Mẹ cho con bú ăn rong biển: Iod qua sữa mẹ nhiều có hại cho trẻ?

Canh rong biển là món ăn quen thuộc đối với nhiều phụ nữ sau sinh tại các nước châu Á nhờ quan niệm giúp lợi sữa và phục hồi thể trạng nhanh chóng [5, 8]. Tuy nhiên, rong biển chứa hàm lượng vi chất iod rất dồi dào, khiến không ít bà mẹ băn khoăn liệu thói quen ăn uống này có khiến lượng iod đi vào sữa mẹ quá nhiều hay không. Liệu trẻ bú mẹ hoàn toàn có đối mặt với nguy cơ rối loạn chức năng tuyến giáp do dư thừa loại khoáng chất này?

Câu trả lời ngắn gọn là việc nạp quá nhiều rong biển trong thời gian cho con bú có thể làm tăng vọt nồng độ iod trong sữa mẹ, từ đó tiềm ẩn nguy cơ gây suy giáp thoáng qua hoặc ức chế chức năng tuyến giáp của trẻ sơ sinh [5, 8]. Dù vậy, iod vẫn là vi chất thiết yếu không thể thiếu cho sự tăng trưởng của trẻ sơ sinh, nên việc sử dụng hợp lý, tránh lạm dụng quá mức là nguyên tắc quan trọng nhất [1, 5].

Cơ chế chuyển hóa iod từ rong biển sang sữa mẹ và tuyến giáp của bé

Iod là nguyên liệu then chốt để tuyến giáp tổng hợp hormone thyroxine, đóng vai trò sống còn trong quá trình hoàn thiện hệ thần kinh và chuyển hóa của trẻ sơ sinh [1, 5]. Do trẻ bú mẹ hoàn toàn phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn iod từ sữa mẹ, tuyến vú của người mẹ có cơ chế tập trung iod để cung cấp đủ dưỡng chất cho con ^[1]. Khi người mẹ ăn các thực phẩm giàu iod như rong biển, iod sẽ nhanh chóng hấp thu vào máu, đào thải một phần qua nước tiểu và bài tiết trực tiếp vào sữa mẹ [1, 8].

Tuy nhiên, tuyến giáp của trẻ sơ sinh còn rất non nớt và chưa hoàn thiện cơ chế tự điều hòa trước lượng iod quá cao. Hiện tượng quá tải iod có thể gây ra hiệu ứng ức chế ngược, làm ngừng tạm thời quá trình sản xuất hormone giáp trạng. Tình trạng này khiến tuyến yên phải tăng tiết hormone kích thích tuyến giáp (TSH) để thúc đẩy tuyến giáp hoạt động. Nếu lượng iod trong sữa mẹ duy trì ở mức quá cao liên tục, trẻ có thể rơi vào tình trạng tăng TSH máu hoặc suy giáp bẩm sinh thoáng qua, đe dọa sự phát triển trí não nếu không được can thiệp kịp thời ^[2].

Nồng độ iod trong sữa mẹ biến động ra sao sau các bữa ăn rong biển?

Mối liên hệ giữa tần suất ăn canh rong biển và nồng độ iod trong sữa mẹ đã được ghi nhận rõ nét qua nhiều khảo sát dịch tễ học tại các quốc gia có truyền thống ẩm thực này [3, 8].

Một nghiên cứu công bố năm 1999 tại Hàn Quốc tiến hành trên 50 bà mẹ đang cho con bú để phân tích lượng iod nạp vào và nồng độ iod trong sữa mẹ ở hai thời điểm: ngày thứ 2 đến ngày thứ 5 sau sinh và tuần thứ 4 sau sinh ^[3]. Kết quả chỉ ra rằng lượng iod nạp vào hàng ngày của các bà mẹ trung bình lên tới 2.744 microgam/ngày trong 2 đến 5 ngày đầu sau sinh, trong đó rong biển chiếm tới 87% tổng lượng iod hấp thụ ^[3]. Lượng iod nạp vào này sau đó giảm xuống còn 1.295 microgam/ngày ở tuần thứ 4 sau sinh ^[3]. Nồng độ iod trung bình trong sữa non đo được là 2.170 microgam/lít và trong sữa trưởng thành là 892 microgam/lít ^[3]. Nghiên cứu tìm thấy mối tương quan thuận rõ rệt giữa lượng iod mẹ ăn vào và nồng độ iod trong sữa mẹ (p < 0,0001), khẳng định tần suất ăn canh rong biển là yếu tố quyết định lượng vi chất này trong sữa ^[3].

