Nhiều người rỉ tai nhau dùng men bia để giảm rụng tóc, kích thích nang tóc phát triển và tăng độ chắc khỏe. Sản phẩm này thường được quảng cáo chứa dồi dào vitamin nhóm B và khoáng chất quý giá.

Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh men bia phục hồi sức bền sợi tóc hiện còn rất hạn chế. Phần lớn dữ liệu khoa học hiện nay tập trung vào hồ sơ dinh dưỡng, khả năng tích tụ khoáng chất vào tóc và tác động chuyển hóa, thay vì điều trị chuyên biệt cho tóc.

Dưỡng chất trong men bia tác động thế nào đến cơ thể?

Men bia (tên khoa học là Saccharomyces cerevisiae) vốn là phụ phẩm từ ngành sản xuất bia, được dùng rộng rãi như thực phẩm bổ sung [1]. Loại nấm men này chứa hàm lượng dồi dào các vitamin nhóm B cùng nhiều yếu tố dinh dưỡng thiết yếu [2]. Về mặt sinh học, các vitamin nhóm B tham gia vào quá trình chuyển hóa tế bào, hỗ trợ phân chia mô và duy trì hoạt động bình thường của các cơ quan có tốc độ đổi mới nhanh [2].

Bên cạnh đó, men bia còn chứa các vi chất dinh dưỡng và hoạt chất sinh học đặc thù [3]. Một nghiên cứu trong ống nghiệm trên tế bào gan chuột đã phân lập được chất nicotinamide riboside từ dịch chiết men bia [3]. Chất này có thể sinh ra từ NAD(P) trong quy trình chiết xuất hoặc hình thành qua quá trình tiêu hóa trong cơ thể, hỗ trợ tác động lên chuyển hóa lipid [3]. Men bia cũng có khả năng liên kết và tích lũy các vi khoáng như crôm để cung cấp cho cơ thể người dùng [1, 4].

Chính vì chứa nguồn vitamin B phong phú, men bia thường được khuyên dùng cho các đối tượng có nhu cầu dinh dưỡng cao [2]. Nhóm này bao gồm phụ nữ có thai, trẻ em đang trong giai đoạn phát triển, thanh thiếu niên và những người có cường độ hoạt động thể lực lớn [2, 6].

Nghiên cứu lâm sàng: Nồng độ khoáng chất trong sợi tóc thay đổi ra sao?

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược theo thiết kế bắt chéo năm 2011 đã kiểm tra tác động của men bia giàu crôm trên người [4]. Nghiên cứu thực hiện trên 20 bệnh nhân trưởng thành mắc đái tháo đường típ 2 (gồm 11 nam và 9 nữ, từ 37 đến 63 tuổi) trong thời gian 8 tuần [4]. Liều lượng bổ sung là 500 mcg crôm từ men bia mỗi người một ngày hoặc dùng giả dược [4].

Kết quả thử nghiệm cho thấy việc bổ sung không làm thay đổi khối lượng cơ thể, chỉ số mỡ máu resistin, cũng như không làm thay đổi nồng độ các khoáng chất quan trọng trong huyết thanh và tóc như kẽm (Zn), sắt (Fe) hay đồng (Cu) [4]. Tuy nhiên, lượng crôm trong huyết thanh đã tăng 116% và nồng độ crôm trong sợi tóc tăng 20,6% [4]. Hoạt động của tế bào beta đảo tụy cũng cải thiện với chỉ số tăng 18,8% [4].

Giới hạn lớn của nghiên cứu này là số lượng người tham gia khiêm tốn (20 người), thời gian theo dõi chỉ vỏn vẹn 8 tuần và mục tiêu ban đầu nhắm vào chuyển hóa đường chứ không đo lường sức căng, độ đàn hồi hay mật độ sợi tóc [4]. Kết quả này chỉ ra rằng dưỡng chất từ men bia có thể đi vào thân tóc thông qua đường tuần hoàn, nhưng không trực tiếp làm tăng các khoáng chất tạo độ chắc khỏe truyền thống của tóc như sắt hoặc kẽm [4].

Bằng chứng khoa học về tác động chuyển hóa đường huyết

Men bia thường được quan tâm trong việc hỗ trợ điều hòa đường máu nhờ chứa crôm hữu dụng sinh học [1, 3]. Viện Hàn lâm Khoa học Hoa Kỳ đặt mức khuyến nghị crôm hàng ngày cho người lớn là 30 mcg/ngày [5]. Một nghiên cứu năm 2013 ghi nhận khẩu phần thực tế của bệnh nhân đái tháo đường chỉ đạt gần 2 mcg/ngày, khiến cơ thể thiếu hụt vi chất này trầm trọng [5].

