, hoặc nuốt phải các bộ phận của cây qua đường tiêu hóa [1, 4].

Hiểu lầm thứ hai là "quả của cây độc thì thịt quả cũng chứa lượng chất độc làm ngừng tim ngay". Độc tố nguy hiểm trong quả xui tập trung chính ở hạt với các chất như toxicarioside N [4]. Tuy nhiên, việc tự ý hái quả xui hoang dã để ăn là hành vi vô cùng nguy hiểm vì nguy cơ cắn phải hạt hoặc dính mủ từ cuống quả.

Hiểu lầm thứ ba là "có thể dùng lá cây xui để đắp vết thương hoặc sắc thuốc nam trị bệnh". Như các dữ liệu đã chỉ ra, cardenolide tác động lên bơm Na+/K+-ATPase và gây xuất huyết tiêu hóa nếu hấp thụ phải [1]. Việc đắp lá tươi lên vết thương hở có thể tạo điều kiện cho độc tố đi thẳng vào hệ tuần hoàn [1].

Ai nên thận trọng tuyệt đối?

  • Người dân sinh sống gần khu vực rừng núi, người đi rừng, người leo núi: Cần nhận biết hình thái cây xui để tránh chặt chém vào thân cây làm nhựa mủ bắn vào mắt, miệng hoặc vết thương hở [2].
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Trẻ em thường tò mò nhặt các loại quả rừng rụng dưới gốc cây để ăn thử; việc nuốt phải hạt cây xui có thể gây tổn thương tế bào và đe dọa tính mạng [4].
  • Người có bệnh lý nền về tim mạch: Bất kỳ sự phơi nhiễm vô tình nào với glycoside tim từ cây xui cũng có thể gây kích phát cơn loạn nhịp tim cấp tính dẫn đến tử vong đột ngột [1].

Cách ứng xử và áp dụng thực tế an toàn

  • Nhận diện và giữ khoảng cách: Khi phát hiện cây xui, không dùng dao chặt vỏ thân, không bẻ cành non vì nhựa mủ màu trắng chảy ra là nơi chứa độc tính tim mạch mạnh nhất [1, 4].
  • Tuyệt đối không thử ăn: Không ăn quả chín hay hạt của cây xui dưới bất kỳ hình thức nào; không thu hái lá để làm trà, làm thuốc dân gian [4].
  • Xử trí khi dính nhựa cây: Nếu vô tình bị nhựa mủ cây xui bắn vào da, cần nhanh chóng rửa sạch dưới vòi nước chảy liên tục với xà phòng. Nếu nhựa dính vào mắt hoặc vết thương hở, phải rửa sạch và đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được theo dõi triệu chứng tim mạch và huyết học [1].

Cây xui là loài thực vật sở hữu nguồn hoạt chất sinh học phong phú và có giá trị cao trong nghiên cứu dược lý hiện đại, từ thuốc tim mạch cho đến hướng phát triển thuốc điều trị ung thư [1, 5]. Tuy nhiên, trong đời sống thường ngày, đây là loài cây cực độc cần được phòng tránh nghiêm ngặt; mọi hành vi tự ý thu hái hay sử dụng bộ phận nào của cây xui đều tiềm ẩn hiểm họa khôn lường cho sức khỏe.