Băn khoăn khi dùng thảo dược cùng thuốc điều trị
Nhiều người bệnh tim mạch hoặc huyết khối có thói quen dùng thêm các loại thảo dược tự nhiên hay củ quả dân gian để bồi bổ sức khỏe. Gừng và các biến chủng như gừng dại tía là loại gia vị, vị thuốc quen thuộc thường được truyền tai nhau về tác dụng thông mạch, tán ứ [1], [2]. Tuy nhiên, việc tùy tiện kết hợp thảo mộc có hoạt tính sinh học cao với thuốc chống đông máu tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng.
Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu không nên tự ý dùng gừng dại tía với liều lượng đậm đặc hoặc kéo dài. Các hoạt chất tự nhiên trong chi gừng có khả năng ức chế tiểu cầu và can thiệp vào quá trình đông máu, làm gia tăng nguy cơ bầm tím và xuất huyết [3], [4].
Cần làm rõ rằng các tài liệu khoa học hiện nay chủ yếu tập trung nghiên cứu trên cây gừng thông thường thuộc chi Zingiber (Zingiber officinale Roscoe) [3], [1], [4], [2]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng riêng biệt nào được thiết kế trên đối tượng cụ thể là cây gừng dại tía. Dữ liệu hiện có đến từ các hoạt chất chiết xuất từ chi gừng trên mô hình tế bào và động vật, do đó mọi ứng dụng trên người bệnh cần hết sức thận trọng [3], [4].
Cơ chế ức chế tiểu cầu và can thiệp đông máu
Để hiểu vì sao sự phối hợp này nguy hiểm, cần nhìn vào cách thức máu đông lại khi mạch máu tổn thương. Khi có vết thương, các tế bào tiểu cầu trong máu sẽ kết dính lại với nhau tạo thành nút chặn ban đầu, sau đó dòng thác đông máu được kích hoạt để hình thành sợi fibrin củng cố cục máu đông. Thuốc chống đông máu can thiệp vào các yếu tố đông máu để ngăn chặn huyết khối bệnh lý.
Nếu cùng lúc đó người bệnh nạp thêm các hoạt chất từ thảo dược có khả năng chống tiểu cầu, cả hai con đường bảo vệ đều bị chặn đứng. Hoạt chất zingerone chiết xuất từ củ gừng được xác định có khả năng ức chế hoạt động xúc tác của yếu tố đông máu FXa đối với cơ chất S-2222 theo mô hình ức chế không cạnh tranh [3]. Yếu tố Xa là mắt xích trung tâm của con đường đông máu, việc ức chế nó làm chậm hình thành cục máu đông [3].
Bên cạnh đó, các hợp chất cay trong gừng còn ngăn cản tiểu cầu kết tụ lại với nhau [3], [4]. Chúng làm suy giảm sự gắn kết của thụ thể fibrinogen trên bề mặt tiểu cầu hoặc ức chế enzyme tổng hợp chất gây kết tập [3], [4]. Sự tác động kép này khiến thời gian cầm máu kéo dài bất thường nếu xảy ra tổn thương mạch máu [5].
Bằng chứng khoa học về các hoạt chất chiết xuất từ gừng
Nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật đã làm sáng tỏ hoạt tính chống huyết khối của các hợp chất trong chi gừng. Một công bố khoa học năm 2017 đã kiểm tra hoạt tính kháng yếu tố Xa và chống kết tập tiểu cầu của hợp chất zingerone (ZGR) [3]. Nghiên cứu theo dõi thời gian đông máu, độ ngưng tập tiểu cầu, hoạt tính FXa và sự hình thành cục huyết khối [3].
Kết quả cho thấy zingerone làm giảm thời gian thromboplastin một phần hoạt hóa (aPTT) và ức chế sự kết tập tiểu cầu kích hoạt bởi adenosine diphosphate (ADP) cũng như U46619 (nhưng không ức chế kết tập do thrombin kích hoạt) [3]. Zingerone cũng ức chế quá trình phosphoryl hóa protein MARCKS gây ra bởi ADP và U46619, đồng thời ngăn cản sự biểu hiện của P-selectin và PAC-1 trên tiểu cầu [3]. Trên mô hình chuột bị huyết khối động mạch và huyết khối phổi, zingerone tăng cường hiệu quả chống huyết khối và tạo ra hiệu ứng chống đông máu ở chuột [3]. Điểm hạn chế được ghi nhận là zingerone không làm kéo dài thời gian chảy máu khi cắt đuôi chuột [3].
