Lưu ý khi chọn probiotic cho bệnh nhân tiểu đường tuýp 2

Nhiều người mắc bệnh tiểu đường tuýp 2 thường tìm đến men vi sinh (probiotic) với hy vọng kiểm soát đường huyết tốt hơn. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của sản phẩm này đến đâu và cần lựa chọn ra sao vẫn là câu hỏi khiến không ít người băn khoăn.

Các bằng chứng khoa học cho thấy men vi sinh chỉ mang lại tác động khiêm tốn đối với chỉ số đường huyết trung bình (HbA1c) và độ nhạy insulin. Probiotic đóng vai trò hỗ trợ dinh dưỡng, không thể thay thế phác đồ điều trị tiêu chuẩn hay lối sống lành mạnh.

Cơ chế tác động hỗ trợ chuyển hóa của probiotic

Bệnh tiểu đường tuýp 2 đặc trưng bởi tình trạng đề kháng insulin, suy giảm tiết insulin tương đối và rối loạn chuyển hóa đường [2, 8]. Tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp giữ vai trò then chốt khởi phát đề kháng insulin ^[1]. Rối loạn chức năng đường ruột được xem là một yếu tố kích hoạt phản ứng viêm toàn thân này ^[1].

Khi bổ sung men vi sinh sống, các lợi khuẩn có thể tác động tích cực thông qua trục hệ vi sinh đường ruột - sản xuất butyrate - phản ứng viêm ^[2]. Hoạt động của men vi sinh sống giúp giảm nồng độ nội độc tố trong máu và tăng tiết chất nhầy bảo vệ niêm mạc ruột ^[1]. Sự ức chế quá trình viêm tại ruột giúp giảm các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 trong tuần hoàn máu [1, 7]. Nhờ đó, tính nhạy insulin của các mô được cải thiện ở mức độ nhất định [1, 2].

Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nói gì?

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2018 tiến hành trên 53 bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 đã đánh giá tác động của hỗn dịch đa chủng men vi sinh sống "Symbiter" dạng gói (gồm 14 chủng thuộc các chi Bifidobacterium, Lactobacillus, Lactococcus, Propionibacterium) so với giả dược trong 8 tuần ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng men vi sinh giảm đáng kể chỉ số kháng insulin HOMA-IR từ 6,85 +- 0,76 xuống 5,13 +- 0,49 (p = 0,047), trong khi nhóm giả dược không thay đổi ^[3].

Tuy nhiên, mức giảm chỉ số HbA1c chung không có ý nghĩa thống kê ở cả hai nhóm (giảm 0,09% ở nhóm giả dược và 0,24% ở nhóm probiotic) ^[3]. Điểm đáng lưu ý là ở phân nhóm đáp ứng với probiotic (22 người có giảm HOMA-IR), chỉ số HbA1c ghi nhận mức giảm có ý nghĩa 0,39% (p = 0,022) so với nhóm không đáp ứng ^[3]. Ngoài ra, trong số các dấu ấn viêm, chỉ có TNF-alpha và IL-1beta giảm đáng kể sau can thiệp ^[3]. Nghiên cứu này có giới hạn ở cỡ mẫu nhỏ (53 người) và thời gian can thiệp ngắn 8 tuần ^[3].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược khác công bố năm 2019 thử nghiệm công thức đa chủng UB0316 trên 79 người bệnh tiểu đường tuýp 2 (18-65 tuổi, đang dùng metformin ổn định) ^[4]. Công thức gồm L. salivarius, L. casei, L. plantarum, L. acidophilus, B. breve, B. coagulans (5 tỷ CFU mỗi chủng) kết hợp 100 mg prebiotic fructo-oligosaccharides, uống 2 lần mỗi ngày trong 12 tuần ^[4].

Sau 12 tuần, nhóm dùng men vi sinh ghi nhận mức giảm HbA1c có ý nghĩa thống kê xuống 7,70 +- 0,79% so với 8,30 +- 1,35% ở nhóm giả dược (p = 0,0023) ^[4]. Cân nặng của nhóm can thiệp cũng giảm còn 67,00 +- 8,82 kg so với 67,60 +- 9,46 kg ở nhóm giả dược (p < 0,001) ^[4]. Dù vậy, các chỉ số đường huyết lúc đói (FBG), chỉ số đề kháng insulin HOMA-IR, nồng độ insulin máu và mỡ máu lại không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược ^[4]. Thử nghiệm không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào ^[4].

Bằng chứng tổng hợp từ các phân tích gộp

Bức tranh tổng thể từ các nghiên cứu tổng quan hệ thống phản ánh mức độ tác động khiêm tốn và chưa hoàn toàn nhất quán của men vi sinh lên đường huyết.

Năm 2015, một phân tích gộp 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 438 đối tượng chỉ ra rằng probiotic giúp giảm chỉ số HbA1c (SMD = -0,81; 95% CI [-1,33, -0,29], p = 0,0023) và HOMA-IR (SMD = -2,10; 95% CI [-3,00, -1,20], p < 0,001) ^[5]. Tuy nhiên, can thiệp này không mang lại thay đổi đáng kể đối với nồng độ glucose huyết tương lúc đói, insulin máu, chỉ số viêm CRP hay bilan mỡ máu ^[5].