Nghiên cứu can thiệp năm 2013 cho thấy đường huyết lúc đói giảm 12,4 mg/dL ở nhóm dùng men bia (p = 0,02), trong khi nhóm dùng giả dược tăng 13,5 mg/dL (p = 0,002) mà không có sự khác biệt về năng lượng ăn vào giữa hai nhóm [5]. Tác dụng có lợi khiêm tốn này giúp cải thiện chỉ số đường huyết ở người đái tháo đường típ 2 [5].

Tại Đài Loan (Trung Quốc), nghiên cứu năm 1994 thực hiện trên 22 người trưởng thành (8 nam, 14 nữ, tuổi trung bình 51) bổ sung 10 g bột men bia mỗi ngày trong 12 tuần [6]. Kết quả ghi nhận men bia giúp giảm đáng kể lượng triacylglycerol trong huyết thanh (p < 0,05) và giảm nồng độ đường huyết ở các mốc 60 phút (p < 0,05) và 90 phút (p < 0,01) trong nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống [6]. Lượng bài tiết insulin cũng giảm tại mốc 90 phút và 120 phút sau khi nạp đường (p < 0,01) [6]. Một tổng quan năm 2009 về các thử nghiệm từ 1996 đến 2008 nhận định các nghiên cứu này còn hạn chế do mẫu nhỏ, thời gian can thiệp ngắn, thiết kế thiếu ngẫu nhiên hóa và liều dùng không đồng nhất [5].

Tác động trên động vật: Miễn dịch và lipid máu

Ngoài chuyển hóa đường, tác động sinh học của men bia còn được ghi nhận qua các thí nghiệm động vật. Một nghiên cứu năm 2015 trên chuột già uống men bia với các liều 5, 25 hoặc 125 mcg/chuột cách ngày trong 4 tuần cho thấy sự gia tăng rõ rệt số lượng bạch cầu ngoại vi và tế bào tại tuyến ức, lách [7]. Hoạt tính thực bào của đại thực bào tăng dần, đáp ứng tế bào B và T đều cải thiện, vỏ tuyến ức phì đại và phục hồi các tế bào tuyến ức chưa trưởng thành [7].

Dù vậy, men bia không phải lúc nào cũng mang lại lợi ích đồng nhất. Một nghiên cứu năm 1994 trên thỏ sử dụng men bia tươi chưa khử đắng từ nhà máy bia thay thế 50% đạm đậu nành trong 22 ngày đã gây tăng cholesterol toàn phần trong huyết tương [8]. Tỷ lệ HDL-cholesterol trên cholesterol toàn phần bị giảm rõ rệt và lượng LDL + VLDL tăng lên [8].

Các dữ liệu tiền lâm sàng này cho thấy men bia có thể điều biến miễn dịch tế bào [7], nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ làm xáo trộn chuyển hóa mỡ nếu dùng dạng nguyên chất chưa xử lý đúng cách [8]. Các tác động này chưa thể suy diễn trực tiếp thành hiệu quả làm dày hay mọc tóc ở người.

Giới hạn bằng chứng và nguy cơ nhiễm độc tố nấm mốc

Điểm mấu chốt là chưa có thử nghiệm lâm sàng mù đôi nào dùng men bia để đo trực tiếp độ gãy rụng hay độ dày thân tóc. Khả năng tăng tích lũy crôm vào sợi tóc thêm 20,6% chỉ phản ánh mức độ phơi nhiễm và đào thải khoáng chất của cơ thể [4], không đồng nghĩa với việc sợi tóc trở nên chắc khỏe hơn.

Đáng lo ngại hơn, các sản phẩm men bia bổ sung có thể đối mặt với nguy cơ an toàn thực phẩm. Tế bào men bia có đặc tính hấp thụ các chất lạ sinh học như độc tố vi nấm [2]. Do đó, chúng có thể bị nhiễm độc tố Ochratoxin A (OTA) - một loại mycotoxin có hại [2].

Một nghiên cứu năm 2002 tại Đức phân tích 51 mẫu men bia trên thị trường cho thấy 32 mẫu (chiếm 63%) bị nhiễm OTA tự nhiên với hàm lượng từ 0,03 đến 1,53 ng/g, trong đó dạng viên bao đường (dragees) có mức trung bình cao nhất là 1,2 ng/g [1]. Kịch bản xấu nhất có thể làm tăng lượng hấp thu OTA ở trẻ em từ 1,3 lên 1,9 ng/kg thể trọng [1]. Đến năm 2016, nghiên cứu trên 46 mẫu men bia bổ sung phát hiện gần 90% mẫu nhiễm OTA với hàm lượng lên tới 4,2 mcg/kg (trung bình 0,49 mcg/kg) [2]. Lượng ăn vào bổ sung ước tính có thể chiếm từ 9,3% đến 114% mức nạp OTA trung bình hàng tuần ở Đức [2]. Điều này đặt ra yêu cầu kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt vì chưa có trần giới hạn tối đa cho OTA trong loại thực phẩm chức năng này [2, 6].

