Nhiều người mắc đái tháo đường duy trì thói quen dùng thêm các loại nước sắc thảo dược dân gian, trong đó có canh châu, với mong muốn ổn định đường huyết tốt hơn. Tâm lý chuộng cây cỏ tự nhiên khiến không ít người tin rằng các bài thuốc này hoàn toàn vô hại và có thể dùng song song cùng đơn thuốc bác sĩ kê [1], [2]. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược với thuốc tân dược hạ đường huyết tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe khó lường.
Sự phối hợp không có kiểm soát giữa thảo dược như canh châu và thuốc trị đái tháo đường có thể dẫn đến hiện tượng tương tác thuốc - thảo dược, làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức do hiệu ứng cộng gộp [2], [3]. Tình trạng này đặc biệt nguy hiểm nếu người bệnh đang sử dụng các thuốc nhóm kích thích tiết insulin [4], [5]. Do đó, người bệnh cần hết sức cẩn trọng và không tự ý dùng thảo dược khi chưa có tư vấn chuyên môn [2].
Nguy cơ tiềm ẩn từ tương tác thảo dược và thuốc tây
Đái tháo đường là bệnh lý mạn tính đòi hỏi người bệnh phải kiểm soát đường huyết và tuân thủ điều trị liên tục suốt đời [1], [2]. Bên cạnh các thuốc tây y được nghiên cứu kỹ lưỡng, nhiều bệnh nhân trên khắp thế giới cũng như tại Việt Nam có xu hướng tìm đến các phương pháp bổ trợ truyền thống vì cho rằng nguồn gốc tự nhiên luôn an toàn [1], [2]. Thảo dược thường được bổ sung vào thói quen hàng ngày mà không thông qua hướng dẫn y tế [2].
Thực tế, các bài thuốc thảo dược chứa hỗn hợp phức tạp nhiều hoạt chất sinh học khác nhau [1]. Khi đi vào cơ thể cùng lúc với thuốc tân dược, các hoạt chất này có thể tạo ra các tương tác dược động học hoặc dược lực học [1], [2]. Hậu quả của những tương tác thảo dược - thuốc này có thể từ nhẹ, thoáng qua cho đến những biến chứng nặng đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh [1], [2].
Đa số các trường hợp tương tác thảo mộc và thuốc thường bị bỏ qua hoặc không được chẩn đoán kịp thời [2]. Nguyên nhân chính là do cả người bệnh lẫn người chăm sóc đều thiếu kiến thức và nhận thức đầy đủ về nguy cơ khi kết hợp hai phương pháp điều trị [2]. Việc âm thầm uống thêm nước đun từ dược liệu như canh châu trong khi vẫn duy trì liều thuốc hạ đường huyết có thể làm đảo lộn hoàn toàn chỉ số đường huyết mục tiêu [1], [2].
Cơ chế cộng gộp gây hạ đường huyết quá mức
Tương tác giữa thảo mộc và thuốc hạ đường huyết chia thành hai nhóm chính là dược động học và dược lực học [1], [2], [5]. Trong đó, tương tác dược lực học diễn ra khi cả thảo dược và thuốc cùng tác động lên các cơ quan, thụ thể hoặc các enzym chuyển hóa trong cơ thể [3]. Điều này có thể dẫn tới các tác động đối kháng, hiệp đồng hoặc cộng gộp [3].
Khi người bệnh sử dụng thảo dược có tính chất hỗ trợ điều trị đái tháo đường chung với thuốc tây, hiện tượng cộng gộp tác dụng hạ đường huyết rất dễ xảy ra [3]. Nếu thảo mộc có tác dụng làm giảm lượng đường trong máu, việc uống cùng lúc với thuốc điều trị nền sẽ làm chỉ số glucose máu hạ xuống quá nhanh và quá sâu [5], [3]. Tình trạng tụt đường huyết đột ngột này có thể khiến bệnh nhân rơi vào trạng thái nguy kịch nếu không xử lý kịp thời [1], [2].
