Nhiều người Việt có thói quen hãm vài hạt kỷ tử vào bình nước uống mỗi ngày hoặc thêm vào các món canh tiềm với niềm tin vị thuốc này giúp sáng mắt, ngừa mờ lòa tuổi già. Không ít lời đồn thổi xem loại quả nhỏ màu đỏ cam này như thần dược có thể đẩy lùi mọi bệnh lý thoái hóa võng mạc. Liệu việc ăn kỷ tử có thực sự bổ mắt như dân gian truyền tụng hay chỉ là lời đồn thổi vô căn cứ?

Khoa học hiện đại xác nhận kỷ tử chứa hàm lượng dồi dào zeaxanthin, một sắc tố thực vật tập trung chủ yếu tại điểm vàng của mắt người [1], [2], [3]. Các thử nghiệm lâm sàng quy mô nhỏ ghi nhận việc bổ sung kỷ tử giúp tăng nồng độ zeaxanthin trong máu và hạn chế tích tụ tổn thương ở hoàng điểm [1], [4]. Dẫu vậy, kỷ tử đóng vai trò như một nguồn dưỡng chất hỗ trợ dinh dưỡng thay vì bài thuốc chữa khỏi bệnh lý mắt.

Bí mật sắc tố vàng bảo vệ thị lực trong kỷ tử

Màu đỏ cam đặc trưng của quả kỷ tử (Lycium barbarum L.) đến từ nhóm hợp chất carotenoid tự nhiên, trong đó thành phần nổi bật nhất là zeaxanthin [3], [5]. Điểm vàng là khu vực trung tâm của võng mạc mắt người, chịu trách nhiệm cho thị lực trung tâm rõ nét và sắc nét nhất [4]. Tại vị trí này, các carotenoid oxy hóa như zeaxanthin và lutein tích tụ với mật độ rất cao để thực hiện chức năng lọc ánh sáng xanh cũng như dập tắt các phản ứng oxy hóa [4].

Căn bệnh thoái hóa điểm vàng liên quan đến tuổi tác (AMD) là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến mất thị lực trung tâm không thể hồi phục ở người cao tuổi [2], [4]. Các sắc tố như zeaxanthin đóng vai trò bảo vệ cấu trúc này trước tác động hủy hoại của môi trường và lão hóa [2], [4]. Thiếu hụt sắc tố hoàng điểm kéo dài làm tăng nguy cơ suy giảm thị lực nghiêm trọng theo thời gian [2].

Phân tích hóa sinh bằng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép khối phổ (HPLC-DAD-APCI-MS) thực hiện năm 2008 cho thấy cấu trúc hóa học của zeaxanthin trong kỷ tử rất đặc biệt [3]. Trong mẫu kỷ tử khô chưa xà phòng hóa, dạng este zeaxanthin dipalmitate chiếm hàm lượng vượt trội lên đến 1143,7 microg/g, kế tiếp là các đồng phân beta-cryptoxanthin monopalmitate (32,9 - 68,5 microg/g), zeaxanthin monopalmitate (11,3 - 62,8 microg/g), all-trans-beta-carotene (23,7 microg/g) và all-trans-zeaxanthin tự do chỉ đạt 1,4 microg/g [3]. Một nghiên cứu phân tích khác năm 2017 cũng ghi nhận tổng lượng all-trans-zeaxanthin và các đồng phân cis của nó trong kỷ tử lên tới 1666,3 microg/g [6]. Nhờ cấu trúc liên kết este bền vững này, kỷ tử khô được xem là một trong những nguồn thực vật giàu zeaxanthin ester nhất trong tự nhiên [3], [7], [8].

Cơ thể hấp thu zeaxanthin từ kỷ tử như thế nào?

