Nhiều người Việt vẫn truyền tai nhau mật gấu như thần dược chữa bách bệnh từ bầm tím, đau nhức khớp đến tăng cường sinh lực. Thói quen pha mật gấu thô vào rượu hoặc nuốt trực tiếp diễn ra khá phổ biến tại các vùng miền. Tuy nhiên, hành vi này tiềm ẩn những tổn hại cơ thể khôn lường mà ít ai lường trước.
Thực tế y khoa ghi nhận mật gấu không phải dược liệu an toàn vô hại, việc dùng mật thô dẫn đến ngộ độc gan cấp tính, suy giảm chức năng thận và viêm nhiễm đường tiêu hóa [1]. Các tạp chất độc hại, vi khuẩn cùng sự biến đổi sinh hóa trong túi mật gấu nuôi lấy mật đe dọa trực tiếp tính mạng người sử dụng [2].
Nguy cơ tổn thương và ngộ độc gan cấp tính
Mật gấu thô chứa hỗn hợp dịch mật phức tạp, không qua chiết tách hay tinh chế chuẩn hóa. Khi dung nạp vào cơ thể, gan phải đóng vai trò cơ quan khử độc tuyến đầu, chịu tải lượng hóa chất độc hại cực lớn [1].
Báo cáo y khoa ghi nhận ca lâm sàng nữ bệnh nhân trung niên tại Bhutan bị tổn thương gan do độc tố sau khi uống mật gấu [1]. Việc dùng mật gấu gây nhiễm độc tế bào gan nghiêm trọng, biểu hiện lâm sàng qua tình trạng vàng da không rõ nguyên nhân trước đó [1].
Để xử trí tổn thương gan do độc tố từ mật gấu, y văn khuyến nghị việc dừng ngay lập tức việc dùng chất gây độc, kết hợp phác đồ điều trị hỗ trợ phục hồi bằng N-acetylcysteine và axit ursodeoxycholic (UDCA) tổng hợp [1]. Điều này cho thấy mật gấu tự nhiên có thể trở thành chất độc hủy hoại mô gan thay vì bồi bổ như lầm tưởng [1].
Tạp chất sinh học từ gấu nuôi và nguy cơ suy giảm chức năng gan thận
Phần lớn mật gấu lưu hành trôi nổi đến từ các cơ sở nuôi nhốt thương mại. Quá trình khai thác kéo dài khiến sức khỏe của chính cá thể gấu bị hủy hoại nặng nề, từ đó biến đổi toàn bộ thành phần dịch mật thành dịch chứa đầy mầm bệnh và chất chuyển hóa độc hại [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 khảo sát trên khoảng 17.000 con gấu ngựa (Ursus thibetanus) bị nuôi nhốt để trích hút mật tại châu Á và Đông Nam Á qua ống thông, rò túi mật hoặc chọc hút kim [2]. Kết quả phân tích huyết học cho thấy nhóm gấu bị trích hút mật (BE) có sự xáo trộn sinh hóa trầm trọng nhất so với gấu nuôi không trích mật (FNE), gấu sở thú (ZOO) và gấu hoang dã tự do (FR) [2].
Cụ thể, gấu bị hút mật có chỉ số men gan alanine transaminase, gamma glutamyltransferase (GGT), alkaline phosphatase (ALKP) cùng chỉ số thận gồm blood urea nitrogen (BUN) và creatinine (CREA) tăng vọt [2]. Tỷ lệ gấu bị trích mật có bilirubin toàn phần (TBIL) tăng cao gấp 7,3 lần so với các nhóm khác, phản ánh tình trạng bệnh lý gan mật nghiêm trọng [2]. Đáng chú ý, các rối loạn sinh hóa này kéo dài dai dẳng tới 14 năm sau khi gấu được giải cứu, đồng thời những cá thể có nồng độ CREA và ALKP cao chỉ có thời gian sống trung vị lần lượt là 1 và 4 năm [2]. Sử dụng dịch mật từ những cá thể mang bệnh lý gan thận nặng nề khiến người dùng nuốt trực tiếp các chất chuyển hóa hư hỏng, gia tăng nguy cơ suy gan thận cấp tính.
Nguy cơ viêm túi mật và nhiễm trùng mủ từ dịch mật thô
Quá trình lấy mật tại các trại nuôi tạo ra các lỗ rò nhân tạo, khiến ổ bụng và túi mật của gấu liên tục tiếp xúc với vi khuẩn ngoài môi trường [2].
Nghiên cứu thú y năm 2019 khẳng định gấu bị hút mật mắc hàng loạt vấn đề sức khỏe nghiêm trọng như nhiễm trùng tại vị trí trích hút, thoát vị bụng, viêm phúc mạc, viêm túi mật (cholecystitis), khối u gan tân sinh và bất thường xương khớp [2]. Lượng bạch cầu (WBC) tổng số ở gấu bị trích mật tăng cao vượt trội, biểu hiện rõ nét của tình trạng viêm nhiễm mạn tính và nhiễm trùng dai dẳng [2].
Dịch mật lấy từ túi mật bị viêm mủ chứa lẫn xác tế bào chết, bạch cầu thoái hóa, vi khuẩn cùng độc tố hoại tử. Khi con người uống dịch mật thô này, các dị nguyên và vi khuẩn xâm nhập trực tiếp ống tiêu hóa, kích hoạt đáp ứng viêm toàn thân, gây sốc nhiễm khuẩn hoặc viêm đường mật ngược dòng.
