Dân gian lưu truyền bôi mỡ gấu làm dịu vết bỏng, giảm sẹo. Nhiều người tích trữ mỡ động vật trong nhà phòng khi tai nạn nhiệt. Khoa học hiện đại không ủng hộ phương pháp tự phát này.

Hiện nay, y văn thế giới không có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh bôi mỡ gấu sống lên da người giúp trị bỏng. Việc tùy tiện bôi mỡ không vô trùng lên mô tổn thương tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn da, giữ nhiệt khiến vết bỏng sâu hơn và kéo dài thời gian nằm viện.

Hiểu lầm từ khả năng tự lành của gấu

Nhiều người nghĩ gấu có thể lành thương thần kỳ nên mỡ của chúng cũng có đặc tính tương tự. Quan niệm này bắt nguồn từ việc quan sát loài gấu ngủ đông.

Thực tế, nghiên cứu năm 2012 theo dõi gấu đen Bắc Mỹ (Ursus americanus) hoang dã ghi nhận loài này có thể tự làm lành các vết rạch, bấm sinh thiết da toàn phần trong thời kỳ ngủ đông [1]. Quá trình này diễn ra ngay cả khi thân nhiệt hạ nhẹ (30-35 độ C) và gấu không ăn uống, không bài tiết [1]. Tất cả vị trí sinh thiết lành lại, tạo vảy ban đầu, tái tạo hoàn chỉnh biểu bì, lớp hạ bì và mọc lại nang lông [1].

Cơ chế tự phục hồi của gấu liên quan đến việc nồng độ chất kích hoạt ngủ đông (chất chủ vận thụ thể delta-opioid) và axit ursodeoxycholic trong huyết tương tăng cao trong mùa đông [1]. Đây là phản ứng sinh học nội tại của cơ thể sống nguyên vẹn, không phải bằng chứng cho thấy mỡ gấu chiết xuất đem bôi ngoài da người sẽ mang lại hiệu quả chữa lành vết bỏng [1].

Cấy mỡ y khoa khác hoàn toàn bôi mỡ động vật

Một số người nhầm lẫn giữa việc bôi mỡ dân gian với các kỹ thuật cấy mỡ trong tạo hình thẩm mỹ. Y học hiện đại sử dụng mỡ tự thân, tức mỡ lấy từ chính cơ thể người bệnh qua quy trình phẫu thuật vô khuẩn nghiêm ngặt, hoàn toàn khác với việc bôi mỡ động vật lên vết thương hở [2].

Một tổng quan hệ thống năm 2023 rà soát 720 hồ sơ y khoa, chọn lọc 3 nghiên cứu trên 367 bệnh nhân bỏng độ 2 sâu [2]. Một nghiên cứu trong số đó ghi nhận nhóm cấy mỡ tự thân cải thiện rõ rệt cấu trúc sẹo, diện mạo sẹo và rút ngắn thời gian lành thương so với nhóm đối chứng (P < 0,001) [2]. Điểm số về màu sắc, độ dày, độ cứng và độ đều của sẹo cũng tăng [2]. Tuy nhiên, số lượng nghiên cứu còn rất ít và không đồng nhất, dữ liệu bằng chứng vẫn ở mức hạn chế, cần thêm thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên lớn hơn [2].

Trước đó, một tổng quan hệ thống năm 2016 tổng hợp 12 nghiên cứu trên người và 6 nghiên cứu trên chuột [3]. Kết quả mô tả liệu pháp cấy mỡ tự thân và tế bào gốc từ mô mỡ giúp giảm kích thước, cải thiện bề mặt sẹo bỏng, tăng sinh mạch máu, giảm viêm, giảm đau và phục hồi chức năng [3]. Dù vậy, các tác giả kết luận bằng chứng định lượng từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên vẫn còn thiếu hụt, mức độ bằng chứng chỉ ở mức IV [3]. Bôi mỡ gấu trôi nổi hoàn toàn không có tế bào gốc sống hay điều kiện vô trùng như các can thiệp phẫu thuật này [3].

