Đậu nành và isoflavone: làm tóc mọc dày hay làm tăng rụng tóc?

Nhiều người e ngại thực phẩm từ đậu nành làm rối loạn nội tiết tố, dẫn đến rụng tóc. Ngược lại, một số ý kiến lại cho rằng phytoestrogen trong đậu nành kích thích tóc mọc dày hơn.

Bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy đậu nành không làm tăng rụng tóc. Ở mức độ tế bào và mô hình nghiên cứu, các hợp chất isoflavone trong đậu nành còn thể hiện tiềm năng hỗ trợ nang tóc phát triển thông qua việc điều hòa hormone sinh dục và tăng sinh yếu tố tăng trưởng.

Mối liên hệ giữa hormone và chu kỳ phát triển của sợi tóc

Sợi tóc phát triển theo chu kỳ tự nhiên gồm các giai đoạn tăng trưởng, thoái hóa và nghỉ ngơi. Sự cân bằng nội tiết tố trong cơ thể đóng vai trò then chốt quyết định độ chắc khỏe của nang tóc.

Trong cơ thể nam và nữ, testosterone chuyển hóa thành dihydrotestosterone (DHT) dưới sự xúc tác của enzyme 5 alpha-reductase ^[1]. DHT gắn vào các thụ thể tại nang tóc, khiến nang tóc co rút dần, sợi tóc mảnh đi và dễ gãy rụng ^[1]. Do đó, các giải pháp ức chế sự hình thành DHT được xem là hướng can thiệp quan trọng để giảm nguy cơ thưa tóc và rụng tóc.

Isoflavone tác động đến nội tiết tố sinh dục như thế nào?

Isoflavone là nhóm hợp chất phytoestrogen tự nhiên có cấu trúc tương tự estrogen thực vật, hiện diện dồi dào trong hạt đậu nành và các chế phẩm đậu nành ^[2]. Khi đi vào cơ thể người, isoflavone có tác dụng điều hòa estrogen và có thể gây ảnh hưởng đến chức năng tuyến giáp tùy thuộc vào tình trạng sinh lý của người dùng ^[3].

Ở chuột đực, nghiên cứu năm 2002 phát hiện isoflavone trong đậu nành có khả năng ức chế enzyme 5 alpha-reductase ^[1]. Khi enzyme này bị cản trở, quá trình chuyển đổi testosterone thành DHT giảm đi rõ rệt ^[1]. Các nhà khoa học ghi nhận nồng độ DHT trong huyết tương của chuột giảm sau 1 tuần ăn bột đậu nành hoặc chế phẩm chứa 0,2% isoflavone tinh khiết ^[1].

Hiệu ứng này cũng được ghi nhận trên cơ thể người qua một can thiệp lâm sàng vào năm 2009 ^[2]. Thử nghiệm thực hiện trên 28 nam giới Nhật Bản khỏe mạnh (30-59 tuổi), cho bổ sung 60 mg isoflavone mỗi ngày trong vòng 3 tháng ^[2]. Kết quả sau can thiệp:

• Nồng độ DHT tự do trong huyết thanh giảm đáng kể ^[2].
• Lượng testosterone tự do trong huyết thanh giảm, trong khi nồng độ globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) tăng lên ^[2].
• Mức testosterone toàn phần và estradiol không thay đổi ^[2].
• Ở 2 trong số 10 người ban đầu không tự tạo được equol, cơ thể đã bắt đầu xuất hiện chất chuyển hóa này trong máu ^[2].

Sự sụt giảm DHT huyết thanh cho thấy isoflavone không làm tăng nguy cơ rụng tóc do androgen mà ngược lại, có thể giảm bớt gánh nặng hormone thu nhỏ nang tóc [2, 3].

Tác động trực tiếp lên nang tóc qua yếu tố tăng trưởng IGF-I

Bên cạnh con đường nội tiết tố, isoflavone còn tác động trực tiếp đến cấu trúc da và chân tóc thông qua dẫn truyền thần kinh cảm giác ^[4].

Một nghiên cứu công bố năm 2011 trên chuột hoang dã và chuột biến đổi gen (thiếu hụt peptide liên quan đến gen calcitonin - CGRP) đã làm rõ cơ chế này ^[4]. Sau 3 tuần được cho dùng isoflavone:

• Ở chuột bình thường, isoflavone làm tăng biểu hiện mRNA của CGRP tại hạch rễ lưng và tăng nồng độ CGRP tại da ^[4].
• Sự gia tăng CGRP kích hoạt tăng sinh yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-I) và nồng độ mRNA của nó ở trung bì ^[4].
• Các tế bào nhú bì tại nang tóc gia tăng biểu hiện IGF-I, dẫn đến cải thiện hình thái nang tóc, thúc đẩy quá trình mọc lại lông và tăng sắc tố lông ^[4].
• Ở nhóm chuột bị loại bỏ gen CGRP, toàn bộ các tác động kích thích mọc lông và sản sinh IGF-I này đều không xảy ra ^[4].

Điều này chứng minh isoflavone hỗ trợ kích thích tóc phát triển nhờ cơ chế kích hoạt giải phóng CGRP từ dây thần kinh cảm giác, từ đó đẩy mạnh sản xuất IGF-I tại nhú bì chân tóc ^[4].