Tắc mật và ứ mật do rối loạn vận chuyển phân tử
Về mặt độc chất học, việc hấp thu các chất chuyển hóa lạ từ mật động vật có thể làm thay đổi mạng lưới sinh học của tế bào gan. Rối loạn cơ chế dẫn lưu mật gây ra hiện tượng ứ mật (cholestasis), khiến muối mật tích tụ phá hủy nhu mô gan từ bên trong [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 ứng dụng trí tuệ nhân tạo (Sysrev) và mạng lưới Cytoscape để tối ưu hóa mô hình Con đường Kết quả Bất lợi (AOP) về tình trạng ứ mật do hóa chất [3]. Nghiên cứu đã xác định 38 sự kiện then chốt (key events) và 135 mối quan hệ then chốt (key event relationships) [3].
Kết quả định lượng cho thấy "biến đổi protein vận chuyển" (transporter changes) là sự kiện then chốt có tần suất xuất hiện cao nhất và tạo mối liên hệ tin cậy nhất dẫn tới kết quả bất lợi là ứ mật [3]. Ngoài ra, các biến đổi ở thụ thể nhân (nuclear receptor changes) cũng đóng vai trò trọng yếu trong việc khởi phát nhiễm độc ứ mật [3]. Dung nạp các thành phần phức hợp chưa qua kiểm định từ mật thô có nguy cơ tác động xấu lên các thụ thể nhân và kênh vận chuyển tế bào gan, gây tắc nghẽn dòng chảy mật nội bào.
Lợi ích thực sự của hoạt chất đơn lẻ và giới hạn bằng chứng
Thành phần duy nhất trong mật gấu được khoa học chứng minh hiệu quả điều trị y khoa là axit ursodeoxycholic (UDCA) [4]. Tuy nhiên, UDCA dùng trong y học hiện đại là hoạt chất tinh khiết được tổng hợp nhân tạo qua quy trình dược phẩm nghiêm ngặt, hoàn toàn tách biệt với dịch mật gấu thô [4].
UDCA chỉ là một thành phần đơn lẻ trong hỗn hợp phức tạp của mật gấu hoang dã hoặc nuôi nhốt [4]. Mật tự nhiên chứa vô số axit mật độc hại khác như axit cholic, axit chenodeoxycholic kết hợp cùng cholesterol, sắc tố mật và chất bài tiết cặn bã. Sự hiện diện của hoạt chất có lợi không thể bù trừ hay làm giảm mức độ nguy hiểm từ các tạp chất độc tính đi kèm [3, 4].
Những hiểu lầm tai hại khi sử dụng mật gấu
Nhiều người tin rằng ngâm mật gấu với rượu nồng độ cao sẽ giúp khử trùng và trung hòa mọi độc tố. Đây là quan niệm sai lầm; cồn không thể phân hủy các độc chất chuyển hóa nội sinh, không trung hòa được muối mật độc và không triệt tiêu nguy cơ gây độc tế bào gan [1]. Kết hợp rượu với dịch mật nhiễm độc còn làm nhân đôi gánh nặng phá hủy nhu mô gan.
Quan niệm "mật gấu rừng tự nhiên hoàn toàn sạch và bổ dưỡng hơn mật nuôi" cũng không chính xác về mặt an toàn độc học. Một khảo sát năm 2022 về hành vi tiêu dùng chỉ ra nhóm người chuộng sản phẩm tự nhiên thường bài xích chế phẩm tổng hợp vì định kiến vô căn cứ [4]. Mật gấu hoang dã vẫn mang bản chất là chất bài tiết đậm đặc chứa muối mật độc tế bào, hoàn toàn có nguy cơ gây ngộ độc gan cấp tính [1].
Nhóm đối tượng tuyệt đối phải tránh xa mật gấu
Mọi cá nhân đều đối mặt với rủi ro sức khỏe khi tiêu thụ mật thô, nhưng những người có bệnh nền gan mật tuyệt đối không được tiếp xúc [2, 3]. Người bị xơ gan, viêm gan virus, suy gan hoặc sỏi túi mật nếu dùng mật gấu sẽ kích phát đợt suy gan bùng phát do nhiễm độc [1].
Người suy giảm chức năng thận, người già có mức lọc cầu thận giảm không có khả năng đào thải độc tố sinh hóa từ mật [2]. Bệnh nhân đang gặp tình trạng vàng da chưa rõ nguyên nhân cần tránh xa mọi phương thuốc truyền miệng từ mật động vật để tránh làm suy giảm tiên lượng điều trị [1].
Khuyến cáo áp dụng thực tế và giải pháp thay thế an toàn
Để bảo vệ sức khỏe, người dân cần chấm dứt việc tìm kiếm, lưu trữ hoặc sử dụng mật gấu thô dưới bất kỳ hình thức nào. Khi gặp các chấn thương phần mềm bầm tím, đau nhức cơ xương khớp hoặc bệnh lý tiêu hóa, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và kê đơn thuốc điều trị chuẩn hóa.
Đối với các bệnh lý gan mật cần can thiệp hoạt chất UDCA, bác sĩ sẽ chỉ định thuốc tổng hợp đạt chuẩn dược điển đã loại bỏ hoàn toàn độc chất thay vì dùng mật động vật [3, 4]. Nếu từng trót uống mật gấu và xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, chán ăn, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa - gan mật ngay lập tức để kiểm tra men gan và chức năng lọc cầu thận [2, 3].