Những hiểu lầm thường gặp về men bia và mái tóc

Nhiều người tin rằng uống men bia sẽ ngăn rụng tóc tức thì. Đây là ngộ nhận do men bia chứa nhiều vitamin B tổng hợp, vốn được biết đến trong việc nuôi dưỡng tế bào [2]. Thực tế, nếu cơ thể không bị suy dinh dưỡng hoặc thiếu hụt vitamin nhóm B từ trước, việc nạp thêm men bia không mang lại sự cải thiện rõ rệt cho cấu trúc sợi tóc.

Hiểu lầm thứ hai là men bia giúp bổ sung các khoáng tố làm dày tóc như sắt hoặc kẽm. Thử nghiệm lâm sàng năm 2011 chứng minh rõ ràng: uống men bia giàu crôm suốt 8 tuần hoàn toàn không làm thay đổi nồng độ sắt, kẽm hay đồng trong huyết thanh cũng như trong sợi tóc [4].

Một lầm tưởng khác là mọi loại nấm men đều an toàn tuyệt đối vì có nguồn gốc tự nhiên. Nguy cơ nhiễm độc tố nấm OTA trong các chế phẩm men bia thương mại là có thật và đã được kiểm chứng bằng các phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao [2, 6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ cần cẩn trọng trước khi dùng men bia bổ sung. Dù nấm men cung cấp vitamin B hữu ích [2, 6], nguy cơ nhiễm tạp chất mycotoxin như Ochratoxin A có thể gây gánh nặng phơi nhiễm vượt ngưỡng khuyến cáo cho nhóm đối tượng nhạy cảm này [2, 6].

Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết cần có sự theo dõi của bác sĩ. Men bia có hoạt tính làm giảm đường huyết lúc đói và giảm chỉ số glucose sau khi nạp đường [1, 3, 5], có thể làm tăng nguy cơ tụt đường huyết nếu kết hợp với thuốc điều trị mà không chỉnh liều.

Người có tình trạng rối loạn lipid máu cũng không nên tự ý lạm dụng men bia tự chế hoặc dạng chưa qua xử lý khử đắng tiêu chuẩn, do khả năng gây biến động tiêu cực lên tỷ lệ cholesterol máu từng được ghi nhận trong nghiên cứu động vật [8].

Gợi ý sử dụng thực tế và an toàn

Nếu lựa chọn men bia để bổ sung dinh dưỡng tổng thể, người tiêu dùng nên ưu tiên các nhãn hàng đạt chuẩn thực hành sản xuất, có kiểm định sàng lọc độc tố nấm Ochratoxin A rõ ràng trên bao bì [2, 6]. Không sử dụng trực tiếp các loại men bã thải thô từ quá trình nấu bia vì tiềm ẩn nguy cơ tạp nhiễm và chưa được tinh chế [8].

Về liều lượng, nghiên cứu lâm sàng trên người từng áp dụng mức 10 g bột men bia mỗi ngày trong thời gian tối đa 12 tuần mà không ghi nhận phản ứng phụ nghiêm trọng về mặt dung nạp glucose [6]. Có thể uống cùng nước hoặc trộn vào thức ăn nguội để bảo toàn thành phần vitamin B [2].

Để chăm sóc mái tóc hiệu quả, không nên xem men bia là "thần dược" duy nhất. Một chế độ ăn đủ năng lượng, cân bằng đạm, bổ sung đầy đủ rau quả tươi và ngủ đủ giấc vẫn là nền tảng cốt lõi nhất để nang tóc phát triển bền vững. Khi xuất hiện tình trạng rụng tóc bất thường kéo dài, người bệnh nên đến khám tại cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để chẩn đoán nguyên nhân thay vì tự điều trị bằng thực phẩm chức năng.

Tóm lại, men bia là nguồn cung cấp vitamin nhóm B và khoáng chất dồi dào, hỗ trợ chuyển hóa cho cơ thể trong một số tình trạng dinh dưỡng đặc thù [2, 3]. Dù vậy, chưa có căn cứ khoa học trực tiếp xác nhận việc bổ sung men bia giúp tăng sức bền sợi tóc hay chống rụng tóc thần tốc. Việc bổ sung cần thận trọng về nguồn gốc nhằm tránh nguy cơ phơi nhiễm độc tố nấm mốc [2].