Tác động của đậu nành trên phụ nữ lớn tuổi và thanh thiếu niên

Ảnh hưởng của isoflavone lên nội tiết tố có sự khác biệt tùy theo độ tuổi, giới tính và dạng protein tiêu thụ [4, 5].

Một thử nghiệm năm 2005 trên 42 người trên 50 tuổi bị tăng nhẹ cholesterol (áp dụng 4 chế độ ăn chéo ngẫu nhiên, mỗi giai đoạn kéo dài 6 tuần với 25 g protein đậu nành hoặc đạm động vật, chứa vết hoặc 50 mg isoflavone) cho thấy ảnh hưởng nội tiết rất hạn chế ^[5]:

• Ở phụ nữ sau mãn kinh, nồng độ estrone tăng nhẹ và tiền chất dehydroepiandrosterone (DHEA) giảm khi dùng đạm đậu nành so với đạm động vật ^[5]. Isoflavone đơn thuần không làm thay đổi các hormone này ^[5].
• Ở nam giới lớn tuổi, nồng độ dehydroepiandrosterone sulfate (DHEA-S) thấp hơn khi dùng chế độ ăn có bổ sung isoflavone ^[5].

Đối với độ tuổi dậy thì, một nghiên cứu năm 2018 theo dõi 248 bé trai từ 12 đến 18 tuổi cho thấy mức tiêu thụ isoflavone cao (trung bình tổng lượng tiêu thụ 0,8 - 54,9 mg/ngày) có liên quan đến thời điểm bắt đầu xuất hiện lông mu sớm hơn (12,50 - 12,58 tuổi so với 13,00 tuổi ở nhóm tiêu thụ thấp) ^[6]. Tuy nhiên, nghiên cứu khẳng định lượng tiêu thụ isoflavone không có bất kỳ mối liên hệ nào đối với sự phát triển lông mặt ở các em ^[6].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù các kết quả sinh học cho thấy triển vọng tích cực, người tiêu dùng cần nhìn nhận dữ liệu một cách thận trọng:

• Dữ liệu trực tiếp về mọc lông tóc phần lớn mới được kiểm chứng trên mô hình động vật gặm nhấm ^[4].
• Các nghiên cứu trên người chủ yếu đo lường nồng độ hormone tuần hoàn trong máu (như DHT, testosterone, estrone), chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn đo lường mật độ nang tóc thực tế trên da đầu người [2, 4].
• Thời gian khảo sát trên người còn ngắn (6 tuần đến 3 tháng), quy mô mẫu khiêm tốn (28 đến 42 người) [2, 4].
• Isoflavone sau khi ăn sẽ tích tụ vào thân tóc theo tốc độ dài tự nhiên của tóc (trung bình 1 cm/tháng), phản ánh lượng hấp thụ theo thời gian nhưng không đồng nghĩa với việc nồng độ tích lũy cao sẽ bảo đảm tóc mọc dày hơn ^[3].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng đậu nành và isoflavone?

Phytoestrogen trong đậu nành an toàn khi ăn uống thông thường, nhưng cần lưu ý ở các trường hợp sau:

• Người có tiền sử hoặc nguy cơ mắc ung thư vú nhạy cảm thụ thể nội tiết: Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2016 trên 54 giống đậu nành cho thấy dịch chiết chứa nhiều daidzin kích thích tế bào ung thư vú dương tính với thụ thể estrogen (ER+) dòng MCF-7 tăng trưởng từ 1,14 đến 4,59 lần, đồng thời đối kháng với thuốc tamoxifen ^[7]. Nghiên cứu năm 2012 trên chuột nhược cận cũng ghi nhận liều chiết xuất isoflavone 6,25 g/kg và 12,5 g/kg thức ăn kích thích tăng sinh khối u MCF-7 ^[8]. Nhóm đối tượng này không nên tự ý bổ sung isoflavone liều cao.
• Người có vấn đề về tuyến giáp: Isoflavone ở liều dùng nhất định có tác dụng kháng tuyến giáp ở người và động vật, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ^[3].

Hướng dẫn áp dụng đậu nành trong chế độ ăn hàng ngày

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của đậu nành một cách an toàn và hỗ trợ sức khỏe nang tóc:

• Ưu tiên thực phẩm truyền thống: Tiêu thụ đậu phụ, sữa đậu nành, tương đậu nành thay vì lạm dụng viên uống tinh chất đậu nành liều cao không rõ nguồn gốc.
• Liều lượng cân bằng: Dựa trên các nghiên cứu can thiệp nội tiết an toàn, lượng bổ sung khoảng 50 - 60 mg isoflavone mỗi ngày (tương đương 1-2 khẩu phần thực phẩm đậu nành chuẩn) không gây rối loạn testosterone toàn phần hay estradiol [2, 4].
• Chế độ dinh dưỡng toàn diện: Tóc cần nhiều dưỡng chất như sắt, kẽm, vitamin nhóm B và protein. Việc bổ sung đậu nành nên kết hợp đa dạng các nhóm thực phẩm tự nhiên khác.

Đậu nành và isoflavone không gây rụng tóc như nhiều lời đồn thổi, mà có thể hỗ trợ ức chế DHT và kích thích yếu tố tăng trưởng nang tóc. Người dùng nên duy trì chế độ ăn đa dạng, hợp lý và trao đổi với bác sĩ nếu có bệnh lý nền nhạy cảm với hormone.