Một công bố khoa học khác vào năm 2003 đã khảo sát khả năng ức chế hoạt hóa tiểu cầu do acid arachidonic (AA) gây ra ở máu toàn phần của người bởi 20 thành phần cay từ gừng [4]. Nghiên cứu đo độ ngưng tập tiểu cầu bằng máy đo Chrono Log và đánh giá khả năng ức chế enzyme COX-1 của cừu [4]. Kết quả ghi nhận -gingerol, -shogaol, -paradol cùng các chất tương tự gingerol (chất 1 và 5) thể hiện hoạt tính chống ngưng tập tiểu cầu với giá trị IC50 từ 3 đến 7 microM [4]. Trong cùng điều kiện thử nghiệm, aspirin có giá trị IC50 là 20 ± 11 microM [4].
Hợp chất tự nhiên -paradol ức chế COX-1 mạnh nhất với IC50 đạt 4 ± 1 microM, vượt trội hơn các chất tương tự gừng khác (IC50 khoảng 20 microM) [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận những hợp chất gingerol và dẫn xuất của chúng thể hiện khả năng chống tiểu cầu mạnh hơn aspirin trong điều kiện ống nghiệm thông qua việc làm suy giảm hoạt tính của enzyme COX-1/thromboxane synthase [4].
Tiếp tục hướng đi này, một nghiên cứu năm 2014 đã tổng hợp 8 nhóm chất tương tự gingerol và shogaol để kiểm tra hoạt tính ức chế ngưng tập tiểu cầu do acid arachidonic, collagen, yếu tố hoạt hóa tiểu cầu và thrombin gây ra [1]. Kết quả cho thấy dẫn xuất [2]-paradol (ký hiệu 5b) thể hiện hoạt tính ức chế kết tập tiểu cầu rõ rệt nhất, trở thành ứng viên tiềm năng để phát triển thuốc [1]. Nhóm nghiên cứu cũng nhắc lại rằng dịch chiết ether của thân rễ gừng thể hiện hoạt tính chống ngưng tập tiểu cầu và làm giãn mạch [1].
Năm 2012, một khảo sát hóa học đã phân lập được 29 hợp chất từ phân đoạn hoạt tính của thân rễ gừng, bao gồm chất mới O-methyldehydrogingerol [2]. Khi đánh giá sinh học, các hợp chất [2]-gingerol và [2]-shogaol cho thấy hoạt tính chống kết tập tiểu cầu mạnh mẽ [2]. Hoạt chất -gingerol cũng được ghi nhận có khả năng ức chế co thắt phụ thuộc ion canxi trong môi trường kali cao, đóng góp vào cơ chế giãn mạch [2].
Tương tác nguy hiểm khi phối hợp thuốc chống huyết khối
Hiệu ứng cộng dồn giữa các chất can thiệp thụ thể tiểu cầu và thuốc chống đông máu đã được chứng minh rõ ràng trong các thử nghiệm huyết học. Một nghiên cứu công bố năm 2000 đã kiểm tra tác động kết hợp của chất đối kháng thụ thể glycoprotein IIb/IIIa (abciximab) với các thuốc chống đông như heparin không phân đoạn (UH), heparin trọng lượng phân tử thấp (LMWH) và hirudin tái tổ hợp (rH) [5]. Thử nghiệm được tiến hành trên huyết tương giàu tiểu cầu dưới kích thích đông máu ngoại sinh nồng độ cao [5].
Nghiên cứu chỉ ra abciximab gây ức chế ngưng tập tiểu cầu phụ thuộc liều lượng với mức tối đa ở liều 20 microg/ml [5]. Các liều 5, 10 và 20 microg/ml của abciximab đều kéo dài pha tiềm tàng (lag phase) cho đến khi bắt đầu ngưng tập tiểu cầu [5]. Khi phối hợp abciximab cùng các thuốc chống đông UH, LMWH hoặc rH, sự kết hợp này tạo ra hiệu ứng cộng dồn (additive effect) làm kéo dài đáng kể pha tiềm tàng của quá trình ngưng tập [5].
Mặc dù việc bổ sung thuốc chống đông không làm giảm thêm nữa tiềm năng thrombin khi đã có abciximab, nhưng sự ức chế đồng thời cả chức năng tiểu cầu lẫn pha đông máu khiến thời gian hình thành mạng lưới huyết khối bị trì hoãn kéo dài [5]. Hoạt chất trong gừng như zingerone có khả năng ức chế thụ thể PAC-1 (dạng hoạt hóa của glycoprotein IIb/IIIa) và kháng yếu tố Xa [3]. Do đó, việc dùng gừng song song với thuốc chống đông mang cơ chế tương tự, dẫn tới rủi ro làm tăng nguy cơ xuất huyết khó kiểm soát [3], [5].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu nền tảng năm 1997 cũng nhấn mạnh môi trường chống đông bằng heparin trọng lượng phân tử thấp hay hirudin có thể làm thay đổi phản ứng tự nhiên của tiểu cầu đối với collagen và ADP [6]. Một nghiên cứu năm 1985 ghi nhận ion kẽm nồng độ từ 0,1 đến 0,3 mmol/L làm ngưng tập tiểu cầu thông qua thụ thể glycoprotein IIb/IIIa trên màng tế bào, và trong huyết tương chống đông bằng heparin trọng lượng phân tử thấp, nồng độ kẽm cần thiết để gây ngưng tập tăng lên 1 đến 3 mmol/L [7]. Những dữ liệu này khẳng định hệ thống cầm máu vô cùng nhạy cảm với các yếu tố ngoại sinh can thiệp vào thụ thể tế bào [7].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên, thảo mộc truyền thống thì an toàn tuyệt đối và không có tác dụng phụ. Thực tế, nhiều hợp chất nguồn gốc thực vật có hoạt tính sinh học tương đương hoặc thậm chí mạnh hơn thuốc tây y trong môi trường thực nghiệm [4]. Ví dụ, các chất -gingerol, -shogaol và -paradol trong ống nghiệm đã thể hiện lực ức chế ngưng tập tiểu cầu cao hơn cả aspirin chuẩn [4].