Nghiên cứu thuần tập năm 2023 trên 349 phụ nữ mang thai giai đoạn cuối và 302 phụ nữ tái khám sau sinh cũng cho thấy kết quả tương đồng về thói quen ăn uống ^[4]. Tỷ lệ phụ nữ ăn canh rong biển nhiều hơn một lần trong 3 ngày ghi nhận chỉ 25,8% khi mang thai, nhưng đã tăng vọt lên 93,4% ở giai đoạn sau sinh ^[4]. Lượng iod ăn vào trung bình giai đoạn đầu sau sinh đạt mức 1.759 microgam/ngày ^[4]. Đáng chú ý, ở những bà mẹ ăn canh rong biển hàng ngày, mức tiêu thụ iod trung vị tăng tiến theo số bữa ăn: 1.355 microgam/ngày với một bữa, 2.394 microgam/ngày với hai bữa, và lên tới 3.063 microgam/ngày nếu ăn từ ba đến bốn bữa canh rong biển mỗi ngày ^[4].

Tác động của nồng độ iod trong sữa mẹ đối với chức năng tuyến giáp sơ sinh

Việc iod trong sữa mẹ tăng cao có thực sự làm thay đổi chỉ số hormone giáp của trẻ sơ sinh hay không là câu hỏi trọng tâm được nhiều nhóm tác giả tìm kiếm lời giải [1, 6, 7].

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2003 trên 50 phụ nữ sau sinh và trẻ sơ sinh (được đánh giá tại thời điểm trung vị là 4 ngày sau sinh, dao động từ 3 đến 9 ngày) đã đo lường iod niệu của mẹ, iod trong sữa mẹ và nồng độ TSH của bé ^[5]. Dù 58% bà mẹ được xếp vào nhóm thiếu iod từ trung bình đến nặng (iod niệu < 50 microgam/lít), nồng độ iod trong sữa mẹ vẫn đạt mức trung vị 84,0 microgam/lít (dao động từ 25,0 đến 234,0 microgam/lít) ^[5]. Kết quả phân tích cho thấy nồng độ TSH của trẻ sơ sinh có mối tương quan thuận rõ rệt với nồng độ iod cao trong sữa mẹ (hệ số r = 0,42, p = 0,003), với 6% trẻ sơ sinh có chỉ số TSH máu toàn phần vượt ngưỡng 5 mIU/L ^[5].

Mặt khác, một nghiên cứu năm 2021 tại Thổ Nhĩ Kỳ trên 334 cặp mẹ con cho thấy nồng độ iod sữa mẹ trung vị đạt 138,0 microgam/lít và có mối tương quan thuận với iod niệu của trẻ (r = 0,276, p < 0,001) ^[6]. Dù không có bà mẹ hay trẻ sơ sinh nào bị thiếu iod theo tiêu chuẩn iod niệu, vẫn có tới 19,0% trẻ có nồng độ TSH huyết thanh lớn hơn 10 mIU/L, cho thấy sự biến động của chỉ số TSH sơ sinh có thể bị chi phối bởi nhiều yếu tố chuyển hóa ^[6]. Ngược lại, một nghiên cứu cắt ngang năm 2012 tại Boston trên 64 cặp mẹ con (trẻ từ 1 đến 3 tháng tuổi) lại không tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa nồng độ iod sữa mẹ (trung vị 45,6 microgam/lít) với chỉ số TSH hay FT4 của trẻ sơ sinh ^[1].

Bằng chứng lâm sàng về nguy cơ suy giáp do mẹ ăn rong biển quá mức

Mặc dù nghiên cứu thuần tập năm 2023 tại Hàn Quốc nhận thấy lượng iod ăn vào cao từ canh rong biển không gây ảnh hưởng xấu rõ rệt lên chức năng tuyến giáp của chính người mẹ hay các kết cục chu sinh thông thường, rủi ro đối với riêng cá thể trẻ sơ sinh bú mẹ vẫn là điều đã được y văn ghi nhận [3, 5].

Một báo cáo ca bệnh lâm sàng năm 2021 đã mô tả trường hợp một bé trai sơ sinh người Hà Lan gốc da trắng được phát hiện bất thường khi sàng lọc suy giáp bẩm sinh lúc 8 ngày tuổi ^[2]. Bé sinh đủ tháng ở tuần thứ 38 và 5 ngày, cân nặng 3.350 g, tiền sử gia đình không có bệnh lý tuyến giáp ^[2]. Kết quả xét nghiệm máu sàng lọc cho thấy chỉ số TSH của bé tăng vọt lên mức 23 mE/L (ngưỡng tham chiếu bình thường < 7 mE/L), đi kèm nồng độ hormone T4 đo được là 72 nmol/L máu ^[2]. Khai thác bệnh sử kỹ lưỡng cho thấy người mẹ đã tiêu thụ rong biển giàu iod hàng ngày trong suốt thai kỳ và giai đoạn cho con bú ^[2]. Tác giả kết luận việc mẹ ăn rong biển hàng ngày có thể dẫn đến suy giáp bẩm sinh thoáng qua hoặc tình trạng tăng TSH máu kéo dài ở trẻ sơ sinh, gây nguy cơ suy giảm phát triển thần kinh nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời ^[2].

