Cơn buồn ngủ ập đến giữa giờ làm việc khiến nhiều nhân viên văn phòng tìm đến cà phê như một cứu cánh quen thuộc. Tuy nhiên, với những người đang có mức huyết áp mấp mé hoặc chẩn đoán tăng huyết áp nhẹ, câu hỏi đặt ra là tách cà phê này có khiến áp lực mạch máu tăng vọt hay không.

Câu trả lời là caffeine có gây tăng huyết áp tạm thời ngay sau khi uống, đặc biệt rõ rệt ở những người không dùng thường xuyên hoặc dùng liều cao đột ngột [1], [2], [3]. Đối với dân văn phòng tăng huyết áp nhẹ, việc theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể và kiểm soát lượng nạp là điều vô cùng cần thiết để không làm trầm trọng thêm tình trạng tim mạch [3].

Cơ chế khiến caffeine làm tăng áp lực động mạch

Sau khi uống, caffeine nhanh chóng thâm nhập vào máu và tương tác với hệ thống tuần hoàn thông qua các thụ thể tế bào [3]. Cơ chế quan trọng nhất khiến huyết áp gia tăng là caffeine hoạt động như một chất đối kháng thụ thể adenosine A2A [4]. Sự đối kháng này ngăn chặn tín hiệu giãn mạch tự nhiên của cơ thể, trực tiếp dẫn đến hiện tượng co mạch ngoại vi và gia tăng sức cản mạch máu toàn phần [4].

Đồng thời, hoạt chất này kích thích hệ thần kinh giao cảm thông qua cơ chế trực tiếp và tăng giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh như catecholamine (bao gồm adrenaline và noradrenaline) do ức chế thụ thể adenosine [4], [5], [3]. Đáng chú ý, các dữ liệu chỉ ra rằng phản ứng tăng huyết áp này bắt nguồn từ sự gia tăng sức cản mạch máu ngoại vi chứ không phải do tăng cung lượng tim [4].

Không chỉ làm co mạch nhỏ, caffeine còn làm biến đổi cơ học của các mạch máu lớn. Một thử nghiệm chỉ ra rằng độ cứng động mạch đo qua vận tốc sóng mạch cảnh - đùi tăng từ 7,2 lên 8,0 m/s sau khi nạp 150 mg caffeine [6]. Hiện tượng phản xạ sóng động mạch cũng tăng cao, làm cho huyết áp trung tâm (áp lực tại gốc động mạch chủ) tăng mạnh hơn cả huyết áp đo được ở cánh tay [6], [7].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về huyết áp?

Tác động cấp tính của caffeine trên huyết áp đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm với các liều lượng và quần thể khác nhau.

Một phân tích tổng quan công bố năm 2008 chỉ ra nồng độ caffeine trong máu đạt đỉnh sau 30-120 phút và có thời gian bán hủy 3-6 giờ [3]. Khi xem xét các tác động cấp tính, huyết áp thường biến đổi trong vòng 30 phút, đạt đỉnh sau 1-2 giờ và có thể kéo dài trên 4 giờ, với mức tăng từ 3-15 mm Hg đối với huyết áp tâm thu và 4-13 mm Hg đối với huyết áp tâm trương [3].

Nghiên cứu trên 8 người cao tuổi có huyết áp bình thường dùng cà phê thường xuyên cho thấy sau 48 giờ nhịn nạp, liều 250 mg caffeine làm huyết áp tâm thu và tâm trương tăng cao hơn nhóm chứng giả dược lần lượt là 12,1 mm Hg và 7,4 mm Hg trong suốt 120 phút theo dõi [1]. Tuy nhiên, nếu thời gian nhịn chỉ kéo dài 12 giờ (như qua đêm), phản ứng tăng áp lực này gần như bị triệt tiêu nhờ hiện tượng dung nạp [1].

Một thử nghiệm trên 25 người chưa từng dùng caffeine nhận liều 400 mg mỗi ngày phát hiện huyết áp ban ngày đo lưu động tăng nhẹ (+3/+3 mm Hg) vào ngày đầu tiên, đi kèm nhịp tim giảm 3 nhịp/phút, nhưng toàn bộ chỉ số đã trở về mức ban đầu vào ngày thứ ba nhờ khả năng thích nghi nhanh của cơ thể [2]. Một tổng quan năm 1992 cũng ghi nhận liều caffeine cấp tính tương đương lượng dùng cả ngày uống một lần làm tăng huyết áp tâm thu và tâm trương 10-15 mm Hg, đồng thời làm giảm nhẹ mạch 2-5 nhịp/phút [8].

Nghiên cứu trên 9 người khỏe mạnh được thử nghiệm tư thế nghiêng 70 độ cho thấy 250 mg caffeine làm tăng áp lực động mạch trung bình thêm 4 mm Hg và nồng độ adrenaline trong huyết tương tăng thêm 138 pmol/l ở tư thế nằm [5]. Dù vậy, sau 6 ngày nạp caffeine mạn tính, phản ứng co mạch và tiết adrenaline này đã suy giảm rõ rệt [5].

Đặc biệt, nghiên cứu mù đôi trên 20 người lớn trẻ tuổi uống 300 mg caffeine cho thấy huyết áp tâm thu trung tâm tăng 7 mm Hg và huyết áp tâm trương trung tâm tăng 3 mm Hg tại thời điểm 45 phút, trong khi huyết áp cánh tay ngoại vi hầu như không đổi [7]. Điều này đồng nghĩa tác động thực tế của caffeine lên các mạch máu lớn nuôi tim có thể bị đánh giá thấp nếu chỉ nhìn vào máy đo cánh tay thông thường [7].