Bên cạnh đó, tương tác dược động học cũng có thể xuất hiện nếu các hoạt chất trong dược liệu gây ảnh hưởng đến hệ enzym gan cytochrome P450 [6]. Khi các enzym chuyển hóa bị ức chế hoặc kích thích, nồng độ thuốc đái tháo đường trong máu sẽ bị thay đổi ngoài dự kiến [6]. Nếu chuyển hóa thuốc bị chậm lại, lượng thuốc tồn lưu tăng cao sẽ kéo dài thời gian tác dụng hạ đường huyết, làm gia tăng độc tính và biến chứng tụt đường huyết ở người bệnh [5], [6].
Các nhóm thuốc điều trị nền dễ bị ảnh hưởng
Hiện nay, y học hiện đại sử dụng nhiều nhóm thuốc đường uống khác nhau để kiểm soát đái tháo đường type 2 [4], [3]. Các thuốc này được phân loại dựa trên cơ chế tác động riêng biệt, bao gồm nhóm gây hạ đường huyết trực tiếp và nhóm chống tăng đường huyết [4]. Mỗi nhóm lại có mức độ nguy cơ khác nhau khi xảy ra tương tác với dược liệu [4], [5].
Nhóm thuốc kích thích tiết insulin như sulfonylurea hoặc dẫn xuất acid benzoic (như repaglinide, nateglinide) hoạt động bằng cách gắn vào thụ thể trên tế bào beta đảo tụy, khóa kênh K+-ATP để thúc đẩy giải phóng insulin [4], [3], [7]. Nhóm sulfonylurea vốn có nguy cơ gây tụt đường huyết nội tại rất cao [4]. Khi gặp các chất làm tăng tác dụng từ thảo mộc hay các thuốc khác, hoạt tính hạ đường huyết của sulfonylurea sẽ bị khuếch đại mạnh, dẫn đến các đợt hạ đường huyết nghiêm trọng [5].
Trong khi đó, các nhóm thuốc chống tăng đường huyết như biguanide (metformin tác động giảm sản xuất glucose ở gan và tăng nhạy cảm insulin ngoại vi), thiazolidinedione (chất hoạt hóa PPAR), thuốc ức chế alpha-glucosidase (acarbose, miglitol làm chậm tiêu hóa carbohydrate) hay thuốc ức chế DPP-4 ("gliptins") có cơ chế tác dụng khác [4], [3]. Tuy nhiên, trên lâm sàng, người bệnh thường phải phối hợp nhiều loại thuốc với nhau, ví dụ như phối hợp sulfonylurea với metformin hoặc thiazolidinedione với thuốc ức chế glucosidase để tăng hiệu quả điều trị [5], [3]. Khi phác đồ vốn đã phức tạp này lại cộng thêm các loại thảo dược tự ý dùng ngoài, nguy cơ xảy ra biến cố tụt đường huyết càng tăng vọt [5], [8].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ hạ đường huyết do tương tác
Nhiều nghiên cứu và báo cáo y khoa đã chỉ ra mối nguy hiểm từ các tương tác thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường. Nghiên cứu tổng quan năm 2015 đã nhấn mạnh rằng các biện pháp trị liệu thay thế đang được ưa chuộng nhưng bản chất thảo dược lại chứa hỗn hợp phức tạp các chất có thể gây tương tác nguy hiểm đến tính mạng [1]. Nghiên cứu chỉ rõ bệnh nhân đái tháo đường là nhóm dùng thuốc suốt đời và thường có nhiều bệnh đồng mắc, do đó rất dễ chịu tổn thương từ tương tác thuốc - thảo dược [1].
Tiếp tục nghiên cứu về vấn đề này, một tổng quan toàn diện công bố năm 2022 đã phân loại các tương tác giữa thuốc hạ đường huyết đường uống và các loại thảo dược thành hai nhóm có lợi hoặc có hại [2]. Các nhà khoa học xác nhận rằng phần lớn các tương tác nguy hại trong thực tế không được phát hiện hoặc chẩn đoán do nhận thức của cộng đồng còn hạn chế [2]. Việc kết hợp bừa bãi có thể biến một bài thuốc dân gian lành tính thành yếu tố kích hoạt các đợt cấp cứu vì tụt đường huyết [2].