Nghiên cứu thực nghiệm về mô mỡ và mỡ động vật

Các thử nghiệm trên động vật về mỡ và tế bào gốc mỡ cho thấy cơ chế phức tạp tại chỗ nhưng đều dùng chế phẩm tinh khiết hoặc mô ghép đồng loại [3, 7].

Nghiên cứu năm 2016 trên chuột bị bỏng nhiệt đánh giá mảnh ghép mỡ và tế bào gốc trung mô nguồn gốc từ mỡ (ASCs) [4]. Tại ngày thứ 5, nhóm chuột tiêm tế bào gốc đơn thuần (độ sâu vết thương 122,9 ± 11,1 micromet) hoặc phối hợp ghép mỡ cùng tế bào gốc (126,1 ± 9,7 micromet) giảm độ sâu vết thương đáng kể so với nhóm chứng không điều trị (193,6 ± 18,3 micromet, p < 0,01) [4]. Ngược lại, nhóm chỉ ghép mỡ đơn thuần không tạo ra khác biệt về độ sâu vết thương tại ngày thứ 5 so với nhóm chứng (203,4 ± 16,3 micromet, p = 0,35) [4].

Đến ngày 14, diện tích vết bỏng ở tất cả nhóm điều trị đều giảm so với nhóm chứng giả, nhưng không có sự khác biệt về diện tích vết bỏng giữa các nhóm điều trị với nhau [4]. Nhóm nhận tế bào gốc hoặc mỡ kết hợp tế bào gốc giảm hiện tượng chết rụng tế bào (apoptosis) tại ngày thứ 5 (p < 0,05) [4]. Kết quả này chỉ ra ghép mỡ đơn thuần trên chuột không mang lại ưu thế vượt trội ở giai đoạn sớm, và kỹ thuật này được thực hiện trong môi trường phòng thí nghiệm có kiểm soát [4].

Về mỡ động vật bôi ngoài, một nghiên cứu trên 80 chuột đực bị bỏng độ 2 chia 4 nhóm so sánh mỡ động vật đơn thuần, sulfadiazine, hỗn hợp mỡ động vật phối hợp thảo dược Arnebia euchroma và nhóm đối chứng [5]. Kết quả cho thấy nhóm bôi mỡ động vật đơn thuần không tạo được hiệu quả giảm viêm hay tái biểu mô vượt trội [5]. Chỉ nhóm phối hợp thảo dược với mỡ động vật mới làm tăng biểu hiện IL-1 vào ngày 3, giảm biểu hiện IL-6 vào ngày 5, giúp giảm viêm, giảm mô hạt và kích thích biểu mô hóa từ ngày thứ 9 [5]. Nghiên cứu chỉ ra mỡ động vật đóng vai trò làm tá dược chuyên chở hoạt chất thảo dược hơn là một thuốc đặc trị bỏng độc lập [5, 7].

Một nghiên cứu khác trên chuột năm 2015 thử nghiệm tro hạt đại mạch phối hợp mỡ nội tạng dê [6]. Mỡ nội tạng động vật chứa các axit béo chính gồm C18:1, C18:0, C16:0, C14:0, C16:1, C10:0 và C12:0, có thể kích thích enzym tổng hợp oxit nitric (nitric oxide synthase) tạo ra nitric oxide (NO) hỗ trợ kháng khuẩn [6]. Tuy nhiên, đây là thử nghiệm trên chuột dùng mỡ dê phối hợp tro thực vật, không phải mỡ gấu, và chưa từng được kiểm chứng an toàn trên vết bỏng người [6].

Nguy cơ nhiễm trùng và biến chứng khi dùng sai cách

Bỏng phá hủy hàng rào biểu bì bảo vệ cơ thể, để lộ mô hạt và dịch huyết tương. Khi bôi mỡ gấu sống, chưa qua khử trùng nhiệt hay lọc vi sinh, các bào tử vi khuẩn và nấm mốc dễ dàng xâm nhập trực tiếp vào vết thương hở.

