Nhiều người có thói quen ăn natto (đậu nành lên men Nhật Bản) để bồi bổ sức khỏe tim mạch và cải thiện hệ tiêu hóa. Tuy nhiên, nếu bạn đang được chỉ định sử dụng thuốc chống đông máu như warfarin, món ăn truyền thống này lại tiềm ẩn nguy cơ y khoa rất lớn.

Người đang dùng thuốc chống đông máu warfarin tuyệt đối không nên tùy tiện ăn natto thông thường vì lượng vitamin K dồi dào trong món ăn này làm mất tác dụng chống đông của thuốc, làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông đe dọa tính mạng.

Cơ chế đối kháng giữa vitamin K và thuốc warfarin

Warfarin là thuốc chống đông máu nhóm coumarin đường uống, hoạt động bằng cách đối kháng trực tiếp với vitamin K để kiểm soát và phòng ngừa các rối loạn huyết khối tắc mạch [1]. Thuốc lưu hành trên lâm sàng dưới dạng hỗn hợp racemic của hai đồng phân quang học là R-warfarin và S-warfarin, trong đó đồng phân S có hiệu lực chống đông mạnh gấp 3 đến 5 lần so với đồng phân R [1].

Khi người bệnh đưa một lượng lớn vitamin K vào cơ thể, lượng vitamin K này sẽ kích hoạt quá trình tổng hợp các yếu tố đông máu tại gan, làm triệt tiêu tác dụng ức chế của warfarin. Trong các thử nghiệm lâm sàng, vitamin K2 có khả năng đối kháng warfarin một cách hiệu quả, thậm chí được sử dụng ở liều 20–70 mg nhằm làm giảm chỉ số INR nhanh chóng trong giai đoạn chuẩn bị phẫu thuật hoặc khi xuất hiện biến cố chảy máu đe dọa tính mạng [2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu cho thấy đồng phân R-warfarin có khả năng tương tác với thụ thể nhân PXR (pregnane X receptor) [1]. PXR đóng vai trò cảm nhận các chất lạ để kiểm soát biểu hiện của nhiều gen tham gia vào quá trình thanh thải chuyển hóa thuốc [1]. Việc kích hoạt thụ thể này làm tăng biểu hiện mRNA của các enzym chuyển hóa thuốc chính trong gan là CYP3A4 và CYP2C9, từ đó dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc phức tạp [1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ nguồn vitamin K2 trong natto

Khác với các nguồn cung cấp vitamin K thông thường, natto chứa hàm lượng rất lớn vitamin K2 dưới dạng menaquinone-7 (MK-7) [3]. Hoạt chất MK-7 do vi khuẩn lên men tổng hợp có tác động rõ rệt và làm thay đổi chỉ số chuẩn hóa quốc tế INR – chỉ số đo lường thời gian đông máu cần được theo dõi chặt chẽ khi điều trị bằng warfarin [3].

Nếu như lượng vitamin K1 từ các bữa ăn thông thường với lượng rau xanh dưới 100g hiếm khi làm biến động kéo dài chỉ số INR, thì dạng menaquinone-7 trong natto lại tạo ra sự suy giảm tác dụng chống đông đo lường được [3]. Một khẩu phần ăn lớn chứa 400g rau (cung cấp 700–1500 microgam vitamin K1) mới gây thay đổi rõ chỉ số INR, trong khi chỉ một lượng nhỏ natto đã có thể gây ảnh hưởng mạnh [3].

Hơn thế nữa, vi khuẩn sống Bacillus natto (hay Bacillus subtilis) tồn tại trong natto có thể tiếp tục cư trú và tự tổng hợp thêm một lượng lớn vitamin K ngay trong lòng ruột sau khi ăn [4]. Quá trình nội sinh này khiến nồng độ vitamin K trong huyết thanh tăng cao và kéo dài nhiều ngày, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng kháng đông của thuốc [4].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận về natto và warfarin

Hiện tượng natto đối kháng mạnh với thuốc warfarin đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng và thực nghiệm:

Năm 1990, một nghiên cứu lâm sàng trên bệnh nhân dùng thuốc chống đông sau phẫu thuật thay van tim ghi nhận giá trị xét nghiệm Thrombotest (TT) tăng vọt bất thường sau khi họ ăn natto [4]. Thử nghiệm đối chứng trên cả người và thỏ xác nhận natto đối kháng cực kỳ mạnh với warfarin do làm tăng lượng vitamin K trong huyết tương [4].

Năm 2015, một tổng quan hệ thống quy mô lớn rà soát 1.310 tài liệu khoa học trên hai cơ sở dữ liệu PubMed và Igaku chuo zasshi nhằm xác định ngưỡng dung nạp vitamin K an toàn cho bệnh nhân dùng warfarin [5]. Kết quả phân tích từ 16 nghiên cứu về giới hạn trên cho thấy lượng vitamin K dung nạp chấp nhận được ở người bệnh nằm trong khoảng 25–325 microgam/ngày, mức dao động tối đa hằng ngày không quá 292 microgam và mức tối ưu là 150 microgam/ngày [5]. Dựa trên giới hạn này, khi xét các loại thực phẩm thông thường, natto và các chế phẩm chứa natto là loại thực phẩm duy nhất bị cấm hoàn toàn, trong khi các loại rau lá xanh khác vẫn được chấp nhận nếu ăn có kiểm soát [5].