Cơ chế hấp thu dưỡng chất từ thực vật luôn là bài toán khó do tính sinh khả dụng của nhóm carotenoid tự nhiên vốn tương đối thấp [8]. Để kiểm tra xem dạng este tự nhiên trong kỷ tử có được chuyển hóa tốt trong cơ thể hay không, một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên, mù đơn được thực hiện vào năm 2004 trên 12 tình nguyện viên [2]. Những người tham gia được cho uống 5 mg zeaxanthin tự do hoặc 5 mg zeaxanthin dipalmitate chiết xuất từ kỷ tử trộn cùng sữa chua trong bữa ăn sáng tiêu chuẩn, cách nhau một giai đoạn đào thải 3 tuần [2].

Kết quả định lượng máu qua các mốc 0, 3, 6, 9, 12 và 24 giờ cho thấy nồng độ 3R,3'R-zeaxanthin trong huyết tương tăng rõ rệt và đạt đỉnh sau 9 đến 24 giờ [2]. Đặc biệt, diện tích dưới đường cong (AUC) của dạng zeaxanthin dipalmitate từ kỷ tử vượt trội hơn hẳn so với dạng zeaxanthin không este hóa (P = 0,05) [2]. Điều này chứng minh rằng dạng este hóa tự nhiên từ quả kỷ tử có sinh khả dụng cao hơn dạng tự do khi vào đường tiêu hóa [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận sự xuất hiện của dạng meso-zeaxanthin không xảy ra trong khung thời gian theo dõi này [2].

Bên cạnh đó, phương thức chế biến đóng vai trò quyết định đối với khả năng hấp thu loại sắc tố này của cơ thể. Nghiên cứu lâm sàng thực hiện năm 2006 trên 12 người khỏe mạnh đã so sánh sinh khả dụng của 15 mg zeaxanthin từ kỷ tử chế biến theo ba công thức: xay đồng hóa trong nước nóng (80 độ C), sữa gầy ấm (40 độ C) và sữa gầy nóng (80 độ C) [8]. Các đối tượng tham gia thử nghiệm chéo tiêu thụ từng công thức cùng bữa ăn sáng chuẩn, cách nhau 3 đến 5 tuần đào thải [8]. Nồng độ sắc tố trong phần lipoprotein giàu triacylglycerol của huyết tương đều đạt đỉnh sau 6 giờ [8].

Chỉ số AUC trung bình đo được ở công thức sữa gầy nóng đạt tới 9,73 nmol x h/l, vượt trội hoàn toàn so với công thức sữa ấm (3,24 nmol x h/l) và nước nóng (3,14 nmol x h/l) với mức ý nghĩa thống kê cao (P < 0,001) [8]. Như vậy, việc xay nhuyễn kỷ tử trong môi trường sữa nóng giúp tăng sinh khả dụng của zeaxanthin gấp 3 lần so với cách hãm nước nóng cổ truyền nhờ sự hỗ trợ của các phân tử lipid và nhiệt độ kích thích hòa tan [8].

Nghiên cứu lâm sàng: Kỷ tử tác động ra sao tới mắt người già?

Sau khi xác định được sinh khả dụng, các nhà khoa học đã tiến hành đo lường xem việc ăn kỷ tử nguyên quả mỗi ngày làm thay đổi lượng dưỡng chất trong máu ra sao. Một thử nghiệm can thiệp mù đơn, có đối chứng theo dõi năm 2005 trên hai nhóm đối tượng khỏe mạnh [4]. Nhóm can thiệp gồm 14 người sử dụng 15 g kỷ tử nguyên quả mỗi ngày (ước tính cung cấp gần 3 mg zeaxanthin) liên tục trong 28 ngày, trong khi nhóm đối chứng gồm 13 người tương đồng về độ tuổi và giới tính không dùng kỷ tử [4].