Mỡ tạo ra một lớp màng kỵ nước phủ kín bề mặt. Lớp màng này giữ lại nhiệt lượng dưới mô sâu, khiến vết bỏng tiếp tục lan rộng và ăn sâu hơn. Đồng thời, chất béo không tan cản trở dẫn lưu dịch tiết, tạo môi trường yếm khí thuận lợi cho vi khuẩn sinh sôi. Khi vào bệnh viện, bác sĩ buộc phải chà rửa, cạo bỏ lớp mỡ bám dính để làm sạch và sát khuẩn, gây đau đớn dữ dội và làm rách thêm các tế bào da mới nhú.

Dinh dưỡng toàn thân cũng ảnh hưởng đến kết quả điều trị bỏng. Nghiên cứu tổng quan năm 2019 trên 11 công trình ở bệnh nhân bỏng nặng ghi nhận chế độ dinh dưỡng ít chất béo (dưới hoặc bằng 15%) và nhiều carbohydrate (trên hoặc bằng 60%) đem lại kết quả tốt hơn [7]. Bệnh nhân áp dụng tỷ lệ này giảm nguy cơ viêm phổi, giảm nhiễm trùng vết thương, giảm hội chứng suy hô hấp cấp, gan nhiễm mỡ và nhiễm trùng huyết [7]. Chế độ này còn rút ngắn thời gian lành vết thương và số ngày nằm viện [7]. Việc nạp quá nhiều chất béo hoặc kiểm soát nhiễm khuẩn kém đều gây hại cho tiến trình phục hồi [7].

Ai nên thận trọng?

Tất cả bệnh nhân bị bỏng tuyệt đối không dùng mỡ gấu hay bất kỳ loại mỡ động vật tự chế nào bôi lên vết thương hở.

Đặc biệt, trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh nền suy giảm miễn dịch hoặc đái tháo đường có lớp da mỏng và sức đề kháng yếu, nguy cơ nhiễm trùng máu từ mỡ bẩn rất cao. Vết bỏng vùng mặt, khớp, bàn tay, bàn chân hoặc bộ phận sinh dục cần chăm sóc chuyên khoa để tránh co rút biến dạng, không được tự ý đắp thuốc dân gian.

Cách xử trí bỏng đúng chuẩn y khoa

Thay vì tìm kiếm mỡ động vật, việc xử trí bỏng cần tuân thủ các bước sơ cứu đã được y học công nhận để hạn chế tối đa di chứng:

  • Hạ nhiệt vết bỏng: Ngay lập tức ngâm hoặc xối rửa vùng da bị bỏng dưới vòi nước sạch, mát (nhiệt độ khoảng 15-20 độ C) liên tục trong 15-30 phút. Không dùng nước đá lạnh vì gây co mạch đột ngột và tổn thương mô thứ phát.
  • Bảo vệ vết thương: Giữ nguyên các nốt phỏng nước, không chọc vỡ. Dùng gạc vô trùng hoặc khăn sạch che phủ nhẹ nhàng vết bỏng để ngăn bụi bẩn và vi khuẩn xâm nhập.
  • Giữ ẩm đúng cách: Không bôi mỡ gấu, kem đánh răng, nước mắm hay thảo dược không rõ nguồn gốc. Chỉ dùng các loại kem bôi bỏng chuyên dụng có hoạt tính kháng khuẩn theo chỉ định của nhân viên y tế.
  • Đến cơ sở y tế: Đưa người bệnh đến bệnh viện ngay nếu vết bỏng có diện tích lớn hơn lòng bàn tay, bỏng sâu làm da chuyển màu trắng bệch hoặc cháy đen, hoặc bỏng ở các vùng nhạy cảm.

Mỡ gấu bôi vết bỏng hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng, hoại tử da nghiêm trọng. Khi gặp tai nạn bỏng, hạ nhiệt bằng nước sạch và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ làn da.