Lợi ích tạm thời và giới hạn của bằng chứng

Việc caffeine đẩy lùi cơn buồn ngủ là nhờ sự kích thích hệ thần kinh trung ương và ức chế adenosine [4], [5]. Đối với người lao động trí óc, sự tỉnh táo này giúp duy trì hiệu suất công việc trong các ca trực hoặc khung giờ cao điểm mệt mỏi.

Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có chỉ ra mức tăng huyết áp chỉ mang tính tạm thời và nhanh chóng suy giảm khi cơ thể phát triển sự dung nạp mạn tính [1], [8], [5], [2], [3]. Đổi cà phê thường sang decaf lâu dài chỉ đem lại biến đổi huyết áp cận biên [8]. Đồng thời, các yếu tố nhiễu như tiền sử tăng huyết áp, thói quen vận động và tuổi tác đều tác động lớn đến phản ứng mạch máu [4], [3]. Hiện khoa học vẫn chưa làm rõ việc cân bằng giữa cải thiện chức năng nội mô và tăng huyết áp do caffeine tác động ra sao đến tiến triển xơ vữa hay tỷ lệ biến cố mạch vành [4], dù dịch tễ học cho thấy bệnh mạch vành độc lập với mức tiêu thụ cà phê thường quy [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cà phê chống buồn ngủ

Nhiều người lầm tưởng cà phê làm tăng huyết áp là do kích tim đập nhanh hơn. Tuy nhiên, bằng chứng sinh học chỉ ra caffeine làm tăng sức cản mạch máu ngoại biên chứ không làm tăng cung lượng tim [4]. Trong một số nghiên cứu cấp tính, nhịp tim thậm chí giữ nguyên hoặc hơi giảm nhẹ 2-5 nhịp/phút [1], [8], [2].

Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ cần ngồi nghỉ 30 phút trước khi đo huyết áp là kết quả sẽ chính xác. Nghiên cứu thực tế khẳng định mức đỉnh huyết áp thường nằm trong khoảng 1-2 giờ và kéo dài hơn 4 giờ sau uống, do đó mốc kiêng 30 phút hoàn toàn không đủ để loại trừ ảnh hưởng của caffeine lên số đo [3].

Người làm văn phòng cũng hay nghĩ rằng đo huyết áp cánh tay thấy bình thường nghĩa là caffeine không ảnh hưởng mạch máu. Thực tế, caffeine làm tăng huyết áp trung tâm và tăng chỉ số khuếch đại mạch mà huyết áp ngoại vi có thể không biểu hiện rõ [4], [7].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Người được chẩn đoán tăng huyết áp nhẹ hoặc huyết áp tiền lâm sàng cần theo dõi chặt chẽ vì nhóm người có bệnh nền tăng huyết áp nhạy cảm hơn rõ rệt với các biến đổi áp lực mạch máu do caffeine so với người bình thường [3].

Bệnh nhân có bệnh động mạch vành (CAD) cũng cần lưu tâm, bởi thử nghiệm đã chỉ ra liều 200 mg caffeine gây tăng huyết áp ở bệnh nhân CAD nhưng không gây biến đổi này ở người không mắc [4]. Ngoài ra, những người cao tuổi ít khi dùng cà phê nhưng đột ngột uống một lượng lớn cũng đối diện mức tăng áp lực mạch máu đáng kể [1]. Người chưa từng dùng caffeine (caffeine-naive) nếu nạp liều cao một lần có thể xuất hiện mức tăng huyết áp đột ngột làm sai lệch kết quả chẩn đoán tim mạch [2].

Hướng dẫn áp dụng an toàn cho dân văn phòng

Để dùng cà phê làm việc hiệu quả mà không gây nguy hiểm cho thành mạch, người tăng huyết áp nhẹ cần tuân thủ các quy tắc:

  • Kiểm soát liều lượng: Tránh dung nạp các liều caffeine quá mức từ 250-400 mg trong một lần uống duy nhất [1], [2], [3]. Nên bắt đầu bằng lượng nhỏ và rải đều nếu cần.
  • Duy trì tính đều đặn: Nếu là người có thói quen dùng cà phê, việc duy trì mức nạp cố định giúp cơ thể hình thành dung nạp, giảm nguy cơ bộc phát cơn tăng áp đột ngột như ở người nhịn dài ngày rồi uống lại [1], [5], [2], [3].
  • Cách chế biến: Người có mối lo về mỡ máu đi kèm nên ưu tiên cà phê pha phin hoặc lọc giấy, bởi cà phê đun sôi không qua lọc có thể làm tăng nhẹ lipid huyết tương [8]. Có thể cân nhắc cà phê khử caffeine (decaf) nếu muốn tìm kiếm hương vị giúp sảng khoái mà không nạp lượng lớn caffeine [8], [6].
  • Đo huyết áp đúng cách: Báo rõ với nhân viên y tế hoặc tự ghi chú nhật ký nếu vừa uống cà phê trong vòng vài giờ trước đó, tránh nhầm lẫn mức tăng tạm thời với tình trạng bệnh tiến triển [2], [3]. Khi có bệnh nền tim mạch phức tạp, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi duy trì liều caffeine hằng ngày.

Cà phê vẫn có thể là người bạn đồng hành đẩy lùi cơn buồn ngủ công sở nếu được tiếp cận khoa học. Việc lắng nghe cơ thể, không nạp dồn dập liều cao và hiểu rõ ngưỡng áp lực mạch máu của chính mình sẽ giúp bạn làm việc năng suất mà vẫn bảo vệ an toàn hệ tim mạch.