Hai thái cực của iod: Thừa hay thiếu đều gây nguy hiểm cho trẻ

Để nhìn nhận vấn đề một cách khách quan, chúng ta không thể vì lo sợ quá tải mà loại bỏ hoàn toàn vi chất iod ra khỏi khẩu phần của mẹ cho con bú [1, 2]. Cả tình trạng thiếu hụt lẫn dư thừa iod đều dẫn đến nguy cơ rối loạn chức năng giáp trạng sơ sinh ^[2].

Nghiên cứu cắt ngang năm 2004 tại vùng Kayseri (Thổ Nhĩ Kỳ) trên 70 cặp mẹ con cho thấy khi người mẹ bị thiếu hụt iod nghiêm trọng (iod sữa mẹ trung vị chỉ đạt 73 microgam/lít, iod niệu của mẹ là 30,20 microgam/lít và của bé là 23,80 microgam/lít), nồng độ TSH trung vị ở trẻ sơ sinh đã bị đẩy lên mức 7,44 mU/l cùng nồng độ thyroglobulin (Tg) lên tới 71,62 ng/ml, cao hơn hẳn so với người mẹ ^[7]. Tương tự, một nghiên cứu năm 2014 tại Thái Lan ghi nhận việc bổ sung đều đặn viên iod 200 microgam mỗi ngày cho phụ nữ mang thai đã giúp cải thiện dinh dưỡng iod ở trẻ bú mẹ, kéo mức TSH máu cuống rốn trung vị từ 7,3 mU/l (ở nhóm 8.332 trẻ trước khi can thiệp) xuống còn 5,2 mU/l (ở nhóm 5.181 trẻ sau can thiệp) ^[8]. Điều này khẳng định rằng iod là vi chất tối cần thiết, và mục tiêu của dinh dưỡng sau sinh là duy trì sự cân bằng tối ưu thay vì cực đoan kiêng khem [4, 5].

Ai nên thận trọng khi ăn rong biển trong thời kỳ cho con bú?

Các bà mẹ sau sinh thuộc những nhóm đối tượng dưới đây cần đặc biệt lưu ý kiểm soát lượng rong biển đưa vào cơ thể hàng ngày:

• Phụ nữ có tiền sử bệnh lý tuyến giáp (viêm tuyến giáp tự miễn, bướu cổ, suy giáp hoặc cường giáp) hoặc đang sử dụng thuốc điều trị giáp trạng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng các món từ rong biển.
• Các bà mẹ sinh con có kết quả xét nghiệm sàng lọc sơ sinh cảnh báo chỉ số TSH cao bất thường hoặc nghi ngờ suy giáp bẩm sinh ^[2].
• Phụ nữ sinh sống tại các khu vực vốn đã có nguồn thực phẩm và muối ăn được bổ sung iod đầy đủ, tránh việc nạp chồng chéo nhiều nguồn iod đậm đặc cùng lúc [2, 3].
• Các bà mẹ đang sử dụng các loại viên uống vitamin tổng hợp sau sinh mà thành phần đã chứa hàm lượng iod bổ sung (khoảng 150 - 200 microgam/ngày) ^[8].

Hướng dẫn áp dụng an toàn rong biển vào bữa ăn hàng ngày

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của rong biển mà không gây nguy cơ quá tải vi chất cho trẻ nhỏ, các bà mẹ nuôi con bằng sữa mẹ nên áp dụng một số nguyên tắc chế biến và cân đối khẩu phần:

• Điều chỉnh tần suất: Không nên ăn canh rong biển liên tục trong mọi bữa ăn hàng ngày như thói quen của một số nền văn hóa [3, 8]. Việc ăn từ 1 đến 2 lần mỗi tuần là mức độ vừa phải để đổi mới bữa ăn gia đình.
• Sơ chế kỹ trước khi nấu: Việc ngâm rửa rong biển khô qua nhiều lần nước và luộc trần, đổ bỏ nước đầu có thể giúp giảm bớt một phần lượng iod hòa tan tự do bám trên bề mặt nguyên liệu.
• Đa dạng hóa nguồn thực phẩm: Thay vì chỉ tập trung vào rong biển để bồi bổ sau sinh, hãy luân phiên thay đổi các món canh thanh đạm khác như canh rau ngót, canh đu đủ, bí xanh kết hợp thịt nạc hoặc cá bống.
• Luôn trao đổi với nhân viên y tế: Nếu mẹ có ý định dùng rong biển như thực phẩm chức năng dạng viên uống chiết xuất đậm đặc, hãy hỏi ý kiến bác sĩ để tránh nguy cơ ngộ độc khoáng chất vượt tầm kiểm soát.

Tóm lại, rong biển là nguồn thực phẩm dồi dào khoáng chất nhưng việc mẹ cho con bú ăn quá nhiều rong biển hoàn toàn có thể đẩy nồng độ iod trong sữa mẹ lên mức rất cao, gây nguy cơ ức chế tuyến giáp của trẻ nhỏ [5, 8]. Một chế độ ăn uống đa dạng, chừng mực, kết hợp theo dõi sát sao kết quả sàng lọc sơ sinh của bé sẽ giúp mẹ an tâm bảo vệ trọn vẹn sức khỏe cho cả hai mẹ con.