Cây cỏ hôi đất (còn gọi là cây dầu giun, tên khoa học Dysphania ambrosioides, đồng nghĩa Chenopodium ambrosioides) là loại thảo mộc mọc hoang dã và được dùng lâu đời trong y học dân gian [1, 3]. Nhiều người thường có thói quen hái lá tươi vò nát để ngửi, đắp trị bệnh ngoài da hoặc thu gom số lượng lớn để chưng cất tinh dầu mà không mang đồ bảo hộ. Ít ai ngờ rằng, việc tiếp xúc trực tiếp với các hoạt chất bay hơi đậm đặc từ loại cây này có thể dẫn đến nguy cơ viêm da tiếp xúc dị ứng và kích ứng niêm mạc hô hấp dữ dội.
Thực tế, chiết xuất và tinh dầu của cây cỏ hôi đất chứa nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính dược lý mạnh mẽ [1, 3]. Các chất này khi tiếp xúc trực tiếp trên da trần với nồng độ cao có thể kích hoạt các phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc gây độc tính tế bào [2, 6].
Cây cỏ hôi đất và dầu giun trong y học truyền thống
Chi Dysphania thuộc họ Dền (Amaranthaceae), bao gồm hơn 47 loài phân bố khắp thế giới, trong đó Dysphania ambrosioides là loài được sử dụng phổ biến nhất từ hàng nghìn năm qua [1]. Cây có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới châu Mỹ và đã thích nghi, mọc tự nhiên ở Bắc Mỹ, châu Phi, châu Âu, châu Úc và nhiều quốc gia châu Á [2]. Trong dân gian, loài cây này còn được gọi là trà Mexico, epazote hay mastruz [2].
Cỏ hôi đất nổi tiếng trong các bài thuốc dân gian nhờ khả năng tẩy giun sán [2]. Ngoài ra, loài thảo dược này còn được khai thác và ứng dụng trong công nghiệp thực phẩm, mỹ phẩm và bào chế dược phẩm [1]. Cùng với Dysphania botrys (đồng nghĩa Chenopodium botrys), đây là những loài được nghiên cứu nhiều nhất trong nhóm thực vật này [1].
Cơ chế gây viêm da tiếp xúc dị ứng
Viêm da tiếp xúc dị ứng là một phản ứng viêm da qua trung gian miễn dịch đặc hiệu kháng nguyên, thuộc phản ứng quá mẫn muộn loại IV (type IV hypersensitivity response) [3]. Cơ chế này chủ yếu do các tế bào lympho T hỗ trợ (dòng tế bào mang dấu ấn CD-4) bị kích hoạt khi tiếp xúc với các dị nguyên từ môi trường [4]. Quá trình miễn dịch này dẫn đến việc giải phóng hàng loạt các chất trung gian gây viêm và cytokine [5].
Nhiều nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng phản ứng viêm da tiếp xúc thường đi kèm sự gia tăng nồng độ biểu hiện gen và protein của các chất gây viêm như TNF-alpha, interleukin-1beta (IL-1beta) và interleukin-6 (IL-6) tại mô da [5]. Khi các hóa chất hoặc tinh dầu xâm nhập qua hàng rào biểu bì, chúng hoạt động như dị nguyên kích thích các tổn thương viêm da dạng chàm, kèm theo cảm giác ngứa ngáy dữ dội khu trú tại đúng vùng da tiếp xúc [3].
Nghiên cứu khoa học về thành phần và độc tính của cây
Một đánh giá khoa học công bố năm 2025 sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo quét cơ sở dữ liệu Scopus với 814 công bố ban đầu, chọn lọc ra các dữ liệu cốt lõi về cây Dysphania ambrosioides [2]. Nghiên cứu xác nhận loài cây này sở hữu thành phần dồi dào các hợp chất có hoạt tính sinh học [2]. Dù có tiềm năng kháng ký sinh trùng (giun sán, động vật nguyên sinh), kháng khuẩn, chống oxy hóa và ức chế tế bào ác tính, các nhà khoa học lưu ý cần nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tác động cũng như tính an toàn trên thử nghiệm lâm sàng [2].
Một công trình khác vào năm 2022 tập trung phân tích thành phần tinh dầu chi Dysphania đã chỉ ra rằng tinh dầu chứa các hợp chất nhóm terpenoid mang hoạt tính dược lý mạnh [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng cảnh báo rõ một số hợp chất trong các loài Dysphania biểu hiện độc tính nhất định, đòi hỏi phải kiểm soát chặt chẽ khi sử dụng [1].
Bên cạnh đó, nghiên cứu độc tính cấp và bán trường diễn công bố năm 2022 trên chuột đánh giá dịch chiết cồn - nước từ hoa cây Dysphania ambrosioides (DAHE) [6]. Phân tích sắc ký LC-MS/MS cho thấy chiết xuất này chứa 9 loại alkaloid, phổ biến nhất là N-formylnorgalanthamine [6]. Thử nghiệm độc tính cấp đường uống trong 14 ngày xác định mức liều gây chết một nửa cá thể (LD50) là 5.000 mg/kg [6]. Trong thử nghiệm bán trường diễn kéo dài 15 ngày với các liều 5, 50 và 500 mg/kg, nhóm dùng liều cao 500 mg/kg có sự gia tăng đáng kể men gan (alanine aminotransferase, aspartate aminotransferase) và urê máu [6]. Kiểm tra mô bệnh học phát hiện tình trạng thâm nhiễm nhẹ tế bào viêm ở các bè gan và biến đổi nhẹ cấu trúc mô thận, đưa đến kết luận chiết xuất loài cây này có mức độc tính từ thấp đến trung bình [6].