Đến năm 2016, một phân tích gộp khác gồm 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cho thấy probiotic giúp giảm đường huyết lúc đói FBG có ý nghĩa (chênh lệch trung bình MD = -0,98 mmol/L; 95% CI [-1,17, 0,78], p < 0,00001) ^[6]. Trái lại, thay đổi về HbA1c và các chỉ số viêm, chống oxy hóa lại không đạt được sự khác biệt có ý nghĩa giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng ^[6].

Năm 2017, một phân tích gộp từ 12 thử nghiệm lâm sàng (684 bệnh nhân) ghi nhận probiotic làm giảm đáng kể HbA1c (SMD = -0,38; 95% CI [-0,62, -0,14], p = 0,002), insulin lúc đói (SMD = -0,38; 95% CI [-0,59, -0,18], p = 0,0003) và chỉ số HOMA-IR (SMD = -0,99; p = 0,0002) ^[7]. Dù vậy, tác động lên đường huyết lúc đói FPG, CRP hay chỉ số lipid máu lại không có ý nghĩa hoặc tồn tại mức độ không đồng nhất rất cao giữa các nghiên cứu ^[7].

Gần đây hơn, phân tích gộp năm 2020 tổng hợp dữ liệu từ 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 902 người bệnh tiểu đường tuýp 2 ^[8]. Kết quả cho thấy nhóm dùng men vi sinh giảm chỉ số HbA1c ở mức khiêm tốn (WMD = -0,24%; 95% CI [-0,44, -0,04], p = 0,02), giảm đường huyết lúc đói FBG (WMD = -0,44 mmol/L; p = 0,003) và giảm chỉ số HOMA-IR (WMD = -1,07; p < 0,00001) ^[8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Tổng hợp các số liệu cho thấy lợi ích hạ đường huyết của probiotic chỉ ở mức độ vừa phải và khiêm tốn [1, 4]. Mức giảm chỉ số HbA1c trung bình chỉ dao động quanh khoảng 0,24% trong các phân tích gộp lớn ^[8], thấp hơn nhiều so với hiệu quả kỳ vọng của thuốc điều trị đặc hiệu.

Bên cạnh đó, các bằng chứng hiện có vẫn bộc lộ nhiều điểm không đồng nhất [1, 4, 5]. Nhiều nghiên cứu đối chiếu cho thấy probiotic cải thiện được đường huyết lúc đói nhưng không giảm được HbA1c ^[6], hoặc giảm HbA1c nhưng không làm suy chuyển nồng độ glucose lúc đói hay mỡ máu [6, 8]. Tác động kháng viêm cũng dao động tùy nghiên cứu, có nơi ghi nhận giảm cytokine [1, 7], có nơi ghi nhận CRP không đổi [5, 6]. Hiệu quả thực tế phụ thuộc lớn vào cơ địa đáp ứng của từng bệnh nhân ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng probiotic

Một sai lầm phổ biến là xem probiotic như một giải pháp thay thế cho thuốc hạ đường huyết. Dữ liệu khoa học khẳng định probiotic không thể thay thế các thuốc điều trị nền tảng như metformin ^[4]. Tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang dùng men vi sinh có thể khiến việc kiểm soát đường huyết xấu đi ^[1].

Nhiều người cũng cho rằng dùng loại men vi sinh nào cũng mang lại hiệu quả như nhau. Thực tế trên mô hình thực nghiệm tiểu đường tuýp 2, men vi sinh sống thể hiện hiệu quả giảm đường huyết lúc đói, đường huyết sau ăn và cải thiện kháng insulin vượt trội hơn so với vi khuẩn đã chết ^[2]. Vì vậy, việc lựa chọn chế phẩm chứa vi khuẩn sống, đa chủng có kiểm chứng là tiêu chí quan trọng [1, 2, 8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người bệnh tiểu đường tuýp 2 có bệnh nền suy giảm miễn dịch nặng, bệnh nhân đang điều trị ung thư hoặc có đặt catheter tĩnh mạch trung tâm cần hết sức thận trọng khi bổ sung vi khuẩn sống vì nguy cơ nhiễm trùng cơ hội.

Bệnh nhân tiểu đường có tổn thương niêm mạc ruột nặng hoặc đang hồi sức cấp cứu không nên tự ý dùng men vi sinh. Luôn hỏi ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào để tránh tương tác hoặc tác dụng ngoại ý.

Hướng dẫn áp dụng và lựa chọn thực tế

Khi có ý định bổ sung probiotic để hỗ trợ chuyển hóa, người bệnh nên ưu tiên các sản phẩm chứa đa chủng vi khuẩn sống đã được nghiên cứu như các chi Bifidobacterium, Lactobacillus [1, 8]. Một số sản phẩm kết hợp thêm prebiotic như fructo-oligosaccharides có thể hỗ trợ nuôi dưỡng lợi khuẩn ^[4].

Nên dùng đúng liều lượng và thời gian theo khuyến cáo, duy trì liệu trình tối thiểu từ 8 đến 12 tuần để đánh giá mức độ đáp ứng của cơ thể [1, 8]. Men vi sinh chỉ phát huy vai trò hỗ trợ khi đi kèm chế độ ăn kiểm soát carbohydrate, giàu chất xơ tự nhiên, vận động thể lực đều đặn và duy trì phác đồ thuốc theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa ^[4].

Tóm lại, men vi sinh mang lại tác động hỗ trợ khiêm tốn lên độ nhạy insulin và chỉ số HbA1c ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 2. Người bệnh cần giữ kỳ vọng thực tế, xem đây là giải pháp bổ trợ dinh dưỡng và tuyệt đối không dùng thay thế thuốc điều trị chính thức.