Đặc biệt, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2019 theo dõi các yếu tố nguy cơ gây hạ đường huyết do thuốc trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 đã ghi nhận số liệu cụ thể [8]. Các tác giả quan sát thấy tỷ lệ biến cố hạ đường huyết tăng lên rõ rệt khi người bệnh sử dụng từ hai loại thuốc đái tháo đường trở lên [8]. Trong số các bệnh nhân gặp biến cố hạ đường huyết, có tới 28 người (chiếm 37,8%) được xác định có khả năng bị tương tác thuốc [8]. Cơ chế được giải thích là do sự thay đổi chuyển hóa glucose hoặc tác dụng hiệp đồng làm gia tăng tần suất tụt đường huyết [8]. Mặc dù nghiên cứu này có giới hạn là cỡ mẫu nhỏ, thời gian ngắn và chỉ thực hiện tại 2 trung tâm, nhưng điểm mạnh của nó là phản ánh sát thực tế đời sống ngoài phạm vi thử nghiệm lâm sàng [8].
Nghiên cứu năm 2019 cũng phát hiện rằng thời gian mắc bệnh là một yếu tố nguy cơ quan trọng: những người mắc đái tháo đường từ 1-5 năm hoặc trên 5 năm dễ bị hạ đường huyết do thuốc hơn hẳn nhóm mắc bệnh dưới 1 năm [8]. Lý do là sau 5 năm, phản ứng bù trừ của glucagon khi hạ đường huyết bị suy giảm dần, và trong vòng 10 năm, phản ứng của epinephrine cũng bị tổn hại, khiến cơ thể mất khả năng tự bảo vệ trước các đợt tụt đường huyết [8]. Điều này giải thích vì sao những bệnh nhân lâu năm khi uống thêm thảo mộc như canh châu lại đối mặt với nguy cơ tụt đường huyết nặng nề hơn [3], [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là đồng nhất khái niệm "thảo mộc tự nhiên" với "hoàn toàn không có tác dụng phụ" [1], [2]. Người bệnh thường tin rằng dược liệu lành tính, nếu không bổ thì cũng không gây hại. Tuy nhiên, bất kỳ chất nào có hoạt tính sinh học đều có khả năng tương tác với thuốc điều trị và gây rối loạn chức năng chuyển hóa bên trong cơ thể [1], [2].
Một hiểu lầm khác là cho rằng uống thảo dược càng nhiều thì đường huyết càng mau hạ về mức an toàn. Thực tế, mục tiêu điều trị đái tháo đường là duy trì đường huyết ổn định trong giới hạn cho phép, chứ không phải hạ đường huyết càng thấp càng tốt. Việc hạ đường huyết quá mức là một cấp cứu y khoa có thể dẫn đến hôn mê hoặc tử vong nếu không được can thiệp kịp thời [1], [2].
Nhiều người cũng nghĩ rằng chỉ cần uống thảo dược cách xa giờ uống thuốc tây vài tiếng là có thể triệt tiêu hoàn toàn tương tác. Đây là quan điểm chưa chính xác, bởi vì tương tác dược lực học làm cộng gộp tác dụng hạ đường huyết hoặc sự ức chế chuyển hóa enzym có thể kéo dài suốt nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày trong cơ thể [6], [3]. Do đó, việc giãn cách thời gian uống trong ngày không đảm bảo loại bỏ được triệt để nguy cơ tương tác cộng gộp [3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người cao tuổi mắc đái tháo đường là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất [5], [6]. Ở người cao tuổi, những biến đổi về dược động học và dược lực học liên quan đến quá trình lão hóa khiến cơ thể nhạy cảm hơn nhiều với các tác dụng phụ của thuốc [6]. Hơn nữa, người cao tuổi thường phải điều trị cùng lúc nhiều bệnh lý đi kèm như tăng huyết áp, bệnh tim thiếu máu cục bộ, suy tim, rối loạn mỡ máu hay béo phì [5].