Năm 2006, nghiên cứu can thiệp trên người tình nguyện đã phân tích động học của vitamin K sau khi ăn natto [6]. Kết quả cho thấy 1 gam natto sống chứa tới 9,7 log cfu/mL vi khuẩn sống Bacillus subtilis và hàm lượng MK-7 đạt mức 660,40 ng/mL [6]. Sau khi người tình nguyện ăn natto sống, nồng độ MK-7 trong máu lập tức tăng vọt từ mức ban đầu 1,86 ng/mL lên 14,54 ng/mL chỉ sau 5 giờ, và tiếp tục duy trì ở mức rất cao suốt 48 giờ sau đó (đạt lần lượt 7,29 ng/mL ở giờ thứ 8; 6,97 ng/mL ở giờ thứ 24 và 5,37 ng/mL ở giờ thứ 48) [6].

Ngoài natto, các thực phẩm giàu vitamin K khác cũng đã được báo cáo làm mất tác dụng của warfarin, chẳng hạn như trường hợp bệnh nhân 75 tuổi bị tắc mạch não điều trị bằng warfarin ổn định nhưng chỉ số TT đã vượt ngưỡng điều trị an toàn ngay sau khi bổ sung tảo chlorella [7]. Mặt khác, các yếu tố đường ruột như hội chứng loạn khuẩn ruột non (SIBO) cũng làm thay đổi liều warfarin yêu cầu: nghiên cứu năm 2010 trên 3 nhóm bệnh nhân dùng các mức liều warfarin khác nhau cho thấy 50% bệnh nhân dùng liều rất cao (trên 70 mg/tuần) có biểu hiện SIBO qua test hơi thở lactulose, chủ yếu do niêm mạc ruột tổn thương làm tăng hấp thu vitamin K1 từ thức ăn [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc chống đông

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng đã là thực phẩm tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và có thể ăn bao nhiêu tùy thích. Tuy nhiên, đối với bệnh nhân dùng warfarin, cơ chế đông máu cực kỳ nhạy cảm với lượng vi chất nạp vào từ thực phẩm chức năng hoặc món ăn chứa nhiều menaquinone như natto [5], [3].

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng phải kiêng tuyệt đối mọi loại rau củ màu xanh. Thực tế, Hướng dẫn Chế độ ăn uống Hoa Kỳ năm 2005 vẫn khuyến nghị sử dụng 3 cốc rau xanh đậm mỗi tuần (chứa khoảng 100 đến 570 microgam vitamin K1 mỗi khẩu phần) [3]. Bệnh nhân hoàn toàn có thể ăn rau xanh với lượng điều độ, ổn định mà không làm xáo trộn chỉ số đông máu; chỉ riêng natto mới là đối tượng bị cấm chỉ định ăn tự do [5].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Bệnh nhân sau phẫu thuật thay van tim nhân tạo hoặc van sinh học đang sử dụng warfarin để ngừa kẹt van và huyết khối [4].
  • Người đang điều trị rung nhĩ, bệnh cơ tim nhằm dự phòng đột quỵ do tắc mạch não [7].
  • Bệnh nhân đang được kiểm soát chỉ số đông máu chặt chẽ bằng xét nghiệm INR định kỳ hoặc xét nghiệm Thrombotest [3], [4].
  • Người có vấn đề kém hấp thu hoặc mắc hội chứng loạn khuẩn ruột non (SIBO) do khả năng hấp thu vitamin K và nhu cầu liều warfarin biến động thất thường [8].

Cách xử lý và chế biến nếu vẫn muốn sử dụng natto

Đối với người đang dùng warfarin nhưng vẫn mong muốn sử dụng natto, phương pháp đun sôi kỹ đã được khoa học chứng minh là giải pháp làm giảm đáng kể nguy cơ tương tác [6].

Nghiên cứu nhiệt học năm 2006 ghi nhận việc đun sôi natto giúp giảm mật độ vi khuẩn Bacillus subtilis từ 9,7 log cfu/mL xuống còn 5,1 log cfu/mL, đồng thời giảm hàm lượng MK-7 từ 660,40 ng/mL xuống chỉ còn 78,50 ng/mL [6]. Khi các tình nguyện viên ăn natto đã qua đun sôi, nồng độ MK-7 trong huyết tương chỉ tăng rất nhẹ (từ 1,61 ng/mL lên 4,02 ng/mL sau 5 giờ) và giữ mức ổn định từ 2,77 đến 4,22 ng/mL trong suốt 48 giờ [6]. Nhờ đó, người bệnh có thể dùng natto đã nấu sôi chín mà không làm tăng vọt nồng độ vitamin K trong máu [6].

Tuy vậy, người bệnh tuyệt đối không tự ý áp dụng nếu chưa tham vấn ý kiến chuyên gia y tế. Khi dùng thuốc chống đông, nguyên tắc quan trọng nhất là duy trì lượng vitamin K nạp vào cơ thể ở mức ổn định mỗi ngày [5].

Việc kiểm soát chặt chẽ chế độ ăn uống khi dùng thuốc chống đông warfarin là điều sống còn để ngăn ngừa tai biến mạch máu hoặc xuất huyết nội tạng. Bệnh nhân không nên tự ý thay đổi thực đơn có các món ăn lên men hay bổ sung thực phẩm giàu vitamin K khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị. Hãy luôn thảo luận cụ thể với bác sĩ chuyên khoa tim mạch về mọi thói quen ăn uống để đảm bảo hiệu quả điều trị an toàn nhất.