Mẫu máu lúc đói thu thập vào ngày thứ 29 cho thấy nồng độ zeaxanthin trong huyết tương của nhóm ăn kỷ tử tăng vọt gấp 2,5 lần, từ mức trung bình 0,038 micromol/l lên 0,096 micromol/l (P < 0,01) [4]. Ngược lại, nhóm đối chứng giữ nguyên ở mức 0,038 micromol/l vào ngày 1 và 0,043 micromol/l vào ngày 29 (P > 0,05) [4]. Dữ liệu thực nghiệm xác nhận việc bổ sung một lượng nhỏ quả kỷ tử trong chế độ ăn hàng ngày đủ sức làm gia tăng mạnh mẽ nồng độ zeaxanthin lưu hành trong máu [4].

Thử nghiệm bước ngoặt đánh giá trực tiếp cấu trúc điểm vàng được công bố vào năm 2011 [1]. Đây là một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 90 ngày trên 150 người cao tuổi khỏe mạnh (độ tuổi từ 65 đến 70) [1]. Các đối tượng được chia đều thành hai nhóm: 75 người sử dụng chế phẩm kỷ tử phối hợp sữa Lacto-Wolfberry (LWB) với liều 13,7 g/ngày và 75 người dùng giả dược [1]. Tất cả đều được khám mắt trực tiếp để đếm số lượng hạt drusen mềm và đánh giá tình trạng giảm sắc tố điểm vàng, đồng thời lấy máu kiểm tra nồng độ zeaxanthin cùng tổng khả năng chống oxy hóa [1].

Kết thúc 90 ngày thử nghiệm, nhóm dùng giả dược xuất hiện hiện tượng giảm sắc tố hoàng điểm và tăng tích tụ hạt drusen mềm [1]. Ngược lại, mắt của nhóm sử dụng chế phẩm kỷ tử duy trì trạng thái sắc tố và cấu trúc điểm vàng hoàn toàn ổn định [1]. Nồng độ zeaxanthin trong huyết tương của nhóm dùng kỷ tử tăng 26%, đồng thời tổng dung lượng chống oxy hóa tăng thêm 57%, trong khi nhóm giả dược không ghi nhận thay đổi nào [1]. Thử nghiệm cũng không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào liên quan đến sản phẩm ở cả hai nhóm can thiệp [1].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Từ các số liệu nghiên cứu, có thể thấy việc bổ sung kỷ tử vào thực đơn đem lại tác động tích cực trong việc ổn định mật độ sắc tố và bảo vệ tế bào mắt trước các tổn hại vi thể do lão hóa [1]. Quả kỷ tử còn mang nhiều hợp chất chống oxy hóa tự nhiên khác như carotene, riboflavin, betaine, thiamine, acid nicotinic, cryptoxanthin, coumarin, acid ascorbic [5]. Các chất này có khả năng tương tác và tạo ra tác động cộng hưởng chống oxy hóa, hỗ trợ nâng cao sức đề kháng chung của mô võng mạc [5].

Tuy nhiên, bức tranh khoa học luôn cần được nhìn nhận khách quan dựa trên những giới hạn cụ thể:

  • Mối liên hệ nhân quả về cơ chế chưa thực sự sáng tỏ: Dù nhóm dùng kỷ tử có chỉ số máu tăng và cấu trúc hoàng điểm ổn định, các nhà nghiên cứu thừa nhận cơ chế tác động trực tiếp vẫn chưa rõ ràng vì không tìm thấy mối tương quan toán học trực tiếp giữa mức tăng zeaxanthin huyết tương và mức độ thay đổi cấu trúc điểm vàng [1].
  • Quy mô mẫu còn khiêm tốn: Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng hiện nay mới chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ (từ 12 đến 150 người) và thời gian can thiệp tương đối ngắn, từ 28 ngày đến 90 ngày [1], [2], [4], [8].
  • Dạng can thiệp chuyên biệt: Nghiên cứu cho hiệu quả điểm vàng dùng chế phẩm kỷ tử công nghệ sữa (Lacto-Wolfberry) hoặc yêu cầu chế biến đặc thù chứ không đơn thuần chỉ là ngâm vài hạt kỷ tử khô vào nước ấm [1], [8].