Việc dùng đồng thời nhiều nhóm thuốc khác nhau (như thuốc hạ áp, thuốc hạ mỡ máu) kết hợp với các thuốc đái tháo đường qua hệ enzym cytochrome P450 làm tăng nguy cơ xảy ra tương tác bất lợi [6]. Trong bối cảnh đó, biến chứng hạ đường huyết mang lại rất nhiều rủi ro nguy hiểm cho người lớn tuổi, bao gồm té ngã, chấn thương hoặc các biến cố tim mạch cấp tính [6]. Việc thêm các vị thuốc nam như canh châu vào đơn thuốc ở nhóm người này cần phải được kiểm soát tuyệt đối [2], [6].
Những người mắc bệnh đái tháo đường lâu năm (trên 1 đến 5 năm hoặc trên 10 năm) cũng thuộc nhóm rủi ro cao do hệ thống điều hòa hormone chống hạ đường huyết (glucagon và epinephrine) đã suy giảm nghiêm trọng [8]. Ngoài ra, những người đang dùng phác đồ phối hợp nhiều thuốc đái tháo đường, đặc biệt là các phác đồ có chứa thuốc nhóm sulfonylurea, cần hết sức cẩn trọng vì nguy cơ tụt đường huyết do tương tác luôn ở mức rất cao [5], [8].
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Để bảo đảm an toàn tính mạng và kiểm soát tốt bệnh tật, người mắc đái tháo đường tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc từ canh châu hay bất kỳ loại thảo mộc nào khi chưa thông báo cho nhân viên y tế [2]. Bệnh nhân cần chủ động mang theo tất cả các loại thuốc, thảo dược, thực phẩm chức năng đang dùng để bác sĩ hoặc dược sĩ thăm khám và đánh giá nguy cơ tương tác [2], [8]. Dược sĩ đóng vai trò quan trọng trong việc rà soát đơn thuốc và tư vấn sử dụng thuốc an toàn nhằm giảm thiểu các đợt tụt đường huyết [8].
Trong trường hợp được chuyên gia y tế cho phép kết hợp, người bệnh phải thực hiện việc tự theo dõi đường huyết mao mạch tại nhà một cách chặt chẽ [6]. Việc kiểm tra đường huyết thường xuyên giúp nhận biết sớm tình trạng dao động chỉ số glucose máu để kịp thời thông báo cho bác sĩ điều chỉnh liều lượng thuốc tây hoặc ngưng thảo dược [6]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý giảm liều hoặc bỏ thuốc tây theo đơn để chuyển sang dùng hoàn toàn bằng nước lá thảo mộc.
Bên cạnh đó, người bệnh và người nhà cần nắm rõ các triệu chứng cảnh báo sớm của hạ đường huyết như cồn cào, run rẩy, vã mồ hôi, tim đập nhanh, chóng mặt hoặc lơ mơ [4]. Luôn chuẩn bị sẵn các viên đường, kẹo ngọt hoặc nước đường để xử trí ban đầu nhanh chóng khi có dấu hiệu hạ đường huyết [4]. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, ăn đúng bữa, đủ lượng carbohydrate và tuân thủ lối sống khoa học vẫn là nền tảng cốt lõi trong kiểm soát đái tháo đường [7].
Việc sử dụng các loại thảo dược như canh châu cần được nhìn nhận một cách cẩn trọng và khoa học, tránh tâm lý sính ngoại dược liệu hay lạm dụng quá mức [1], [2]. Kiểm soát tốt bệnh đái tháo đường là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị và sự theo dõi sát sao từ nhân viên y tế [1], [8]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ bài thuốc hỗ trợ nào để bảo vệ sức khỏe của chính mình một cách an toàn nhất [2].