Hiểu lầm thứ hai là xem củ gừng hay gừng dại tía là phương thuốc có thể dùng thay thế thuốc chống đông đã được bác sĩ chỉ định. Mặc dù zingerone hay gingerol có tiềm năng phát triển thuốc mới, các dữ liệu hiện hành hoàn toàn chỉ mới dừng lại ở nghiên cứu trong ống nghiệm và mô hình động vật [3], [1], [4]. Hoạt tính sinh học của thảo dược chưa được chuẩn hóa liều lượng điều trị, không thể kiểm soát chính xác mức độ chống đông và tuyệt đối không thể thay thế phác đồ y khoa [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người bệnh đang dùng các nhóm thuốc chống huyết khối bao gồm thuốc chống đông (như heparin, dẫn xuất kháng thrombin hay kháng vitamin K) và thuốc chống kết tập tiểu cầu (như aspirin, thuốc ức chế thụ thể tiểu cầu) là nhóm đầu tiên phải thận trọng [3], [6], [4], [5]. Bất kỳ thảo dược nào chứa hoạt chất gingerol, shogaol hay zingerone đều có thể làm tăng tác dụng chống tiểu cầu ngoài tầm kiểm soát [3], [4].
Người chuẩn bị trải qua phẫu thuật, can thiệp nha khoa hoặc có tiền sử bệnh lý dễ chảy máu, xuất huyết dạ dày cần dừng dùng các dạng chiết xuất cô đặc từ chi gừng. Sự hiện diện của các chất ức chế COX-1 tự nhiên có thể làm suy giảm yếu tố bảo vệ và kéo dài thời gian máu khó đông [4].
Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị kết hợp không nên tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng từ gừng dại tía khi chưa tham vấn ý kiến nhân viên y tế.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Trong chế độ ăn uống thông thường, việc sử dụng một lượng nhỏ gừng tươi làm gia vị nêm nếm món ăn hay pha loãng không gây nguy cơ tương tác lớn. Lượng hoạt chất hấp thu từ vài lát gia vị thông qua nấu chín là rất thấp so với nồng độ chiết xuất được thử nghiệm trong phòng thí nghiệm [4], [2].
Tuy nhiên, người bệnh tim mạch cần tuyệt đối tránh việc sử dụng các dạng chiết xuất đậm đặc, viên thực phẩm chức năng liều cao từ gừng hoặc gừng dại tía, cồn thuốc ngâm cô đặc [1], [4]. Khi mua bất kỳ sản phẩm hỗ trợ sức khỏe nào, cần kiểm tra kỹ bảng thành phần xem có chứa chiết xuất gừng hay các dẫn xuất gingerol, shogaol hay không [1], [2].
Nếu nhận thấy cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như chảy máu chân răng kéo dài, chảy máu cam khó cầm, các vết bầm tím lớn xuất hiện tự nhiên dưới da, hoặc đi ngoài phân đen, cần ngừng ngay sản phẩm thảo dược và đến cơ sở y tế thăm khám kịp thời.
Lời khuyên cân bằng cho người bệnh
Dược liệu tự nhiên từ lâu đã được ghi nhận trong y học dân gian với công dụng hỗ trợ tuần hoàn và hoạt huyết [1], [2]. Khoa học hiện đại cũng đã chứng minh nhiều hoạt chất trong gừng như zingerone, gingerol, shogaol sở hữu tiềm năng chống huyết khối và ức chế tiểu cầu đáng chú ý [3], [4].
Tuy vậy, ranh giới giữa tác dụng sinh học có lợi và nguy cơ quá liều gây xuất huyết là rất mong manh khi dùng chung với thuốc điều trị [3], [5]. Người bệnh tim mạch, huyết khối đang dùng thuốc tây cần luôn trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ loại thảo dược hay chế phẩm gừng nào để bảo đảm an toàn tính mạng.