Lợi ích dược liệu và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các loài thảo dược thuộc chi Dysphania thể hiện hoạt tính kháng ký sinh trùng rõ rệt chống lại giun sán và ký sinh trùng sốt rét, đồng thời hỗ trợ chống lại các tổn thương tế bào do gốc tự do nhờ tính chất chống oxy hóa [1, 3]. Nhờ đó, cây dầu giun được đánh giá như một nguồn hợp chất tự nhiên dồi dào cho phát triển dược chất mới [1, 2].
Tuy nhiên, hầu hết các bằng chứng về độc tính và cơ chế tác động của cây cỏ hôi đất hiện nay chỉ dừng lại ở các nghiên cứu tiền lâm sàng, mô hình mô phỏng trên máy tính (in silico), thử nghiệm trên động vật gặm nhấm hoặc tổng hợp lý thuyết [1, 2, 3]. Dữ liệu an toàn thực tế trên người, đặc biệt là liều lượng tiếp xúc trực tiếp an toàn qua da và niêm mạc, vẫn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ [2]. Do đó, người dân không thể xem các dữ liệu thảo mộc truyền thống là hoàn toàn vô hại trên da người.
Những hiểu lầm phổ biến khi hái và dùng thảo dược dầu giun
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì lành tính tuyệt đối, có thể vò nát chà xát trực tiếp lên các nốt ngứa, vết lở ngoài da mà không gặp biến chứng. Trên thực tế, da là hàng rào bảo vệ nhưng các phân tử tinh dầu terpenoid và hóa chất có thể dễ dàng ngấm qua biểu bì gây viêm da tiếp xúc dạng chàm [3, 6].
Một hiểu lầm khác là triệu chứng đỏ da, châm chích sau khi hái cây chỉ là kích ứng tạm thời. Nghiên cứu da liễu chỉ ra rằng phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng là phản ứng quá mẫn muộn, có thể mất vài ngày mới biểu hiện rõ rệt với tổn thương chàm hóa và ngứa ngáy kéo dài [3]. Việc tiếp tục tiếp xúc lại với dị nguyên sẽ khiến phản ứng viêm bùng phát nghiêm trọng hơn ở những lần sau do hệ miễn dịch đã được mẫn cảm [3].
Ai nên đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc?
Những người có cơ địa dị ứng, tiền sử viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc bệnh chàm da cần tuyệt đối cẩn trọng khi tiếp xúc với cỏ hôi đất hoặc các sản phẩm chiết xuất liên quan [3]. Nhóm người này có hệ miễn dịch dễ mẫn cảm với các chất bay hơi và tinh dầu thực vật [3, 6].
Những người mắc bệnh nền về gan hoặc suy giảm chức năng thận cũng cần cẩn trọng cao độ, không tùy tiện sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ Dysphania ambrosioides [6]. Nghiên cứu tiền lâm sàng đã cho thấy nồng độ chiết xuất 500 mg/kg làm tăng men gan và urê huyết [6]. Hiện chưa có dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ nhỏ; các dữ liệu hiện có mới chỉ ghi nhận trên động vật thực nghiệm và đánh giá tổng quan chung [1, 2]. Do đó, các đối tượng đặc thù này không nên tự ý tiếp xúc hay sử dụng.
Cách tiếp xúc và sử dụng an toàn trong thực tế
Khi thu hái cỏ hôi đất hoặc sơ chế cây dầu giun tươi, người dân cần trang bị đầy đủ dụng cụ bảo hộ lao động cá nhân. Nên mang găng tay không thấm nước, mặc áo dài tay để tránh nhựa và tinh dầu thực vật bắn trực tiếp vào bề mặt da. Đồng thời, cần đeo khẩu trang và kính bảo hộ để ngăn ngừa nguy cơ tinh dầu bay hơi kích ứng mạnh niêm mạc mũi họng và giác mạc.
Quá trình phơi sấy, chưng cất tinh dầu cần được tiến hành ở khu vực thông thoáng gió, không thực hiện trong phòng kín để hạn chế hít phải nồng độ tinh dầu đậm đặc. Tuyệt đối không tự ý vò nát lá cỏ tươi để đắp lên các vết thương hở hoặc vùng da nhạy cảm. Để chẩn đoán chính xác một trường hợp dị ứng tiếp xúc, xét nghiệm áp da (patch test) là tiêu chuẩn vàng giúp xác định chính xác dị nguyên gây viêm [3]. Nếu da xuất hiện tình trạng nổi ban đỏ, ngứa ngáy dữ dội hoặc phồng rộp sau khi tiếp xúc với thảo dược, người bệnh cần rửa sạch vùng da bằng nước, ngừng hoàn toàn việc tiếp xúc và đến cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thăm khám, điều trị [3].
Thảo mộc tự nhiên như cây cỏ hôi đất mang nhiều giá trị y học tiềm năng nhưng luôn tiềm ẩn hoạt tính dược lý phức tạp và nguy cơ gây độc tế bào [1, 2]. Nhận biết các rủi ro kích ứng và bảo hộ đúng cách khi tiếp xúc là biện pháp tối ưu để bảo vệ sức khỏe làn da, tránh biến chứng viêm da tiếp xúc không đáng có.