Do đó, người tiêu dùng không nên lầm tưởng kỷ tử có thể thay thế các loại thuốc điều trị bệnh mắt chuyên khoa, hay có thể đảo ngược hoàn toàn tổn thương thoái hóa điểm vàng nặng.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng kỷ tử?

Mặc dù được đánh giá là an toàn và dung nạp tốt ở người cao tuổi khỏe mạnh trong các thử nghiệm lâm sàng [1], kỷ tử không phải là thực phẩm phù hợp với tất cả mọi người. Một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và cân nhắc kỹ trước khi dùng [5]:

  • Phụ nữ đang mang thai: Nghiên cứu y học khuyến cáo phụ nữ mang thai không nên tùy tiện sử dụng kỷ tử do các thành phần hoạt chất có thể gây co thắt hoặc ảnh hưởng không mong muốn đến thai kỳ [5].
  • Người mắc các bệnh lý nền cấp tính: Những người đang gặp tình trạng tiêu chảy, sốt cao hoặc viêm khớp được khuyến cáo không nên sử dụng dược liệu này trong giai đoạn bệnh đang diễn tiến [5].
  • Người đang dùng thuốc điều trị: Nhóm người đang kiểm soát đường huyết hay mỡ máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng kỷ tử thường xuyên, tránh nguy cơ tương tác với thuốc điều trị nền [5].

Bất kỳ ai khi có các triệu chứng nhìn mờ đột ngột, méo hình, mất thị lực trung tâm cần đến bệnh viện chuyên khoa mắt khám ngay lập tức thay vì tự ý điều trị tại nhà bằng các loại quả khô.

Áp dụng đúng cách để tối ưu dưỡng chất cho mắt

Để tận dụng tối đa nguồn zeaxanthin dồi dào từ kỷ tử mà không gây lãng phí, người tiêu dùng có thể tham khảo một số hướng dẫn thực hành khoa học sau:

  • Liều lượng hợp lý: Dựa trên các nghiên cứu can thiệp, mức tiêu thụ an toàn và mang lại hiệu quả dao động từ 13,7 g đến 15 g quả kỷ tử khô mỗi ngày (tương đương khoảng một nắm nhỏ, cung cấp gần 3 mg zeaxanthin) [1], [4].
  • Cách chế biến tối ưu hấp thu: Zeaxanthin là sắc tố tan trong chất béo và giải phóng tốt nhất khi có nhiệt độ kết hợp lipid [8]. Thay vì chỉ hãm với nước sôi nguội dần, bạn nên xay kỷ tử với sữa nóng (khoảng 80 độ C), nấu cùng cháo, hoặc hầm trong các món canh có chút dầu mỡ thực vật hay chất béo lành mạnh để tăng sinh khả dụng lên gấp 3 lần [8].
  • Ăn cả bã kỷ tử: Sắc tố zeaxanthin dipalmitate nằm sâu trong cấu trúc tế bào thịt quả [3]. Việc chỉ uống phần nước ngâm sẽ bỏ phí phần lớn lượng dưỡng chất quý giá; người dùng nên nhai nuốt cả phần thịt quả sau khi hãm hoặc nấu mềm [4].
  • Thời điểm dùng: Nên dùng kỷ tử cùng hoặc ngay sau bữa ăn có chứa chất béo để hỗ trợ quá trình tiêu hóa và vận chuyển carotenoid vào hệ thống tuần hoàn [2], [8].

Việc ăn kỷ tử thường xuyên với liều lượng chừng mực là một giải pháp tự nhiên tốt nhằm bổ sung zeaxanthin và tăng cường khả năng chống oxy hóa cho cơ thể [1], [4]. Tuy vậy, bảo vệ thị lực là một chiến lược toàn diện. Người tiêu dùng cần kết hợp chế độ ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc, đeo kính râm chống tia cực tím và duy trì thói quen khám mắt định kỳ hàng năm để bảo vệ “cửa sổ tâm hồn” một cách bền vững.